Resmı statatıstıka 2018-2019 jyldary ShOB-tyń belsendiliginiń tómendep ketkenin aıtady. Sebebi bıznes kemesiniń kapıtany bolyp tanylyp qalǵan iri kompanııalardyń quryltaıshylary, basqarýshy-art dırektory jáne óte saýatty menedjmenti bar. Al ShOB-ta bar bolǵany 3-4 adam jumys atqarady. Qazaqtardyń «qarjy syrtqa ketpesin» degen mentalıteti ShOB-tyń turalap qalýyna «zor úles qosyp jatyr». ShOB-tyń 70 paıyzynda otaǵasy – prezıdent, áıeli nemese balasy premer nemese qarjy mınıstri. Saýatty menedjmenttiń biliktiligi nemese bilimi – ekinshi kezekte.
Bul faktor, qarjygerlerdiń pikirinshe, ShOB ókilderiniń memleket tarapynan berilip jatqan arzan nesıe júıesinen óz úlesin alýǵa kedirgisin keltiredi. Kásipker nesıe alý týraly ótinish bergende, onyń qarjylyq esebi, bıznes-jospary nemese marketıngtik jospary shala-sharpy qurastyrylady. Tipti keıde onyń baǵyty strategııalyq-marketıngtik maqsat emes, qazaqtyń quraq kórpesine kóbirek uqsap ketedi eken. Al bankter úshin bıznes jospardyń saýattylyǵy men aıqyndylyǵy birinshi kezekte. «ShOB-qa «Damý» qory bankter arqyly bir-aq ret qoldaý kórsetedi. Birinshi kezeńdegi bıznes-jospardyń nátıjesine nazarǵa alynady.
Dál qazir Almatyda tirkeýde turǵan 100 myń ShOB-tiń birazyna jabylý qaýpi tónip tur. Almaty qalasy kásipkerler qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıktor Iаmbaev «qazir eldegi ShOB-tardyń bári irilenip ketti» dep qýanýǵa áli erte ekenin aıtady. Onyń paıymdaýynsha bizdiń elde bıznes kapıtandary taǵaıyndalady nemese solaı bolyp dúnıege keledi. «ShOB-tyń jabylýy nemese bankrotqa ushyraý táýekeli iri bıznes ókilderine qaraǵanda joǵary. Iri bıznestiń menedjmenti – onyń qalqany. Al ShOB-ta ondaı múmkindik joq, ShOB-tyń eńsesin kótermeı turǵan, qarjy ınstıtýttarynyń esigin ashqyzbaı turǵan faktor osy», – deıdi Almaty qalasy kásipkerler qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıktor Iаmbaev
2021 jyldan bastap Qazaqstanda tirkelgen ShOB-ta, iri bıznes te DSU jaǵdaıynda ómir súredi. Biraq ShOB-tyń bári birdeı DSU zańymen derbes ómir súrýge daıyn emes. «Memleket qarasady» degen masyldyq pıǵyl áli basym. «Bıznes, ShOB jáne qarjy ınstıtýttary arasyndaǵy baılanysty jetildirý kerek. Zań jaǵynan shekteý joq. Bıznes menejmentiniń deńgeıi týraly aıtar áńgime jeterlik. Bıznesti alypsatarlyq nemese paıda kózi dep qaraıtyn kózqarastiń dáýiri ótkeli qashan. Bul bizdiń elde bıznes-elıtany ShOB ókilderi qatarynan tolyqtyrýǵa tejeý bolyp jatyr», deıdi Vıktor Iаmbaev.
Bıznestegi saýatty menedjmenttiń kemshindigi barlyq jerde qol baılaý eken. Qazaqstanda iri qara maldyń 90 paıyzy jekeniń qolynda ekeni belgili. Eldegi sút, et ónimderin daıyndaıtyn kompanııalardyń basym kópshiligi shıkizatty tek menedjmentpen qamtylǵan irilindirilgen sharýashylyqtardan alady. Sebebi shıkizatty ótkizgen kezdegi basty talap – mal azyǵynyń quramy, sanıtarlyq jaǵdaıy týraly sertıfıkat. Jeke menshikte ondaı múmkindik joq. Shıkizat tapshylyǵynyń basty sebebi osynda eken. Ekonomıkadaǵy bıznes alyptarynyń úlesi sonshalyqty kóp emes. Jáne iri kompanııalardyń memlekettik sıpaty da kemshin. Basym kópshiligi transulttyq sıpatqa aýysyp, ınvestısııalyq ahýaly bizden góri táýirleý aımaqtarǵa qarjy salýǵa yqylas tanytyp júr. «Sol sebepti Qazaqstanda bıznesin bastap, bıznestiń alpaýyttaryna aınalǵan bıznes-elıtanyń bári birdeı ekonomıkanyń kóshin bastaıdy dep úmittene almaımyz. ShOB daǵdarystyń, tótenshe jaǵdaıdyń qyspaǵynda qaldy. ShOB-tyń kómegimen ekonomıkalyq reformalardy júzege syramyz. Memlekettiń ShOB-ty qoldaýy arqyly bul prosesti jyldamdatýǵa bolady», – dep sózin túıindedi Vıktor Iаmbaev
Sarapshylar bankter kepil bolmasa, nesıe bermeıdi degen pikirdiń shyndyqqa sáıkes emes ekenin aıtty. Bankterdiń bıznes-josparǵa senip, kepilsiz 100 mln teńgege deıin nesıe bergen kezderi bolǵan. Biraq kásipker nesıeni tóleý merzimin keshiktirse nemese múldem tólemeı qoısa, qarjylandyrý qory nemes UB bankti qyspaqqa alyp, «aıyppul tóle» dep qyspaqqa alady eken. «Tólenbeı-ótelmeı qalǵan nesıeni bank tóleıdi. Budan bólek aıyppulǵa tólenetin qarjy banktiń tabysy esebinen qaıtarylady. «Damý» qory nemese UB nesıeniń táýekelin bankpen birge bólisýi kerek. UB nemese bıznesti qarjylandyratyn ınstıtýttar týraly zańǵa ózgerister engizip, tólenbeı qalǵan nesıeniń táýekelin UB, «Damý» qory jáne bank birlesip kóterýdi zańdastyratyn kez keldi», – deıdi kásipkerler. Kásipkerlerdiń nesıesin maqsatqa saı qoldanbaýy banktiń abyroıyna nuqsan keltiretinin naqty derektermen keltirip, zań talaptaryna nazar aýdarý qajettigin aıtty. «Damý» qory tárizdi qarjylyq ınstıtýttardyń aldynda óz mindeti bar. Bankter men «Damý» qory arasyndaǵy kelisimshartta bank mindettemesin oryndamasa, nesıeniń 15% mólsherinde aıyppul tóleıdi. «Kásipker nesıe alǵan kúnnen bastap 9 aıdyń ishinde nesıeni ıgermese, munyń zardaby banktiń jaýapkershiligine júkteledi. Bank 9 aıdyń ishinde «Damý» qoryna qaıtaryp bermese, qara tizimge túsip qalady», – deıdi deıdi kásipkerler.
«Qazaqstan TMD elderi arasynda ShOB-ty qarjylandyrýdyń kósh basynda tursa, ShOB-tyń jabylýy nege jıilep ketti?» degen degen másele Úkimet deńgeıinde taqylanatyn jeke taqyryp.
Almaty
