12 JYLDYQ JALPY ORTA BILIM BERÝGE KО́ShÝ NEGE KEIINGE ShEGERILDI?

Bilim berý men ǵy­lymdy damy­tý másele­lerin Elbasy Nursultan  Nazarbaev árdaıym ózi­niń basty  nazarynda ustap keledi. “Nur Otan” partııasynyń tuǵyr­nama­synda da bilim berý men ǵylym sala­syna arnal­ǵan iri bólimder qarasty­rylǵan. О́tken jyldarda bilim berý men ǵylym salasyn zańnamalyq  qam­tamasyz etýde bir­talaı aýqymdy jumystar atqaryl­dy. 2007 jyly qabyl­danǵan “Bilim týraly” Zań bilim berýdiń qalypty jumys isteýine oń yqpal etti, degenmen onda kóptegen tujyrym­damalyq-qu­qyqtyq olqy­lyq­tarǵa jol berildi. Ony biz qa­zirgi kezde ko­mıtette “Bilim týra­ly”  Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Zańyna ózgeris­ter men tolyqty­rýlar engizý týra­ly” zań jobasyn qaraýda aıqyn sezinip otyrmyz. Májilis depýtat­tary zań jobasyna birtalaı tujy­rymdama­lyq ózgeris­ter men to­lyqtyrýlar engizdi. Bul zań joba­sy­nyń keıbir normalaryn “Ǵylym týraly” zań jobasymen birge qaraý kerektigi qajet bolyp otyr. 2001 jyly qabyldanǵan “Ǵy­lym týraly” zańda osy salany zań­dy turǵydan birshama retteýge qol jetkizildi. Alaıda ǵylym da­mýynyń elimizde kenjelep qalýy­na baılanysty, Memleket bas­shy­sy­nyń tikeleı tapsyr­masymen daıyn­dalǵan  “Ǵylym týraly” zań jobasynyń jańa redaksııasy jáne oǵan ilespe “Qazaqstan Respýblı­kasynyń keıbir zańnamalyq akti­le­rine ǵylym máseleleri boıynsha  ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobasy kelip tústi. Májiliste ótken Úkimet saǵa­tynda mınıstrdiń baıandamasynda búgingi máseleniń jaǵdaıy aıqyn ashylyp kórsetildi, degenmen, bul salada osy reforma kezeńderindegi mindetter tolyqqandy júzege asqan joq, sheshimin tabýdy qajet etip otyrǵan birtalaı ózekti máseleler áli de jeterlik. Eń birinshi – Qazaqstan Res­pýb­lıkasynda bilim berýdi damytý­dyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy tolyq kólemde iske asqan joq. Sondyqtan 12 jyldyq jalpy orta bilim berýge kóshý keıinge shegerildi. Bilim salasyndaǵy oń ózgeristerge alyp keletin reformalardy júrgizý aıaǵyna deıin jete almady. Sońǵy kezderi álemde bazalyq bilim berýdiń sapasyna basa kóńil aýdarý beleń alýda, ıaǵnı ol halyq­tyń ómir súrý deńgeıin jaqsar­týdyń  basty  sharty dep tanylyp otyr. Osy oraıda mektepke deıingi jelilerdiń damýy asa mańyzdy jáne bul Elbasymyzdyń árbir Joldaýlarynda, sózderinde erekshe atalyp kórsetilgen bolatyn. Qazaqstanda bes, alty jastaǵy balalardy mektepke deıingi daıyn­daýdy 75% qamtýdy birtindep júzege asyrý josparlanyp otyr. Muny iske asyrý ońaı sharýa emes, óıtkeni, búgingi kórsetkish budan áldeqaıda alys, el Prezıdenti atap ótkendeı, bul salada áli de bolsa túbegeıli ózgeris bola qoıǵan joq, degenmen, mektepke deıingi memle­ket­tik mekemeler jelileri qaıta qalpyna keltirilýde, balamalylary da damý ústinde. Elbasymyzdyń tapsyrýymen “Balapan” baǵdarla­masy iske asyrylmaqshy. Memle­kettik balabaqshalarmen birge jekemenshik balabaqshalardy da kóptep ashý kózdelip otyr. Degen­men, kóp ata-analardyń balalaryn jeke menshik balabaqshaǵa berýge shamasy joq. Qaltasy kótermeıdi. Sondyqtan memlekettik balabaqsha­lardy kóptep ashýdy qolǵa alǵan jón dep esepteımiz. “El bolamyn deseń, besigińdi túze” demekshi, balalarǵa jastaıynan durys tárbıe, bilim bermesek bizdiń alysqa bara almasymyz belgili. Jalpy bilim berý – ulttyq bilim berý júıesiniń eń negizgi býyny. Jalpy bilim berýde negizgi másele 12 jyldyq jalpy orta bilim berýge kóshý bolatyn. Endi mınıstr sol Úkimet saǵatyndaǵy baıandamasynda kórsetilgendeı ol 2020 jylǵa qaraı iske aspaq. 12 jyldyq jalpy orta bilim berýge kóshý boıynsha baǵdarla­many iske asyrý úshin mynadaı úlken mindetterdi atqarý kerek dep oılaımyn: - oqýshy oryndarynyń jetis­peýshiligin qysqartý jáne birinshi synyptyń alty jastaǵy  balalarǵa qosymsha oryndar ashý; - joǵary satydaǵy beıindi oqytýǵa, ásirese shaǵyn jasaqtal­ǵan mektepter men múmkindikteri shekteýli balalar úshin qolaıly jaǵdaı jasaý; - mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý; -  jańa formasııadaǵy pedagog­tardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý; - jańa standarttar, baǵdar­lamalar men oqýlyqtar ázirleý, t.b. Osyǵan baılanysty 12 jyldyq oqytýǵa kóshýdi