Ekinshi dúnıejúzilik soǵys: tutqyndar taǵdyry

1944 jyldan Odaqtastar (AQSh pen Anglııa) jaǵyna qolǵa túsken áskerı tutqyndar elge qaı­taryla bastady. Olardy qaı­tarý tek keme joldary arqyly ǵana múmkin boldy. 1944 jyly Mýr­mansk teńiz portyna tutqynnan qaıtqandardyń alǵashqy toby keldi. Tipten AQSh áskeriniń qoly­na túskender Qıyr Shyǵysqa – Vladıvostok teńiz portyna jetkizildi. Jerorta teńizi, Sýes kanaly arqyly Iranǵa, odan Túrikmenstanǵa jiberilgender de boldy. Biraq bular tutqyndar­dyń alǵashqy tolqyny ǵana edi. Olardyń arasynda qazaqtar da kezdesti. Qujattarda jaý qolyna túsken qazaq jaýyngerleriniń esimderi ushyrasqanymen, qazirgi ýaqytta olardyń naqty sany týraly málimet joq.

1944 jyly 23 qazanda KSRO úkimeti repatrıasııa basqarmasy týraly erejeni bekitti. Osydan keıin tutqyndardy eline qaı­tarý isi turaqty jolǵa qo­ıyl­­dy. 1944 jyl­y repatrıasııa bas­­­qar­­masynyń ókil­dik­teri qa­ra­shada Fransııada, Fınlıan­dııa­da, Rýmynııada, Iranda, Pol­shada (jeltoqsanda) quryldy. Osyndaı ókildik Germanııa jerine boılaı kirgen KSRO áskeriniń shabýyldary kezinde 1945 jyly 11 naýryzda quryldy. Jumysynyń aýqymdy bolǵany sondaı, repatrıasııa isteri jónindegi ókildikter 1945 jyly 20 mamyrda AQSh-ta, 16 mamyr­da Norvegııada uıymdastyryldy. Al Antıgıtlerlik odaq elderiniń áskerleri engen Germanııanyń ok­ký­­pasııalyq zonasynyń árqaı­sy­synda ókildik quryldy: Ang­lııa zona­synda – 1945 jyly 17 ta­myzda, AQSh zonasynda – 1945 jyly 13 tamyzda. Barlyq maı­dandardyń (1-Baltyq, 1, 2, 3-Belorýs, 1, 2, 3, 4-Ýkraına) Ás­ke­rı Keńesteri janynan re­pat­rıa­sııa isi boıynsha arnaıy bólim­der quryldy. Árbir ásker bóliminde tutqynda bolǵan KSRO azamattary úshin jınaý-jóneltý pýnktteri degen arna­ıy qyzmet ashyldy. Dál sondaı pýnktter shetel azamattary úshin de ashyldy.

Repatrıasııa isi jónindegi basqarmanyń ókildik organdary odaqtas respýblıkalar (RKFSR, Ýkraına, Belorýssııa, Moldavııa, Latvııa, Estonııa, Lıtva jáne t.b.) jerinde de quryldy.

Atalǵan pýnktterge jı­nalýyna qaraı olar ártúrli top­qa bóli­nip, ári qaraı jónel­tildi: 1) Ke­ńes Armııa­sy­nyń qatar­daǵy sol­dattary men ser­janttary ar­mııal­yq jóneltý pýnktterine ji­berildi. Onda qujattaryn tek­sergen soń ar­mııa­lyq jáne maı­dan­dyq zapas­taǵy bólimderge aýystyryldy;

2) Nemisterdiń áskerı qurama­larynda, arnaıy bólimderinde qyzmet etkender, polısaı bol­ǵandar jáne Vlasov armııasynda bolǵandar NKVD-nyń arnaıy lagerlerine jiberildi;

3) Keńes Armııasynda ofıser bolyp tutqynǵa túskender de NKVD-nyń arnaıy lagerine jiberildi;

4) Áskerı emes azamattar maı­dan­dyq jınaý-jóneltý pýnktteri men NKVD-nyń shekaralyq tek­serý-irikteý pýnktterine ji­berildi. Onda tekseristen ótkennen keıin ásker bólimderine attandyryldy. Al qalǵandaryn burynǵy turaqty ómir súrgen jerlerine jibergen bolatyn. Biraq olarǵa Máskeý, Lenıngrad, Kıev syndy iri qalalarda turýǵa tyıym salyndy;

5) Jetim balalar ınternattar men balalar úılerine úlestirildi.

KSRO úkimeti jaǵynan repat­rıasııa isteri jónindegi ókil bel­gili general F.I.Golıkov bolǵan edi. 1945 jyldyń kúzine qaraı tut­qynda bolǵan jáne Germanııaǵa kúshpen aıdap áketken KSRO aza­mattarynyń jalpy sany 6 mln 810 myń 567 adam boldy, olar­dyń 2 mln 16 myń 480 adamy keńes áskerı tutqyndary edi. 1945 jyldyń sońyna deıin 5 mln 352 myń 963 adam otanyna qaıtaryldy. Alaıda AQSh, Anglııa jáne basqa da memleketter 322 581 adamdy ádeıi qaıtarmaı, keńes jaǵyna berýden bas tartqan. Onyń da óz sebepteri bar: keıbir adamdar óz erkimen qaıtqysy kelmegen bolsa, fashıstik armııa qatarynda qyzmet etip, kózge erek­she túsken adamdar jazadan qaýiptenip, qaıtýǵa úzildi-kesil­di qarsylyq tanytty. Olar­dyń arasynda júzden astam qazaq bolǵan.

Jalpy, tutqynda joba boıyn­sha 1 mln 135 myń 23 keńes azamaty qaza tapty. Eline qaıtarylǵan adamdardy tekserý kezinde fashıs­terge belsendi qyzmet etken 5254 adam tutqynǵa alynǵan.

KSRO basshylyǵy tutqynda júr­­gen­derdiń aýyr jaǵdaıyn bil­di. Tip­ten barlaýshylar men ke­ńes tyń­shylarynyń habar­lary da mu­ny rastaǵany da­ý­syz. Bi­raq KSRO basshylyǵy fa­shıs­tik Ger­manııamen eshqandaı baı­la­nys­qa barǵysy kelgen joq. Sal­dary­nan shydamy taýsyl­ǵan osal adam­dar jaý jaǵyna qyz­metke kir­geni málim. Al jalpy bu­qara amal­syzdan sondaı qadamǵa barǵany da sózsiz.

Odaqtas elder bolǵan Anglııa, AQSh jáne Fransııa okkýpasııalyq zonalarynda, jalpy Eýropa el­derin­degi ınterndik sharaǵa ushy­raǵan tutqyndar ekinshi qol­ǵa ótkenimen, turmystary aýyr bol­dy. Onyń ústine eki júıe ara­­syn­daǵy qarama-qarsy­lyq­tyń qurbandyǵyna eń aldymen tut­­qyndar tústi. 200 myń keńes tut­qyny birneshe jaqtyq komıs­sııa­nyń anyqtaýynsha tek AQSh zona­synda jerlengen. Olar odaqtastar júrgizgen shaıqastarda, onan keıin aýrý-syrqaý, qıyn turmystan ólimge dýshar boldy. 1945 jy­ly KSRO óz áskerin azat etý ba­ry­­syn­da Germanııadan alǵan ter­rı­­to­rııasynyń bir bóligin keli­sim­shart boıynsha AQSh jaǵyna bergen edi. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan 200 myń adamnyń bir bóligi sol azat etý urystary kezinde qaza bolǵandar ekeni aıqyn.

1945 jyly mamyrda Eýro­padaǵy soǵys bitken soń Bos­qyndar isi jónindegi halyqaralyq uıymnyń aıqyndaýynsha em­ıg­ranttardyń eń kóp toby myna elderge alynyp ketti:

1-keste. Emıgrasııaǵa ketken keńes tutqyndary

Shetelge áketilgenderdiń kóp­shi­ligi KSRO azamattary men Shyǵys Eýropa elderiniń ke­ńes áskerleri azat etip, demokra­tııalyq qoǵam ornatty degen elderinen edi.

Batys derjavalary saıasa­ty­nyń nasıhatymen KSRO-ǵa qaıtpaı qalǵan keńes azamattary 24 elge bytyrap ketti. Olardyń jalpy sany 1952 jyldyń basynda 451 074 adamdy qurady. Onyń ishinde 1174 adam Túrkııaǵa ornyq­ty. Onyń 31-i orys, 251-i – ýkraın, 47-si – belorýs, 6 adam latysh pen estondyq boldy. Túrkııada KSRO-nyń musylman halyqtarynan 839 adam ornalasty. Mine, osy­lardyń kópshiligi Túrkistan, Tatar, Kavkaz, Ázerbaıjan jáne basqa da Shyǵys legıondarynyń qatarynda bolǵandar.

Tutqyndar fıltrasııalyq lagerlerge ár jerden jınaldy. Túrkistan legıonynda bolyp, AQSh pen Anglııanyń qolyna túskender Italııa men Fransııa, Iýgoslavııa, Grekııa, Gollandııa, Belgııa jerinde kóptep kezdesti. Olar Odaqtastar tutqynyna Atlantıka qabyrǵasyn qorǵaý úshin nemister salǵan urystarǵa qatynasqanda, Italııada aǵylshyn áskeriniń qolyna olarǵa qarsy soǵysqan kezde tústi.

Batys elderi, eń aldymen AQSh pen Ulybrıtanııanyń barlaý qyzmeti tutqyndaǵylardy eline qaıtpaýǵa, ózderińe tyńshy bolý­ǵa kóndirý maqsatynda barlyq ıdeo­logııalyq aıla-tásilderdi paı­dalanýǵa tyrysty. Birinshi kezekte olar «sender fashısterdiń for­­masyn kıip, áskerı antty bu­zyp, óz elderińe qarsy qarý qol­da­nyp soǵystyńdar. Sol úshin KSRO-ǵa barǵan kezde senderdi atyp tastaıdy», dep barynsha qor­qytty. Odan basqa batystyq demo­kra­tııanyń artyqshylyqtary alǵa tartyldy.

Biraq kópshiligi elge qaıtýǵa asyq­ty. Mysaly, Ita­lııada taǵ­dyr tálkegine túsken tut­qyn­dar keńes ókilderine top-toby­men tap­sy­ryldy. 1944 jyly 20 qara­shada keńes ókildigine 11 adam ótkizildi: olar leıtenant Hamza Ju­ma­baev (1918 jyly tý­ǵan), aǵa leıtenant Saıd Joraev (1924), serjant Sul­tan Buzaýbaev (1924), serjant Andreı Seısenǵalıev (1911), qatar­daǵy jaýyngerler Áıtkesh Tol­ǵanbaev (1922), Omar Abbasov (1918), Tıshqul Ermekov (1916), Sapa Sultanov (1920), Qabyken Imanqulov (1917), Vladımır Lıalın (1925).

Endi bir topta taǵy alty adam bar, olar buryn 101-atqyshtar dıvızııasynda ártúrli polkterde qyzmet etken.

1944 jyly 9 jeltoqsanda taǵy 24 adam, 2 qazanda 14 adam ke­ńes jaǵyna berildi. Biren-saran óz­bekter, tájikter bolmasa, bar­lyǵy da qazaq. Neapol qala­synda gospıtaldarda jatqan túrki­standyqtar da eń aldymen aǵyl­shyndardyń qolynda bolyp, artynan keńes jaǵyna tapsyryldy.

Repatrıasııa isi barysynda keńes jaǵyna óz azamattaryn qaıtarý úlken qıyndyqtarmen ótti. Alǵashynda AQSh pen Anglııa barlaý organdary eline qaıtqysy kelgenderdi ózderiniń barlaý qyzmetine kómektesemiz degen qolhat berse ǵana jiberýge tyrys­ty. Belgili qazaq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń 1990 jyldyń basynda óleńder jınaǵyn tuń­ǵysh ret qaıta bastyrǵan Hamza Abdýllın 1992 jyly 21 aqpanda osy joldar avtorymen tómen­degideı estelikpen bólisken edi:

«Men aǵylshyndar áskeri engen Italııa jerindegi lagerde boldym. Aldynda Fransııanyń Albı qalasyna Túrkistan legıon­darynyń shtabyn ornalastyrǵan kezde astyrtyn sóz baılasyp, par­tızandarǵa ótpekshi boldyq. Biraq aramyzda júrgen nemis tyńshysy ony jetkizgen soń, biz qamaýǵa alynyp, jazaǵa – tipten atylýǵa dýshar boldyq. Bizdi bosatyp al­ǵan aǵylshyn áskerleri lagerine ákelip, teńiz jolymen elge qaıtaryp jatty. Biraq biz­derdi «qaıtsańdar, nemisterge qyzmet etkenderiń úshin KSRO-ǵa barǵan boıda atylasyńdar, son­dyqtan qalyńdar», dep úgitteý­men boldy. Biz kónbegen soń jeke-jeke shaqyryp, elderińe qaıtqyń kele me, onda aǵylshyn barlaýyna qyzmet etemin degen qolhat ber dep qystady. Anglııa qaıda? Qazaqstan qaıda? Odan da elge jetip alaıyq dep, sondaı  qol­hatqa oılanbastan qol qoıýǵa májbúr boldyq». Dál osyndaı áńgimeni avtorǵa A.Jámken de aıtqan edi.

Tutqyndardyń ishinde German úkimetine adal qyzmet etken orys-kazak áskerı korpýsynyń adam­dary, vlasovshylar qaıtqysy kel­medi. Biraq olardy kemege tıep, 1945 jyly jazda Italııadaǵy Neapolden jibergen kezde keı­biri teńizge sekirip, batyp ólgen. A.Jámkenniń kózi tiri kezinde 1992 jyly qazanda avtorǵa aıt­qan estelikteri boıynsha: «Odessa­ǵa kelgen kemeden jaralylar­dy túsirip, gospıtalǵa jiberdi. Ishin­de bir aıaǵym kesilgen men de barmyn. Keıin estidik, jańaǵy keme áldebir sebeptermen tutqyn­darmen qosa teńizge batyp ketipti dep». Bul oqıǵany basqa orys zertteýshileri de baıandaıdy.

Tutqynda bolǵan A.Jámken Aq­molada qurylǵan 106-atty ásker dıvızııasy pýle­met­shiler eskadronynyń jaýyngeri bolǵan. Harkov túbinde úsh-aq kún urysta bolyp, qorshaýdan keıin tutqynǵa túsken. Al ol dıvızııa Aqmola, Qaraǵandy, Kókshetaý, Soltústik Qazaqstan, Semeı ob­lystarynyń qazaqtarynan qural­ǵan. Tek Qaraǵandy oblysy­nan ol dıvızııaǵa 400-den astam adam alynǵan. Solardyń ishinde Qar­qaraly aýdanynan alynǵan 33 adamnyń tutqynnan ekeýi ǵana oralǵan. Biri A.Jámken, ekinshisi Qyzylbaı Ospanov (Maıaqın).

KSRO azamattaryn otanyna qaıtarý jumysy tutqyndar shoǵyrlanǵan 85 lagerde júr­gizildi. Eline oralǵan soń tut­qyn­dar keńes jerinde NKVD or­gan­­darynyń tekserýine qaıta­dan tústi. Mysaly, 1945 jyly shil­dede keńes jaǵyna 1 mln 222 myń 767 adam berilse keıinnen birtindep kóbeıe tústi.

1944 jyly jeltoqsanda Reseı Federasııasyna 1 206 107 adam, Ýkraınaǵa 1 466 565 adam, basqa da KSRO respýblıkalaryna 790 593 tutqyn keldi. Al jalpy soǵys kezinde Germanııaǵa quldyqqa 4 794 087 adam aıdap áketildi. Oǵan 2 016 480 áskerı tutqyn qosyl­dy. Endi myna derekke nazar aýda­raıyq: KSRO áskerleri urys júrgizgen jerlerde 3 mln 277 myń óz adamyn azat etti. Al Odaq­tastar áskeri 2 352 686 keńes aza­matyn azat etken. Olardyń 2 038 700 adamy keńes jaǵyna maı­dandar túıisken jerlerde berilip, 313 986 adam temir joldar men teńiz porttary arqyly qaıtarylǵan.

KSRO-ǵa qaıtarylǵandardyń 1945 jyldyń sońyndaǵy aqparat boıynsha deregi: 5 352 963 adam, olardyń ishinde 1 825 774 áskerı tutqynda bolǵandar, 3 527 189 adam – qarapaıym halyq (olardyń 1 293 095-i er adamdar, 1 536 650-i – áıelder, 702 444-i – balalar). Eline qaıta oralǵan repatrıanttardyń ulttyq quramy kelesideı:

2-keste. Tutqynnan qaıtyp oralǵandar

Tutqynnan bosatylǵan beı­bit ha­lyqtyń ishinde 2 455 qazaq, 1 446 óz­bek, 1 500 bashqurt azamaty eline qaıtarylǵany úlken másele týdyrdy. Anyqtaı kele, avtor bul adamdardyń bir bóligi kezinde sottalyp, Ýkraına men Belorýssııa jáne keıin jaý basyp alǵan basqa da jerlerde jazasyn ótegender ekenine kózi jetti. Sonymen birge 30-jyl­dardaǵy asharshylyq kezin­de bosqyn bolyp Reseıdiń Sta­lın­grad ólkesine, Rostov oblysyna kóp qazaqtyń kóshkeni belgili. Jaý basyp alǵan kezde olardy fa­shıster basqalarmen qatar qul­dyqqa aıdap ketkeni esh talas týdyrmaıdy.

Eline qaıtyp oralǵan túrki­stan­dyq qazaq legıonerleri jáne bas­qalary nemister jaǵynda qandaı áreket etkenine baıla­nysty jaza­ǵa tartyldy. Kópshiligi kásip­oryndarǵa mindetti jumys isteýge jiberildi. Merzimi úsh jyl­dan 7 jylǵa deıin. Al fa­shıs­ter jaǵynda belsendi qyz­met etkender qatań jazalandy. On jyldan 25 jylǵa deıingi merzimge sottaldy. О́zderiniń nemister qurǵan legıonda bolǵandyǵynan basqa, tutqynnan eline qaıtar kezde AQSh pen Anglııa barlaýyna qyzmet etýge kelisim bergender retinde mindetti túrde ártúrli uzaq merzimge sottaldy.

Túrkistan legıonynda júrip, nemister qurǵan Túrkistan ulttyq komıtetiniń «Mıllı Túrkistan» jýrnalyn, onyń qazaq tilindegi nusqalary men gazetine redaktor bolǵan Hakim Tynybekov bastaǵan 49 adam soǵystan keıin Almatyǵa ákelinip, jaýapqa tartyldy.

Olardyń qatarynda soǵysqa deıin Qazaq KSR jeńil jáne tamaq ónerkásibi halyq komıssary (mınıstri) bolǵan Nurhan Seıitov, aqyn, jýrnalıst, soǵysqa deıin Almatyda Jýrnalıstıka ıns­tıtý­tyn bitirgen Hamza Abdýllın, mýzy­kant Áıtkesh Tolǵanbaev jáne basqalary bar bolatyn. Soń­­ǵy ekeýi tutqynnan bosap, úı­lerine oralǵan soń 6 aıdan keıin tutqyndaldy.

Nurjan Seıitov 1941 jyly qarashadan bastap Aqmolada qurylǵan qazaqtyń 106-atty ásker dıvızııasynda komıssar bolǵan. Al Hakim Tynybekov soǵysqa deıin Almatydaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtty bitirip, KSRO Ǵy­lym akademııasynyń Qazaq fılıa­lynda ǵylymı qyzmetker bolyp istegen. Bilimdi til mamany bol­ǵandyqtan, nemister shyǵarǵan «Mıllı Túrkistanǵa» bas redaktor bolyp taǵaıyndalǵan. Nurhan Seıitov Túrkistan komıtetinde aǵa nusqaýshy bolyp, tutqynda júrgende Keńes ókimetine qarsy birneshe kitapsha jazǵan nası­hatshy qyzmetin atqardy. Bular­dy NKVD organdary elge jet­kizgennen keıin bostandyqqa shy­ǵar­maı, Almatyǵa ákelip, tergeýge tapsyrǵan.

Hamza Abdýllın de jýrnalıst retinde Túrkistan komıtetiniń qazaq gazetinde Májıt Aıtbaev, Máýlekesh Qaıboldındermen birge isteıdi. «Meni Túrkistan komıteti gazet jumysyna jiberdi. Redaksııaǵa kirip kelsem, soǵystyń basynda ǵana ózim qyzmet etken «Sosıalıstik Qazaqstan» gaze­tiniń redaksııasyna qaıta kelgen­deı boldym. Onda ózimmen birge istegen Májıt Aıtbaev pen Máý­lekesh Qaıboldınder otyr eken» dep eske alǵan edi osy joldar avtoryna 1992 jyly aqpanda H.Abdýllın.

Sotqa qyrǵyz, ózbek, tájik, túrikmen ultynyń ókilderi tut­qynda júrip nemister qurǵan Túrki­stan komıtetinde jaýapty ju­mystardy atqarǵandar da tar­tyldy. Barlyǵy 49 adam. 1947 jy­ly 18 sáýirde bári sottalyp, ólim jazasyna kesilgender KSRO-da sol kezde mundaı jaza alynyp tas­talǵandyqtan, 25 jylǵa lager­ge aıdaldy. H.Abdýllın 10 jylǵa sottaldy.

Jergilikti NKVD organdary oblystarda da tutqynnan úıine oralǵandardy birtindep sottaı bastady. Magadan, Irkýtsk ob­lysynyń Cheremhovo, Kolyma jáne basqa lagerleri endi tutqyn­­da bolǵandardyń turaǵyna aınal­dy. Qınalǵan H.Tynybekov la­gerde qaıtys boldy.

1955 jyly 18 qyrkúıekte KSRO Joǵarǵy Keńesi soǵys kezinde nemis­­terge járdemdeskenderge amnıs­­tııa jarııalap, 1955 jyldyń jeltoqsanynda olar úılerine qaı­taryldy. Aýyr naýqastanyp aýrý­hana­da jatqan N.Seıitov bostan­dyqqa shyǵýǵa shamasy jetpeı, 1956 jyly aqpanda Kolymadaǵy lager aýrýhanasynda kóz jumdy.

Tutqynda bolǵandar úıleri­ne qaıta­rylyp, raqymshylyq jasal­ǵany­men, olardyń soǵysta boldy degen quqy qaıtarylma­dy. Bul ádiletsizdik 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdik alǵan­ǵa deıin jalǵasty. Degenmen ege­mendik alǵannan keıin de nemis tutqynynda bolǵan qazaq jaýyn­gerleriniń taǵdyry aıtar­lyqtaı ózgeriske ushyraǵan joq. Tek 2015 jyly, ıaǵnı Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyna oraı Qazaqstan Prezıdenti arhıvi­niń kúsh salýymen nemis tutqy­nynda bolǵan, kózi tiri qazaq jaýyn­ger­lerine Germanııa jaǵynan ótemaqy qaıtarý baǵytynda aýqym­dy jumys atqaryldy. Biraq Ekin­shi dúnıejúzilik soǵystyń zardaby aýyr ekendigi sózsiz. Tutqyndar taǵ­dyry – sonyń bir aıǵaǵy.

Qaıdar Aldajumanov,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty