Eń aldymen, bul zań jobasy adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq paktilerge, atap aıtqanda BUU-nyń Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń 21-babyna sáıkes keledi. Onda erik bildirý quqyǵy qamtamasyz etilip, «Beıbit túrdegi jınalystardy ótkizý quqyǵy tanylady. Bul quqyqty paıdalaný tek demokratııalyq qoǵamnyń memlekettik nemese qoǵamdyq qaýipsizdik pen qoǵamdyq tártip múddelerin, jurttyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý jáne basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý qajet etiletin, zańmen kózdelgen shekteýlerden tys shektelýi tıis emes» dep jazylǵan. Sondaı-aq mıtıng týraly zańda halyqaralyq paktiniń osy normasyn qaıtalaıtyn QR Konstıtýsııasynyń 32, 39-baptary basshylyqqa alynǵan. Jalpy alǵanda, zań jobasy Adam quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn qorǵaý týraly Eýropalyq konvensııanyń qaǵıdattarymen úılesedi.
Zań jobasynda mazmundalǵan beıbit jınalystar ótkizý prezýmpsııasy – EQYU-nyń «Beıbit jınalystar bostandyǵy jónindegi basshylyq qaǵıdattarynda» kórsetilgen basty qaǵıdattardyń biri. Buǵan qosa «bári ruqsat etilgen, tyıym salynbaǵan» degen basqa qaǵıdat ta kórinis tapty. Zań jobasy – postkeńestik keńistiktegi lıberaldy qujattardyń biri.
Kóbi mıtıngterdi tek saıası baǵytpen baılanystyryp jatady. Olaı emes. Bul – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaýdyń kez kelgen túrine qatysty másele. Máselen, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı, bilim baǵytynda bolýy múmkin. Onyń bárin túgendep shyǵa almaısyń.
Zań jobasy boıynsha arnaıy oryndar qalalardyń ortalyq tusynda bolýy, uıymdastyrý yńǵaılylyǵy, ınfraqurylym obektilerin paıdalaný múmkindigi, sanıtarlyq normalar men erejelerdiń saqtalýy, jınalystardy uıymdastyrýshylar men qatysýshylardyń qaýipsizdigi qamtamasyz etilýi tıis.
Sonymen qatar zań jobasynda arnaıy oryndardyń bolýy jáne jumyspen qamtylýy týraly aqparattyń ashyqtyǵy men obektıvtiligin kózdeıtin túzetýler engizildi. Osyǵan sáıkes ákimdik óziniń ınternet-resýrsynda osyndaı oryndardyń tizbesin jáne olardyń jumyspen qamtylýy týraly aqparatty jarııalaýǵa mindetti bolady.
Zańmen tyıym salynbaǵan kez kelgen jerlerde pıketter ótkizý múmkindigin bekitý usynyldy. Al tyıym salynǵan oryndarǵa tek strategııalyq mańyzy bar obektiler men qaýipsizdik tehnıkasy erejelerin saqtaýdy talap etetin obektiler jatady. Mysaly, bul temirjol, sý, áýe jáne avtomobıl kóligi obektileri, magıstraldyq qubyrlar, baılanys jelileri sııaqty oryndar.
Atalǵan qujattan jýrnalısterdiń qyzmetin retteıtin barlyq normalar alynyp tastaldy. Sondaı-aq azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip týǵyzý, qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti buzý, múlikke zııan keltirý, sonyń ishinde arnaıy orynǵa shamadan tys kóp jınalý beıbit jınalystardy toqtatý negizderi retinde naqty belgilengen.
Osylaısha bári túsinikti jáne demokratııaly ótti deýge bolady. Kóp jumys atqaryldy. Zań jobasy kóptegen kedergige qaramastan edáýir jetildi. Zań jobasyn ázirleý barysynda onyń qoǵamdyq talqysyna jurtshylyq keńinen belsendi qatysty. Azamattyq qoǵamnyń zań jobasy jumysyna atsalysýy lıberaldy jáne progressıvti qujat daıyndaýǵa múmkindik berdi. Bul mańyzdy qujattyń jumysynan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń músheleri de qalys qalǵan joq. Halyqaralyq sarapshylar men halyqaralyq uıymdardyń ókilderi zań jobasy barlyq alańdarda tolyq, jan-jaqty talqylanǵanyn kórsetti.
Beıbit jınalystar týraly zań qabyldaýdy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi usyndy. Memleket basshysy bastama kótermese, jańa demokratııalyq retteý bolmas edi. Jaqyn arada jańa zań qabyldanyp, kóptegen máseleniń túıini tarqatylady. Barlyǵy qaýipsiz ári qolaıly bolady. Kópshilik úshin mıtıngter ádettegi úırenshikti jaǵdaıǵa aınalady. Ony ýaqyt kórsetedi.
Koronavırýs indetiniń áleginen qashan qutylarymyz belgisiz. Eger qazir bul zańdy qabyldamasa, onda bıyl kúzge nemese kelesi jylǵa qalyp ketýi múmkin. Onda jurttyń qynjylysyn týdyrǵan 1995 jylǵy zańnyń normalary kúshinde qalar edi. Polısııa nemese basqa memlekettik organdar bolsyn eski zańnyń normalaryna baǵdarlanýǵa májbúr bolady. Kúz – saıası qarbalas, parlamenttik saılaýǵa daıyndyq kezeńi. Oǵan deıin jańa zańnyń qabyldanýy oń yqpalyn tıgizedi. Sondyqtan osyndaı ilgeri jyljýdyń bolǵany jaqsy.
Marat Bashımov,
Eýropalyq quqyq jáne adam quqyqtary ınstıtýtynyń dırektory