keıin­ge qaldyrýǵa se­bep bolǵan jaǵ­daılarǵa taǵy da mu­qııat taldaý  jasap, onyń ońtaı­ly she­shimin  tabý úshin ke­shendi sharalar bel­gi­leý qajet. Múmkin qa­zir­den bastap ba­lalardy synyp­tan keıin, olardyń qa­biletine baı­lanysty gýmanıtar­lyq, jara­ty­­lystaný-ma­te­matıkalyq oqýǵa beıim­dep gımnazııa, lıseılerge oqytýdy, al tehnıkalyq-kásiptik bilim alýǵa beıim­derin beıindik (profıldi) bilim berýdi bastaǵan jón bolar. Ol úshin mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý arqyly mektep janynan oqý-óndiristik ortalyqtar ashsa. Sonda balalar 11 synypty bitir­gen­de belgili bir mamandyq ıesi bolar edi. Iаǵnı, 12 jyldyq oqy­týǵa kóshýdi joǵary synyptardan bastaǵan jón bolatyn sııaqty. Bul 12 jyldyq jalpy orta bilim berýge kóshýdiń ótpeli kezeńiniń bazasyn qurap, atalǵan baǵdarlamany tezirek júzege asyrýǵa septigin tıgizer dep oılaımyn. Prezıdentimizdiń tapsyrmasy­men tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi odan ári damytýdyń baǵdarlamasy ázirlendi jáne ol iske asyrylýda. Bul máselege erekshe mańyz berilgendikten, osy baǵdarlamany iske asyrýdy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz  etýge arnalǵan parla­ment­tik tyńdaý ótkizildi. El Úki­metine birneshe naqty usynymdar berildi. Parlamenttik tyńdaýdyń usynymdary tek qaǵaz júzinde qa­lyp qoıatyn bolsa, onda tehnıka­lyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdy tolyqtaı iske asyrý úlken qıyndyqtarǵa tap bolýy múmkin. Elbasy birneshe ret shaǵyn bız­nesti damytý týraly másele kóterdi jáne ol boıynsha tıisti sheshimder qabyldandy. Bul másele boıynsha bilim berý júıesi de  óte aýqymdy qyzmetter atqarýy múmkin edi, biraq onyń nátıjesi shamaly bo­lyp otyr. Shaǵyn kásipkerlik olar­dy uıymdastyrýshylardan da, jaldamaly jumysshylardan da tıisti bilim men daǵdyny qajet etedi. Bastapqy jáne orta kásiptik bilim berý uıymdary óz jumysta­ryn  osy baǵyttarǵa qaıta burýla­ry qajet. Ásirese, bul problema jumys qoly artyq, jumys kúshiniń paıdalanylý salalary nashar damyǵan aýyldyq jerlerde ótkir kúıinde qalyp otyr. Endi joǵary bilim men joǵary bilimnen keıingi bilim berý  másele­sine keletin bolsaq, munda da sheshýin tappaı qordalanyp qalǵan máseleler az emes. Joǵary oqý ornyn bitirgen kóptegen azamattarymyz eńbek ry­no­gynda suranys tappaı otyr. Bul jekemenshik joǵary oqý orynda­ryn­da qajetti de qajetsiz maman­dardy jappaı daıyndaýdan, olar­dyń bilim deńgeıiniń tómendiginen, eńbek rynogynda suranysqa monı­to­rıngtiń durys júrgizilmeýinen týyndap otyrǵan jaǵdaı. Joǵary bilim berýde biz Bolon prosesine endik. Jalpy, elimizdegi bilim júıesi batystyq bilim berý júıesine baǵyttalyp otyr. Ma­mandar, ǵylymı-pedagogıkalyq qyz­metkerler daıarlaýda úsh deńgeı­li “bakalavr-magıstr-doktor (fı­lo­sofııa doktory (Ph), beıindi doktor)” bilim berý júıesine kóship jatyrmyz. Júzdegen magıstrlar, kóptegen fılosofııa doktorlaryn (Ph) daıyndap ta úlgerdik. Alaıda magıstr jumystaryn atamaǵannyń ózinde, fılosofııa doktorlary (Ph)  dıssertasııalarynyń sapasy syn kótermeıdi. Muny mınıstrlik te joqqa shyǵaryp otyrǵan joq. Qorǵalǵan dıssertasııalardyń kóbinde ǵylymı jańalyq joqtyń qasy. Olardyń elimizdiń ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damýyna qosar úlesi shamaly. Munyń bári dıssertasııa mazmunyna qoıylar qatań talaptyń joqtyǵynan jáne munyń bári akademııalyq ataqty joǵary oqý orny, ǵylymı uıym­dardyń ózderi bere salýǵa quqyqty ekendiginen týyndap otyr. Osy jerde aıtaıyn degenim, “Bilim týraly” zań men “Ǵylym týraly” zańnyń arasynda ózara tyǵyz baılanys joq. Bilim men ǵylym egiz desek, olardyń kóptegen normalary ózara qabysýy tıis edi. О́kinishke qaraı, olaı bolmaýda. Bilimi saıaz adamnan jaqsy ǵalym shyqpaıtynyn dáleldep jatýdyń ózi artyq. Bizdiń Parlament Májilisiniń de­pýtattary joǵaryda atalǵan má­seleler turǵysynda árdaıym Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligine qoldaý kórsetýde, olardyń jumy­syn odan ári jaqsartý barysynda jan-jaqty óz kómegin aıamaýǵa árqashanda daıyn dep esepteımin. Birlese, ózara túsinistikpen jumys istesek, isimiz ońǵa basatynyna senimdimin. Dınar NО́KETAEVA, Májilistiń  Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraıymy.