О́z ýaqytynda, ıaǵnı sonaý 40- 50-60-jyldary respýblıkamyzdaǵy Ekonomıka ınstıtýtynyń tuńǵysh dırektory qyzmetin atqarǵan, QazPı-diń rektory atanyp, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolǵan bul kisini Almaty jurtshylyǵy, sonyń ishinde baspasóz jáne teleradıo qyzmetkerleri óte jaqsy biletin. Biraq joǵaryda aıtylǵan televızııa habarynda Serǵalı Espenbetuly ol máselelerge qatysty oqıǵalar emes, buryn el kóp estimegen tyń taqyryp jóninde sóz qozǵady. Sóıtsek aǵamyz 1941-1945 jyldarǵy soǵysta respýblıka Mádenıet basqarmasynyń basshysy bola júrip, Qazaqstannan maıdanǵa mádenı delegasııalardy jasaqtaýmen tikeleı shuǵyldanǵan. Sonymen qatar ol kisi tyldaǵy ónerdi órge bastyryp, kompozıtorlarymyzdy halyqtyń rýhyn kóterer patrıottyq ánder jazýǵa, jas talanttardy taýyp tárbıeleýge de belsene atsalysypty.
Telehabardan osyny bilgen soń Serǵalı aǵamen kezdesip, áńgimelesýge bel býdyq. О́ıtkeni soǵys kezinde maıdan shebine baryp, konsert qoıyp qaıtqan óner sheberlerimiz az bolmaǵan. Sondaı jandardyń sýretterin arhıv pen mýzeılerden kórgenimizben, kóbisin tanı almaı qınalatynbyz. Endi, mine, sol sharalardyń báriniń basy-qasynda bolǵan kisi tabylyp otyr.
«Sóılesip kórsek qaıtedi?!».
Osy oımen ǵalym aǵanyń úıine qońyraý shaldyq. Telefonnan sergek jaýap qatqan ún estildi. Men ol kisige joǵarydaǵy sharýamdy aıttym.
– Eger bos ýaqytyńyz bolsa...
– Sol shirkiniń dalada jatqan joq-aý, shyraǵym. Degenmen, kelip qaıt. Bir retin tabarmyz.
...Biz kelgende, Serǵalı aǵa atalǵan áńgimege tas túıin bolyp daıyn otyr eken. Ony ǵalymnyń jumys ústelindegi tekshelenip qoıylǵan túrli qujattar men sýretterden anyq ańǵarýǵa bolatyn edi. Solardyń ishinen kózimizge osydan onshaqty kún burynǵy teleekrannan kórsetilgen sýret ottaı basyldy.
– 1942 jyldyń naýryz aıynda Qazaq KSR Halyq Komıssarlary Keńesi janyndaǵy Mádenıet basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldym, – dedi Serǵalı aǵa áńgimesin bastap, – Respýblıka ókimeti aldymyzǵa úsh mindet qoıdy. Onyń birinshisi – tyldan maıdanǵa baryp óner kórsetetin teatr trýppalary men konsert brıgadalaryn jasaqtaý da, ekinshisi, astanadaǵy jáne oblys ortalyqtaryndaǵy halyq talanttaryn patrıottyq shyǵarmalar jazdyrtýǵa úndep, soǵan naqty basshylyq jasap otyrý edi. Sonymen birge soǵys jaǵdaıyna qaramastan óz respýblıkamyzdan jańa óner otaýlaryn ashyp, olar da keler kúnder úshin laıyqty kadrlar tárbıeleý máselesi de umyt qalǵan joq.
