Sebebi sarapshylar sońǵy eki aıda qansha azamattyń jumysynan aıyrylǵanyn jáne olardyń qanshasynda ıpotekalyq qaryzdary baryn esepteı almaı jatyr. Aldaǵy birer aıda, pandemııanyń yzǵary basylǵan soń, bul máselege qaıta oralýǵa májbúr bolamyz. 2000 jyldardyń ekinshi jartysynda syrttan 4-5 paıyzben jeńil qaryzdy kúrep turyp alǵan bankterdiń elge 20-25 paıyzben jurtqa úlestirgeni kóz aldymyzda. «Qazir ıpotekalyq qaryzymdy ótep berińder» dep aı aralatyp sherýge shyǵyp, Ulttyq banktiń aldynda júrgender Almatyda , Astanada da kóp edi. Kúni erteń jumyssyz qalǵan azamattar ıpotekalyq qaryzymyzdy ótep berińder dep kóshege shyqpasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Sebebi turǵyn úı naryǵynda ózgerister bolatyny, úılerdiń arzandaıtyny belgili bolyp qaldy. Naýryz aıyna deıin 120-200 mln teńgege deıin baǵalanǵan páterderdiń kúni erteń qansha baǵaǵa deıin arzandaıtynyn eshkim bilmeıdi. Úkimettiń bul joly ıpoteka alǵan azamatardyń qaryzyn jeńildetýge shamasy jetpeıtini túsinikti. Jáne oǵan mindetti de emes. Sarapshylar saqtandyrý naryǵyn damyta almaǵanymyz kóp nársege qol boılaý bolyp kelgenin aıtady. Jumyssyz qalǵan jáne moınyna qaryz qamyty ilingen adamdardyń kóshege shyǵyp, taǵy da Úkimetke qarap alaqan jaıýýdan basqa amaly joq.
Buǵan kim kináli, qaryz alýshynyń bolashaqtaǵy tólem qabiletin zerttemeı nesıe bergen bankter me, álde óziniń shamasyn bilmeı, basyn qamytqa tyqqan jurt pa? Belgili qarjyger, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Ǵalym Baınazarov ıpotekalyq nesıesin jaba almaı, qaryzy basynan asyp ketkenderge durys aqyl aıtyp, jón kórsete qoıý múmkin emes ekenin aıtady. Ipotekalyq nesıeniń negizgi qaryzynyń jartysyna jýyǵyn jaýyp tastaýǵa bankterdiń qulyqty emes ekendigin túsiný de kerek. Kezinde berilgen qaryzdy búgingi bankterdiń aksıonerleri ne úshin biz jabýymyz kerek dep te oılaıdy. 2006-2008 jyldardaǵy qarjylyq daǵdarystan keıin bankterdiń aksıonerleri de ózgerdi. Bul máselede bir ǵana bolar-bolmas úmit bar, Úkimet kepildikke qoıylǵan jalǵyz baspanasy barlardy sol otyrǵan páterinen shyǵaryp tastamaýdyń amalyn qarastyrýy tıis. «Qaryzdarynyń 50-70 paıyzyn japqyzýǵa Úkimet te, basqa da buıryq bere almaıdy. О́ıtkeni bankterdiń óz qojaıyndary bar. Eger bank qojaıyndary qaryz ıelerimen ortaq bir kelisimge kelip, máseleni sheship jatsa jaqsy, olaı bolmaǵan kúnde eshkim de araǵa túse almaıdy, – deıdi qarjyger.
Sarapshylar bankter men Úkimetti kinálaı berý de jón emes ekenin aıtady. Sebebi bankter nesıelerdi halyqtyń depozıtterindegi qarjydan berdi. Iаǵnı, ol halyqtiki, onyń teń jartysynan kóbin jaýyp tastaı almaıdy. Bul arada ıpotekalyq nesıe boryshkerleriniń alǵa tartar bir ǵana máselesi bar. Ol – Úkimet 2006-2008 jyldary bankterdi syrttan alǵan qaryzdarynan qutqardy, bizdi de qutqarsyn. Bir jaǵynan qaraǵanda bul talap ta qısyndy. Memlekettiń kommersııalyq bankterge qol ushyn berýiniń negizgi sebebi – olardy bankrottyqtan qutqaryp qalý boldy. Eger sol jyldary bankter bankrot bolyp ketse, qazaqstandyqtardyń depozıtterdegi qarjysy kúıip keter edi. Al halyq bankterdi emes, aldymen memleketti kinálaıtynyn belgili. «Atalǵan bankter aldymen memlekettiń quıǵan qarjysyn qaıtaryp berip, onyń yqpalynan shyǵýǵa umtylady. Sebebi olardyń búgingi qojaıyny – Úkimet. Al Úkimet nesıelerdiń teń jartysyn jabý úshin quıǵan kapıtalynyń teń jartysyn qaıtara almaıdy degen sóz.Sondyqtan bul jerde buǵan kináli qaısysy, boryshkerlerdiń talaby zańdy ma, joq pa degen saýalǵa naqty jaýap joq, – deıdi sarapshy-qarjyger Ilııas Isaev.
Ulttyq bank qaryzdy qaıtarý jolynda júıeli jumys júrgizip jatyr. Problemalyq nesıe qoryn, bankterdiń kúmándi aktıvterin tapsyratyn enshiles uıym qurý sekildi jumystar atqarylady. Bankterdi osy jumysqa tartý kerek. Sondaı-aq, jyl sońyna deıin qaıtarymsyz qaryzdy keshirýge yntalandyratyn salyq jeńildikteri engizilgen» dep málimdedi. Osyǵan oraı qarjy salasynyń mamandary myna tómendegi máselege kóńil bólýimizdi ótinedi. Qazir, joǵaryda aıtyp ótkendeı, sherýletip júrgenderdiń ortasynda bir páteriniń qunyn tóleı almaı júrgender de, úsh –tórt páterdi qatar alyp, solardy jalǵa berip, páterleriniń qunyn úkimet ótep bersin dep júrgender de kóp. Sarapshy Maǵbat Spanov qaıtarylmaǵan nesıe máselesiniń tym sonshalyqty kúrdelenip ketýine tap solar kináli degendi alǵa tartady. Ipotekalyq nesıe boıynsha kimniń qansha páter alǵany bankterge belgili. Sebebi olardyń qujattary kepil –qujat retinde bankterde jatyr. Biraq bankter solar jaıly másele kóterýge asa yqylasty emes tárizdi. Sebebi kezinde 250-300 myń AQSh dollaryna alynǵan páterlerdiń qazirgi naryqtyq quny 100-150 myń AQSh dollarynan aspaıdy. Ony satý – bankter úshin tıimsiz. Páterlerdiń kepil qujattary qazir ıeleri ǵana paıdasyn kórip otyrǵan óli dúnıe. «Úkimet osy tusta qujaty bankte jatqan páterlerdi óz menshigine alyp, saýdaǵa nemese jalǵa beriletin páter retinde qoldaný arqyly ǵana ony jaryqqa shyǵara alady. 2006-2008 jyldan beri bankterde jatqan kepilqujattardy kóleńkeli qarjy deýge ábden bolady, – deıdi Maǵbat Spanov.
