Elbasymyz táýelsizdik jyldarynda qaıta túleýdiń aıryqsha eki úrdisi – saıası reforma men ekonomıkalyq jańǵyrýdyń júzege asqandyǵyn eskere otyryp, 2017 jyly Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy bastalǵanyna nazar aýdaryp, halyqqa «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn usyndy. Mine, bıyl baǵdarlamanyń júzege asyrylyp jatqanyna 3 jyl tolyp otyr. Baǵdarlamany keń kólemde júzege asyrý maqsatynda D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde úsh jyl buryn «Rýhanı jańǵyrý» kafedrasy quryldy.
Kafedra óńirlik jobalyq keńsemen, óńirlik saraptamalyq keńesimen, memlekettik organdarmen jáne sarapshylarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Baǵdarlamanyń negizgi baǵyttary men kishi baǵdarlamalary sheńberindegi júzden astam is-sharalardy, 10 joba (respýblıkalyq jáne ýnıversıtettik arnaıy jobalardy qosqanda) men 2 kishi jobany qamtıtyn jol kartasy ázirlendi.
Qundy jádigerlerdi sıfrlandyrý
Oqý ornymyzda júzege asyrylyp jatqan sondaı aýqymdy jobalardyń biri «Altaı – túrki áleminiń besigi» dep atalady. «Rýhanı jańǵyrýdyń» «Týǵan jer» aımaqtyq baǵdarlamasyna engen osy joba aıasynda ýnıversıtetimizde «Altyn Altaı» mýzeıi ashylyp, kóptegen qundy jádigerlermen tolyqty. Al «Altaı – túrki áleminiń besigi» jobasy sheńberinde oblysymyzdyń kórikti jáne tarıhı oryndaryn zerttep-zerdeleý maqsatynda mektep oqýshylary úshin halyqaralyq jazǵy ekspedısııalar uıymdastyryldy. 2018-2019 jyldardaǵy ýnıversıtettiń sıfrlyq múmkindikteri murajaı eksponattaryn sıfrlandyrýǵa baǵyttaldy. Búgingi tańda 3D-modeldeý mýzeı eksponattarynyń úsh ólshemdi sandyq kóshirmelerin jasaýdyń eń mańyzdy tehnologııalarynyń birine aınalǵan. Sıfrlandyrylǵan kolleksııalar endi vırtýaldy murajaı keńistiginde qol jetimdi. Murajaıda 220-dan astam 3D modelder jasaldy, úsh myńnan astam arheologııalyq artefaktiler, fotoqujattar men nýmızmatıka sıfrlandyryldy. Altaıdyń ejelgi shahtalarynyń 3D-úlgileri: Karaǵoın, Baımurza, Asqaraly, «Ejelgi Altaıdyń taý-ken metallýrgııasy» zalyndaǵy QR kodtary, «Úlken Altaı» ınteraktıvti kartasy, «Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kıeli oryndary» atty 20-dan astam ataýly beınerolıkter, aýdıogıd, mezozoı dáýirindegi qazba janýarlarynyń 3D-modelderi jasaldy.
Bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary aımaqtaǵy arheologııalyq qazba jumystaryna da belsendi atsalysýda. Bul rette oqý ornymyzdyń qyzmetkerleri belgili arheologtar Z.Samashev pen Á.Tóleýbaevtyń qazba jumystary kezinde geologııalyq barlaý jumystaryna qatysyp, qundy jádigerleri bar qonystar men qorymdardyń ashylýyna óz úlesterin qosty.
Sıfrlandyrý týraly aıtqanda, «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda ýnıversıtetimizde qolǵa alynǵan «Sıfrly ShQMTÝ» jobasyn erekshe atap ótkimiz keledi. Jobany júzege asyrý úshin «Robotsyz basqarylatyn júıeler», «Addıtıvti tehnologııalar», «Jerdi zertteýdiń sandyq ádisteri», «Tolyqtyrylǵan jáne vırtýaldy shyndyq», «О́mirdi ıntellektýaldy basqarý júıeleri» sekildi bilim berý baǵdarlamalaryn ázirledik. «Sıfrlyq Qazaqstan» jobasynyń negizgi baǵyttaryn engizý bilim berý baǵdarlamalarynyń IT-mazmunyn arttyrýǵa, ýnıversıtet úshin biryńǵaı vırtýaldy bilim ortasyn qurýǵa, «bir tereze» qaǵıdatyn, servıstik ortalyqty (DSP) júzege asyrýǵa, ýnıversıtettiń mobıldi ınfraqurylymyn (mobıldi qosymshalar) damytýǵa múmkindik beredi. Jobany iske asyrý barysynda ýnıversıtet ǵalymdary ázirlegen jańa ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamalarynyń tusaýkeserleri ótkizildi. Baǵdarlamalardyń tusaýkeserine sheteldik professorlar, qaladaǵy «Kazsınteh» JShS, ÚMZ sekildi iri kásiporyndardyń ókilderi qatysty.
Eldegi jalpy karantındik jaǵdaıǵa oraı qashyqtyqtan oqytýǵa, onyń ishinde bilimdi baǵalaýdyń barlyq túrlerin qashyqtyqtan júrgizýge aýystyrý – ýnıversıtet úshin jańa format emes. Sondyqtan aýysý tez ári ońaı boldy. Qashyqtyqtan oqytýǵa jedel túrde kóshý úshin qoldanystaǵy platformanyń qýattylyǵy arttyryldy. Qazirgi ýaqytta ýnıversıtettegi barlyq fakýltetterdiń 6000 stýdenti, magıstranttar men doktoranttar bilim portalynda onlaın rejımde bilim alýda. Bilim alýdyń bul platformasy búgingideı kúrdeli kezeńde oqytýshylar men stýdentterge esh qıyndyqsyz tolyqqandy onlaın oqytý rejımine kóshýge múmkindik berip otyr.
Qashyqtan oqytýdy uıymdastyrýǵa arnalǵan sandyq sheshimder men servıster sany kún saıyn artyp keledi. Sońǵy jyldary ýnıversıtet Qazaqstannyń basqa aımaqtarynda – Aqtóbe, Atyraý, Almaty, Astana, Pavlodar, Qyzylorda, Qostanaı, Rıdder, Semeı, sondaı-aq Polsha, Túrkııa, Bolgarııa, Germanııa, Sankt-Peterbýrg, AQSh-ta ómir súrip jatqan Qazaqstan azamattary úshin qashyqtyqtan oqytý baǵdarlamalaryn sátti júzege asyrýda.
Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq, úshtildilik
Jańa oqýlyqtardy oqý úrdisinde sapaly jáne keshendi túrde paıdalaný maqsatynda jobany iske asyrýdyń jol kartasy ázirlenip, bekitildi. Ýnıversıtet kitaphanasyna 65 atalym boıynsha 7727 kitap tústi. Jol kartasyna sáıkes joba aıasynda oqý ornymyzǵa túsken jańa kitaptardyń tusaýkeseri uıymdastyrylyp, jańa oqýlyqtardy qoldanýdy ońtaılandyrý boıynsha ádistemelik semınarlar, ýnıversıtet oqytýshylarynyń ashyq sabaqtary turaqty túrde ótkizilip turady. Barlyq jańa oqýlyqtar oqý prosesine belsendi túrde qoldanylýda. Osy maqsatta «Fılosofııa», «Áleýmettaný», «Psıhologııa», «Lıngvıstıka», «Menedjment», «Ekonomıka» jáne «Kásipkerlik» pánderiniń oqý-ádistemelik keshenderine ózgerister engizildi. Oqý prosesinde jańa oqýlyqtardy qoldaný boıynsha ádistemelik quraldar jasaldy. Qyzmetkerlerdiń tildik quzirettilikterin arttyrý jáne olardyń básekege qabilettilikterin damytý maqsatynda ýnıversıtet «Úsh tildilik – jetistik formýlasy» jobasyn júzege asyryp keledi. Joba aıasynda úsh tilde 12 baǵdarlama men aǵylshyn tilinde 6 baǵdarlama ázirlendi. Aǵylshyn tilinde 46 professor-oqytýshy sabaq júrgizedi jáne tildik úıirmelerge 93 stýdent qatysady. Ýnıversıtette aǵylshyn tilin deńgeılep oqytý jáne TOEFL-ge daıyndyq kýrstary, aǵylshyn tilin oqytýdyń avtorlyq baǵdarlamalary boıynsha ınnovasııalyq jáne kommýnıkatıvti trenıngter men semınarlar uıymdastyrylyp turady.
Aǵylshyn tilin jetik meńgerý ýnıversıtettiń stýdentterine, magıstranttary men doktoranttaryna akademııalyq mobıldilik baǵdarlamalaryna qatysýǵa múmkindik berdi. Máselen, 2018-2019 jyldary Polsha, Germanııa jáne Chehııa ýnıversıtetterinde «Kompıýterlik tehnıka jáne baǵdarlamalyq qamtamasyz etý», «Avtomatıka jáne basqarý», «Metallýrgııa» jáne «Aspap jasaý» mamandyqtary boıynsha 15 adam akademııalyq mobıldik baǵdarlamalaryna qatysty. «Metallýrgııa» mamandyǵy boıynsha 2 magıstrant Japonııa ýnıversıtetinde tájirıbeden ótti.
«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasyndaǵy «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasy bilim-ǵylymy tolysqan, úzdik maman, naǵyz úlgi bolarlyq jastardy kópshilikke nasıhattaıtyn aıtýly jobalardyń birine aınaldy. Osyǵan oraı jastarymyzdy jańa jeńisterge jigerlendirý, aqylymen, darynymen zamanaýı qazaqstandyq qoǵamdy qalyptastyrýǵa úles qosqan tulǵalardy tanystyrý, pikir almasý maqsatynda «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim»: tabysqa jetýdiń qupııasy nede?» atty beınekonferensııa ótti. Kezdesý qonaqtary Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazdary aqyn, Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, aýdarmashy Maqpal Tájmaǵambetova men aqyn, "Serper" jastar syılyǵynyń ıegeri Erjan Jumabek.
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, "Daryn" memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty, aqyn Muhamedjan Tazabekov, Álem kýbogynyń ıegeri, Eýrazııanyń eki dúrkin jeńimpazy Ardaq Nazarov ýnıversıtetimizdiń stýdentterimen kezdesip, jastardy oı-sanalaryn ulttyq deńgeıge kóterýge, sondaı-aq memlekettik sanany qalyptastyrýǵa shaqyrdy. Ýnıversıtettiń ǵylymı kitaphanasynda ótken kezdesýde belgili jazýshy, jýrnalıst, pýblısıst Álibek Qańtarbaev óz shyǵarmashylyǵymen bólisti. Sonymen qatar, Semeıdegi «Alashtaný» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh jáne dúnıetaný ǵylymynyń akademıgi Turdyqul Shańbaı, fotograf Sergeı Sýrovpen kezdesý stýdentterge erekshe áser qaldyrdy.
Altaı – túrki áleminiń besigi
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasyndaǵy «Úlken Altaı murajaıy» jobasy ýnıversıtet rektory Jasulan Shaımardanovtyń usynysymen bastaý aldy. 2017 jyldan bastap ýnıversıtet qyzmetiniń bul baǵyty «Týǵan jer» aımaqtyq salalyq baǵdarlamasyna endi. Joba sheńberinde ekspedısııalar uıymdastyryldy. Birneshe kún boıy qola dáýiriniń ejelgi shahtalary, Aqbaýyrdyń petroglıfteri men Sartynbet grottary zertteldi. Geologııa professory A.Býbnıak shahtalardyń jaǵdaıyn, taý qabattardyń ornalasý qurylymyn zerttep, ejelgi eskertkishterdiń 3D-modelin jasady.
2019 jyldyń shilde aıynda «Altaı – túrki órkenıetiniń besigi» tarıhı-mádenı keshenin IýNESKO-nyń dúnıejúzilik murasynyń tizimine engizý máselesin zertteý úshin Berel qorymymen tolyq tanysý maqsatynda Shyǵys Qazaqstan oblysyna IýNESKO ǵylymı ekspedısııa sarapshylary keldi. Ekspedısııa jumysynyń qorytyndysy boıynsha ýnıversıtetimizde «Uly Dala tarıhy men mádenıetindegi Altaı» atty dóńgelek ústel ótti. Sharaǵa elimizdiń jáne Japonııa, Belgııa, Reseı syndy memleketterdiń akademııalyq jáne jetekshi ǵylymı ortalyqtary mamandary qatysty.
Abaı toıy
Bıylǵy jyl – memleketimiz úshin erekshe jyl. Erekshe bolatyny, oıshyl, aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy. Bul mereıli dataǵa bizdiń ýnıversıtetimiz de óz úlesin qosýda. Oqý ornymyz «Abaı jaqqan alaý» atty taqyryppen Abaı jylynyń ashylýyn saltanatty túrde ótkizdi. Abaıdyń murasy – parasatty patrıotızmniń mektebi, eldikti qadirleýdiń negizi. Oqý ornymyzdyń basty mindeti – Abaı murasyn, eńbekterin urpaq sanasyna sińirý. Osy oraıda ýnıversıtetimizde kóptegen jobalar qolǵa alynýda. Sonyń biri – «Adam bol» akademııasy. Bul joba stýdentterdiń sanasyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Ýnıversıtet túlekteri qandaı ortada bolsyn básekege qabiletti bolýy tıis. Oqý ornymyzda «HHI ǵasyrdaǵy Abaı» kýrsy oqytylady. Qańtar aıynda ýnıversıtet bizdiń oblyspen irgeles Reseıdiń Barnaýl qalasyndaǵy Altaı memlekettik ýnıversıtetinde jáne I.Polzýnov atyndaǵy Altaı memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna oraı kórme ótkizdi. Bul kórme atalǵan oqý ornynda «Ortalyq Azııadaǵy bilim-ǵylym jáne mádenı keńistiktegi halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý» taqyrybynda ótken strategııalyq sessııa barysynda ashyldy. Aqyn mereıtoıyna oraı jyl boıy ártúrli is-sharalar ótkizý josparymyzda bar.
Ýnıversıtet Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy men «Uly Dalanyń jeti qyry» jobasynyń júzege asyrylýyna belsendi túrde atsalysady. Aldaǵy ýaqytta ýnıversıtet ujymy men bilim alýshylar rýhanı jańǵyrýdyń, ozyq oı-sananyń, ulttyq rýh pen patrıotızmdi nasıhattaıtyn jarqyn isterdiń kóshbasynda júredi dep senemiz. Sebebi atalǵan baǵdarlamalyq maqalalardyń júzege asýy elimizdiń damýyna, ulttyq bolmysymyzdyń ilgerileýine jol ashady.
Sáýle RAHMETÝLLINA,
D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory
О́SKEMEN