Aldymen maıdandaǵy jaýyngerler arasyna baryp konsert qoıýshy óner sheberleri delegasııalarynyń uıymdastyrylýy jaıly baıandaıyn. Bul oraıda Shara Jıenqulova, Roza Baǵlanova, Júsipbek Elebekovtiń jetekshilik etýindegi bir top ártisterdi eń aldymen aıtýǵa bolar edi. 1941 jyldyń jeltoqsany men 1942 jyldyń aqpany aralyǵynda Máskeý, Lenıngrad mańyndaǵy áskerı bólimderde bolyp qaıtqan ol óner ujymdary Almatyǵa oralǵannan keıin kóp uzamaı óz saparlary jaıynda esep berdi. Munda bári aıtyldy, bári eske alynyp, ortaǵa salyndy. Eshteńe umyt qalǵan joq. Bizdiń baǵalaýymyzsha, olar jolshybaı kóptegen qıynshylyq kórip, talaı beınetti bastan keshkenderine qaramastan, tabysty óner kórsetken. Bir eskertetin nárse, áskerı bólimniń basshylary ártisterimizge: «Mundaı delegasııalarmen respýblıka úkimetiniń jaýapty qyzmetkerleri de qosa kelip qaıtsa, tipti jaqsy bolar edi. О́ıtkeni ondaı adamdar jaýyngerlerimizge tyldaǵy atqarylyp jatqan janqııarlyq ister týraly leksııa oqyp, áńgimelesse, munyń, ózi aıtarlyqtaı yqpal eteri sózsiz», – degen tilek aıtypty. Bul ótinishti aıaqsyz qaldyrmadyq, máseleni Qazaqstan Qompartııasy Ortalyq Komıtetindegi basshy joldastarǵa baıandadyq. Olar joǵarydaǵy tilekti maqul kórdi. Sóıtip 1942 jyldyń mamyr aıynda maıdanǵa baryp konsert qoıatyn taǵy bir jańa brıgada jasaqtaldy da, solarmen birge men de baratyn boldym.
– Bul konsert brıgadasynyń quramynda bolǵan óner sheberleriniń esimderi esińizde me?
– E, nege esimde bolmasyn, bári de kúni búginge deıin jadymda ǵoı. Olardyń arasynda Kúlásh Baıseıitova, Manarbek Erjanov, Jamal Omarova, Úrııa Turdyqulova bar bolatyn. Bulardan basqa Elýbaı О́mirzaqov pen Ánýarbek Úmbetbaevtyń, opera ánshisi Nına Kýklınanyń esimderin eske alýǵa bolar edi. Alǵashqy konsertimiz Máskeýdegi Qyzyl Armııanyń Ortalyq klýbynda ótti. Erteńinde Saıası Bas basqarmadaǵy joldastarǵa ózimizdiń Almatyda jasaqtalǵan 8-shi gvardııalyq dıvızııa qaıda, barýǵa bola ma degen ótinishimizdi aıtqanymyzda, olar panfılovshy jaýyngerlerdiń naǵyz urystyń ortasynda júrgenin, jol ártisterge qaýipti bolatyndyqtan, bizdiń delegasııamyzdy olarǵa jibere almaıtynyn ashyq aıtty. Sóıtti de basqa marshrýtty usyndy. Olardyń uıǵarymynsha biz aýyr urys operasııasynan keıin Valdaı qyratynda kúsh jınap jatqan Soltústik-Batys maıdannyń eki armııasyna baryp konsert qoıýymyz kerek eken. Sondyqtan eshteńege qaraılamaı iske kirisip kettik.
Úsh kún jol júrip Bologoe stansasyna jettik. Bizdi munda maıdandaǵy Saıası basqarmanyń bastyǵy Beloýsov degen kisi qarsy aldy. Ol ózi bir óte ınabatty, jyly júzdi jan bolyp shyqty. Soǵysqa deıin Sverdlovsk oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp istegen bul azamat jol-jónekeı bárimizben tanysyp, ártisterimizdiń aty-jónine, tipti konsert brıgadasynyń repertýaryna deıin bilip aldy. Maıdan shtaby qalyń orman ishindegi derevnıaǵa ornalasypty. Jer jaǵdaıyn biletin adamdar Valdaı qyraty osy ekenin, ataqty Volga ózeni bastaý alatyn tuma bulaqtyń bul aradan onsha qashyq emes ekenin aıtty.
Aqsaqal sóılep otyr. Men onyń aıtqan esteligin qalt jibermeı tyńdap, jazyp alýdamyn. Talaı jyl boıy stýdentterge leksııa oqyǵan ǵalym kisi ǵoı, oqıǵany shatastyrmaı ret-retimen baıandaıdy. Oıy jınaqy, sózinde shashyrańqylyq joq. Eń bastysy, eshteńeni umytpaǵan, bárin de esinde dál saqtaı bilgen. Tipti Serǵalı aǵanyń aıtýymen qaǵaz betine túsirip alǵan tómendegi sóılem joldaryn óńdemeı-aq, sol kúıinde paıdalanýǵa bolatyn sııaqty. Ol mynaý edi: «Maıdandaǵy alǵashqy konsert qalaı ótti deısiń be? Maýsym aıynyń bas kezi-tin. Qazaqstannan kelgen ártisterdiń ónerin tamashalaýǵa jınalǵan ár shendegi áskerı adamdar men qatardaǵy jaýyngerler tús qaıta orman ishindegi alańqaıǵa tolyp ketti. Buıryq berilip, olar jerge jaıǵasyp otyra bastaǵanda, sahnanyń joqtyǵy esine túsken ıntendant qyzmetkeri al kep qınalsyn... Bir mezette bizdiń ártisterimizdiń kıim aýystyrýǵa arnalǵan alyp emen aǵashynyń túbine sol soǵys jyldarynda «Zahar» dep atalynyp ketken tórt buryshty faner kabınasy bar júk mashınasy kóldeneń ákelip qoıyldy. Jaýyngerler onyń qorabynyń jaqtaý taqtaılaryn aǵytyp, tóńiregine bos bóshkelerdi dáńgeletip ákelip, sodan baspaldaq jasap edi, mashına ústi daıyn sahna boldy da shyqty. Mundaıda ýaqyt ozdyrýǵa bolmaıdy ǵoı. Sondyqtan Beloýsov ekeýmiz qysqasha sóz sóıledik te, kezekti Kúláshqa, ánshi Kúlásh Baıseıitovaǵa berdik.
Án! Iá, keshe ǵana jaý qolynan bosatylǵan jerde, oq pen órtten jaraqaty jazyla qoımaǵan orys ormany ishinde tanys, beıtanys qazaq áni kókke sharyqtaı kóterildi. «Gákkýdi» olar qalaı qabyldaıdy eken degen oımen aldymdaǵy jaýyngerler júzine barlaı qaraýmen boldym. Baıqaımyn, sózin túsinbegenmen, ánniń sazy, oryndaýshynyń móldir de tunyq daýsy jınalǵandardy eleńdete bastady. Jylǵa jýyq ýaqyt boıy bomba gúrsili men yzyńdaǵan oq daýysynan zapy bolǵan jandardyń qulaqtaryna Kúláshtiń myna áni tirshilik qushtarlyǵyna toly nár quıǵandaı edi. Beıbit kezdegi ómirleri esine túsken olardyń susty júzderine jylý júgirdi, ólimdi kúnde kórip, qan jylaǵan jaraly júrekter aspanda qalyqtaǵan armandaı pák aq qanat áýenniń bir sáttik áserimen nurly sezim tolqynystaryn bastarynan keshirip, shýaqty oıǵa shomdy. Arada bir, bir jarym saǵattaı ýaqyt ótti. Bul ýaqytta Kúláshtan basqa Elýbaı, Manarbek, Jamal, Úrııa án aıtyp bolǵan edi. Biraq jaýyngerler oryndarynan turǵan joq. Alapat shaıqas alańynan nebári tórt-bes shaqyrym qashyqtyqqa kelip ornaı qalǵan mynadaı mamyrajaı otyrysty qımaǵan olar án artynan án suratýda. Soldattar: «Osy bir tynyshtyq, kóńil sergitken beıbit ómir kórinisi odan ári jalǵasa tússe eken», – dep tileıtindeı.
Serǵalı aǵa osyny aıtty da, meniń qajetti-aý degen oılardy qaǵaz betine asyqpaı túsirip alýymdy kútkendeı únsiz qaldy. Sodan soń jótkirinip qoıyp, esinde qalǵan áńgimesin odan ári sabaqtaı tústi. Tyńdap otyrmyn, sol konsert berip júrgen kúnderde mynadaı jaǵdaı esinde qalyp qoıypty. Jaýyngerler aldyndaǵy kezekti óner kórsetýden keıin respýblıka ókiline eki áskerbasy kelip amandasady da, ózderin general-leıtenant Morozov, general-maıor Berzarın dep tanystyrady. Olar óz sózderinde bizdiń óner jetistikterimizben 1936 jylǵy Máskeýde ótken onkúndikten beri jaqsy tanys ekenin aıtyp, maıdan dalasyna konsert qoıýǵa kelgenderine rızashylyq sezimin bildiredi. Serǵalı aǵa Soltústik-Batys maıdanynda bir jarym aıǵa sozylǵan sapar kezinde bul kisilermen bir ret emes, áldeneshe ret júzdesip pikirlesken. Sonda olardyń Qazaqstanda jasaqtalǵan 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń erligine bergen baǵasyn, jyr alyby – Jambyldyń Lenıngrad qorǵaýshylaryna arnap jazǵan patrıottyq óleńin qalaı qasterleıtinin esinde saqtap qalǵan. Osy arada mynadaı bir jaıdy aıta keteıik. Uly Otan soǵysynda áskerı talantymen, uıymdastyrýshylyq qabiletimen kózge túsken Morozov famılııaly áskerbasylar kóp. Sondyqtan olardyń ishindegi qazaqstandyq óner sheberlerimen kezdesken adamnyń qaısysy ekenin biz qazir aıta almaımyz. Al ekinshi kisi belgili. Ol 1942 jyldan keıin general-leıtenant, sosyn general-polkovnık áskerı ataǵyn alyp, Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan, fashıstik Germanııa astanasyna batyl shabýyl jasaǵan ataqty 5-shi tegeýrindi armııaǵa jetekshilik etip, Berlınniń tuńǵysh komendanty bolǵan Nıkolaı Erastovıch Berzarın edi.
Endi qazaqstandyq mádenı delegasııa jetekshisiniń esinde qalǵan taǵy bir jaıtty aıtaıyq. Bul bizdiń ol kisige: «Sizder sol saparlaryńyzda qazaq jaýyngerlerimen kezdese aldyńyzdar ma? Qezdesseńizder, olar kimder edi?» – dep qoıǵan suraǵymyzdan týyndaǵan edi.
1951 jyly ol kezdegi QazPı-diń rektory Serǵalı Espenbetulynyń kabınetine eki jigit kelip kirip, sálem beredi. Olar soǵys kezinde Soltústik-Batys maıdanynda shaıqasqandaryn, sonda Qazaqstannan ártister kelip, konsert qoıǵanyn aıta bastaǵanda, ǵalym aǵanyń esine qazaq tilinde shyǵatyn maıdandyq gazet redaksııasyndaǵy kezdesý sap ete túsedi. Bul jigittermen sonda tanysyp, áńgimelesken edi. Olar belgili aqyn aǵalarymyz Juban Moldaǵalıev pen Saǵynǵalı Seıitov bolatyn.
– Endi taıaýda ózińiz telehabarda kórsetken myna sýretke anyqtama berseńiz... Buǵan qaı kezde, qashan tústińizder?
– Jańa, álginde orman ishinde úlken konsert berdik dep aıttym ǵoı. Sol kúnniń erteńinde Staraıa Rýssanyń Lovat ózeni boıyndaǵy ásker bólimderine baryp óner kórsetý úshin jolǵa jınalyp jattyq. Osy kezde bólim komandıriniń adıýtanty «Krasnaıa zvezda» gazetiniń fototilshisi kelipti, ol qazaqstandyq ártistermen kezdespek oıy bar eken degen habar jetkizdi. Jýrnalıst seleý shashty, aryq jigit eken. Bizben áńgimelesip, tanysqan soń, bárimizdi sýretke túsirip alýǵa shaqyrdy. Sol sát kúni búginge deıin kóz aldymda. Maýsym aıynyń bas kezi edi, kún shaıdaı bolyp ashylyp, aýa raıy maýjyrap turdy. Orman ishinen laıyqty jer tańdap bolǵan fototilshi aldyńǵy qatarǵa Kúlásh bastaǵan qyz-kelinshekterdi, odan keıin Beloýsov sııaqty áskerı adamdardy delegasııa múshelerimen aralas-quralas turǵyzdy. Al qalǵan kisilerge ekinshi qatardan oryn tıdi. Bári retke kelip boldy-aý degen kezde, obektıv qaqpaǵyn bir ashyp, bir japqan jýrnalıst tynyshtalyńyzdar degendeı belgi berdi de, apparatyn syrtyldata bastady. Kezinde biz buǵan onsha mán bermegen edik. Fototilshi muny eskertkish úshin jaı túsirip jatqan shyǵar dep oılaǵanbyz. Artynsha álgi túsirip alǵan sýrettiń «Krasnaıa zvezdaǵa» jarq etip shyǵa kelmesi bar ma?! Maýsym aıy boıy Soltústik-Batys maıdany jaýyngerleri arasynda qyryqqa jýyq konsert qoıyp, keri oralǵanymyzda, shtabtaǵy Beloýsov bizdi jyly qarsy alyp, osy sýret shyqqan gazetti kórsetti.
...Ekeýara áńgimemiz bitip, ǵalym aǵamen qoshtasyp jatqanymda, ol kisi maǵan úlken papka usyndy. Ony úıge ákelip asyqpaı qaraǵanymda, odan men 1941-1945 jyldardaǵy Qazaqstan óner sheberleriniń tyl men maıdanda atqarǵan janqııarlyq jumystarynyń shejiresin kórgendeı boldym. Máselen, biz joǵaryda oq pen ot ishine baryp konsert qoıǵan bir ǵana delegasııa músheleriniń saparyn qysqasha tilge tıek ettik emes pe?! Sóıtsek Uly Otan soǵysy kezinde respýblıkamyzda mundaı 14 mádenı konsert brıgadasy jasaqtalyp, aldyńǵy shepke óner kórsetýge jiberilgen eken. Olar sol bir qıyn-qystaý shaqta Soltústik-Batys, Kalının jáne Batys, Ortalyq maıdandarynda, sonyń ishinde Qazaqstanda qurylǵan bólimder men quramalar da bolǵan. Júrgen jerleriniń bárinde jaýyngerlerdiń júregine jyly áser qaldyra bilgen. Ony Kalının maıdany Saıası basqarmasynyń mynadaı habarynan anyq ańǵarýǵa bolady. «Qazaqstan ártisteriniń kórsetken óneri, – delingen álgi qujatta, – qazaq halqy óner ókilderiniń ıdeıalyq jáne kórkemdik dárejesi joǵary ekendiginiń aıqyn aıǵaǵy boldy. Olardyń konsertteri jiger berip, júregimizge, bizdiń, jeńetinimizge degen senim uıalatty».
Endi «Bolshevık Kazahstana» jýrnalynyń 1945 jylǵy qańtar aıynyń sanynda jarııalanǵan myna bir derekke úńilip kórelik. Munda Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń kórkemóner brıgadalary men onyń oblystyq fılıaldary 1941-1945 jyldarǵy soǵys kezinde óz ólkemizdiń iri ónerkásip oryndarynda, kolhozdary men sovhozdarynda, gospıtaldarda 30 myńnan astam konsert qoıǵany baıandalady. Papkada jınaqtalǵan gazet qıyndylarynyń qalǵan bóligi respýblıkamyzdaǵy shyǵarmashylyq ókilderinin, soǵys kezindegi halyqtyń rýhyn kóteretin qandaı patrıottyq shyǵarmalar jazǵanyn aıǵaqtaıdy. Qarap otyrsaq, munyń ózi de eske alyp aıtýǵa turarlyq jaıttar. Mysaly, sol jyldary Qazaq akademııalyq drama teatrynyń ujymy M.Áýezov pen Á.Ábishev birlesip jazǵan «Namys gvardııasy» pesasyn qoıǵan. B.Erzakovıch Keńes Odaǵynyń Batyry Tólegen Toqtarovqa arnap mýzykalyq poema jazsa, áıgili kompozıtor D.Nurpeıisova «Otan-ana» kúıin shyǵarǵan. Munymen bir mezette A.Jubanovtyń «Qarlyǵash», M.Tólebaevtyń «Tos meni, tos», «Joryq» sııaqty patrıottyq jáne lırıkalyq pafostaǵy týyndylary ómirge kelip, bul mýzykalyq shyǵarmalar Qazaqstannyń barlyq túkpirinde shyrqalǵan. Osy arada maıdanger kompozıtor R.Elebaevtyń Ǵ.Mustafınniń óleńine jazǵan «Jas qazaq» ánin atap ótpeske bolmaıdy. Ol el arasynda lezde tarap ketken.
Osylardyń bárimen tanysyp, ondaǵy faktilerdi oı eleginen ótkizip bolǵan soń, Serǵalı aǵa anyqtama bergen qoldaǵy arhıv sýretine taǵy da kóz saldym. Ońnan solǵa qaraı ıin tiresken adamdardyń birinshisi maıdandaǵy Saıası basqarmanyń bastyǵy Beloýsov, odan keıingi – biz áńgimelesken keıipkerimizdiń ózi de, budan keıin Zylıha Muhamedova, odan sál árirekte turǵan bórikti kisi – Manarbek Erjanov. Budan soń Nına Kýklına, Úrııa Turdyqulova, Kúlásh Baıseıitova, Jamal Omarova kórinedi. Al eń shetinde Elýbaı О́mirzaqov tur. Bul óner sheberleriniń bári qazir bizdiń aramyzda joq. Olar sýretke jap-jas kúıinde túsken de, máńgilikke sol móldiregen jas kúıinde qalyp qoıǵan.
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıstf
