Sańlaq

Ulttyq tarıhtaǵy qıly zamandy beıneleıtin «Qazaqtardyń uly bosýy» atty trıptıhyn, «Isataı- Mahambet», «Balýan Sholaq» pen «Túıe palýan» akvarelderin, azamat soǵysynyń batyrlary: «Amangeldi Imanov», «Álibı Jangeldın», uly aqyn «Abaı» men tuńǵysh ret uly kúıshi «Qurmanǵazynyń» beınelerin keskindegen, kóptegen portretter salǵan Qazaqstannyń halyq sýretshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Áýbákir Ysmaıylovtyń esimi ónersúıer qaýymǵa jaqsy tanys.

Ulttyq tarıhtaǵy qıly zamandy beıneleıtin «Qazaqtardyń uly bosýy» atty trıptıhyn, «Isataı- Mahambet», «Balýan Sholaq» pen «Túıe palýan» akvarelderin, azamat soǵysynyń batyrlary: «Amangeldi Imanov», «Álibı Jangeldın», uly aqyn «Abaı» men tuńǵysh ret uly kúıshi «Qurmanǵazynyń» beınelerin keskindegen, kóptegen portretter salǵan Qazaqstannyń halyq sýretshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Áýbákir Ysmaıylovtyń esimi ónersúıer qaýymǵa jaqsy tanys.

Sonymen qatar, onyń elimizde kenjeleý damyǵan bı ónerin órkendetýge qosqan úlesi de ulan-ǵaıyr. Ol Almaty fılarmonııasy janynan tuńǵysh qazaq halyq bı ansamblin uıymdastyrdy. Bı ujymynyń repertýaryn «Qara jorǵa», «Aqsaq kıik», «Qarasaı», «Qusbegi-daýylpaz», «О́rmek bıi», «Saıys bıi», «Qylysh oıyny», «Nasybaıshy», «Jastar bıi», «Alqaqotan», «Aıqosaq» jáne basqa da bılerimen baıytty. Bul ónerdi ol ákesi Ysmaıyl Mýsınnen úırengendigin, ol kisi, sondaı-aq, halyq aýyz ádebıetiniń bilgiri, keremet syqaqshy bolǵandyǵyn aıtqan. «Áýbákir aǵa sheber dombyrashylyǵymen qatar pıanıno, garmon jáne gıtara aspaptarynda oınaı beretin. Ol kisiniń taǵy bir ereksheligi halyq aýyz ádebıetindegi ańyz-áńgimelerdi jınaqtap, ony óte áserli etip áńgimeleýshi edi» dep saǵynyshpen eske alady keıingi áriptesteri.

Kıno akteri retinde Áýkeń «Taqııaly perishte», «Kógildir marshrýt», «Bizdiń súıikti dáriger», «Kókjıekter» fılmderine túsip, aıryqsha darynymen kórermender qoshemetine bólene bildi. Áýbákir Ysmaıylovtyń (1913-1999) ómirbaıanyn qart jýrnalıst, ensıklopedıst-jazýshy Asan Jumadildın óz aýzynan jazyp alǵan. Ol bylaı deıdi: «Men, dokýment boıynsha 1913 jyly, al shynynda 1910 jyly qazirgi Qaraǵandy oblysy, Telman aýdany, Sherýbaı-Nuradaǵy «Jartas» degen jerde, № 6 aýylda týǵanmyn. Ákem Ysmaıyl aǵylshyn konsenerleri tusynda Spasskide jumysker bolǵan. Sheshemniń aty Márııam, rýy Toqa, Sákenderge jaqyn týys bolady. Ákem Nildide jumys istegen.

Qarsaqpaıǵa Nildiden, Spasskiden saımandardy kólikpen tasydy. Sonda pagonshık - kólik aıdaýshy boldym. Balakezimde Nildide júrgende-aq sýret syza bastaǵan edim, 1925 jyly Qyzylordaǵa bardym. Sáken meni ala kel degen eken. «Eńbekshi qazaq» gazetine ornalastyrdy, grafık-sýretshi boldym. Abaı mektebinde oqydym. QazSIK janyndaǵy Ǵanı Muratbaev atyndaǵy pıoner otrıadynda vojatyı boldym. Bir jarym jyl Sákenniń úıinde birge turdym. Sáken meni IZO konsýltatıvnyı krýjoktarǵa qatystyrdy. Sáken meni Petropavldyń detkommýnasyna oqýǵa jiberdi. Onda IZO krýjogy bar eken, 1927 jyldary «Qazkommýna» dep atalady. Ol mekteptiń IZO krýjogy Moskvamen baılanys jasap turady. Onda G.K.Savıskıı degen professıo­nal hýdojnık arnaıy sabaq berdi. Qoıshybaev, Shegebaev, Sársenbaev sııaqty talantty jigitter bar edi. Býrabaı, Kókshetaýǵa aparyp tabıǵat sýretin saldyratyn. Petropavldyń mýzeıi men teatr klýbynda sýretshi bolyp istedim. Zemlemerlerge kartograf boldym».

Qara jorǵa bıin1928 jyly Kazkom­mýnanyń kórkemdik jetekshisi Aqtaı Mamanovtan úırenip, Á.Ysmaıylov sýretshi dosy A.Shegebaevpen birge Petropavl Mádenıet úıiniń sahnasynda alǵash ret bılegen. «Bul bıdi ataqty halyq ónerpazdary Doseı Álimbaev men Bájibaı Ysqaqov keremet bıleýshi edi» dep jazady Áýkeń bı tarıhy týraly óz esteliginde.

1928 jyly Qazaqstannyń tarıhynda birinshi ret jyljymaly kórkem sýretter kórmesi ashylady. Soǵan qatysqan qylqalam sheberleriniń eń jasy Áýbákir Ysmaıylov edi. Kórmege kelýshiler nazaryna onyń «Saryarqa dalasy», «Betpaqdaladaǵy mergen», «Batyraqtar» degen t.b. 20-dan astam serııaly qaryndashpen salynǵan kartınalary, «Nildi», «Spassk», «Býrabaı», «Sáken Gorkıımen birge Býrabaıda dem aldy» degen sýretteri usynyldy. Osy kórme Petropavldan keıin Pavlodar, Semeı, Qarsaqpaıǵa qoıyldy. N.I.Krýtılnıkov, F.I.Bolkoev, M.A.Belov, V.I.Ýfımsev sııaqty talant ıeleriniń uıymdastyrýymen ótken jyljymaly kórme kópshiliktiń zor qurmetine bólenedi. Bul týraly jergilikti «Smychka» gazeti sol kezde bylaı dep jazdy: «Kórmege tyrnaqaldy sýretteri qoıylǵan jas qazaq – Kommýna kýrsanty Áýbákir Ysmaıylov jaı aýyldy sýrettep qana qoımaǵan. Ol Sovet ókimeti tusyndaǵy oıanǵan, jańarǵan aýyl turmysyn tolǵana kórsetken: bir sýretinde qazaqtar qarasha úı janynda gazet oqyp jatyr; ekinshisinde qaladan oralǵan jalshy qyzyqty áńgime shertip, úgit júrgizip otyr... Árıne, Ysmaıylov erekshe talant ıesi ekenin ózi de sezbeıtin bolar, kórme onyń talanty jaıly ashyq aıtary haq. Bálkim, onyń jıvopıs salasynda oqyǵany jón bolar, ol osylaı ister de, óıtkeni, odan jaqsy qylqalam sheberi shyǵatynyna kúmán joq». (Efımovıch V. «V chem sennost vystavkı». – «Smychka», Petropavl, 30 jeltoqsan 1928 j.).

Jas sýretshiniń bolashaǵyna zor úmit artqan Sáken Seıfýllın Á.Ysmaıylovty 1928 jyly Omby qalasyndaǵy joǵary oqý ornyna stýdentter daıarlaıtyn M.A.Vrýbel atyndaǵy kórkem-kásiptik tehnıkýmnyń qazaq jastaryna arnalǵan 3 aılyq kýrsyna jiberedi. Sodan keıin Á.Ysmaıylov Moskvadaǵy hýdojes­tvennyı ınstıtýttyń grafıkalyq fakýltetine oqýǵa túsedi. «Osynyń bári meniń kásibı sheberligimdi ushtaýyma yqpal etti. 1931 jyly B.I.Prorokov, F.P. Reshetnıkov, S.P.Ýrýsevskıı syndy belgili sheberlerdiń qatysýymen Máskeýde ótken jas sýretshilerdiń kórmesine qatystym. Máskeýde akter, rejısserler daıyndaıtyn joǵary oqý ornynda oqydym», dep jazypty ol óziniń esteliginde.

1932 jyly Á.Ysmaıylov Qazaq­stanǵa joǵary bilimdi kásibı maman bolyp oralyp, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine karıkatýrashy-sýretshi bolyp ornalasady. Osy kezde ol týǵan ólkesindegi kenshilerdiń beıneti mol aýyr eńbegin, shahtalardaǵy oń ózgeristerdi óz shyǵarmalaryna arqaý etti. Solardyń biri «Qaraǵandy shahterleri zaboıda» atty jıvopıstik eńbegi 1934 jyly Moskvada Shyǵys mádenıeti mýzeıinde ótken «Qazaqstan óneri» kórmesine qoıylyp, joǵary baǵalandy. Al buǵan deıin, 1933 jyldyń qazan aıynda onyń Almatydaǵy respýblıkalyq Memlekettik ortalyq mýzeıde «Qazaqstan sýretshileri sosıalıstik qurylys úshin kúreste» atty kórmesi ótken bolatyn. Mine, osy kórmeniń negizinde Qazaqstan Sýretshiler odaǵy qurylyp, ornyqty. Qazaqstan sýretshileriniń uıymdastyrý komıtetiniń tuńǵysh tóraǵasy bolyp saılanǵan 20 jasar Á.Ysmaıylov, jastyǵyna qaramastan Odaq jumysyn órkendetýge belsene atsalysyp, tynbaı eńbek etti.

Sýretshi Áýbákir Ysmaıylov saıa­sı karıkatýra men plakat janrynda kóp eńbek etti. Halyq baılyǵyn talan-tarajǵa salýshylar, portfelge ıe bolǵan alaıaqtardyń qoldaýyna súıengen jymysqy adamdar dán toly qanar qaptardy urlap barady. Qanquıly Japon mılıtarızminiń alpaýyt qorqaýlary Manchjýrııa jaǵalaýynda órmelep keledi. Álemde bolyp jatqan oqıǵalardy adamdarǵa qarapaıym da tapqyr tilmen túsindirip beretin bul janrdaǵy sýretteri halyq arasynda keńinen tanymal boldy.

1936 jyly sýretshi Qazaq óneriniń Moskvada ótken onkúndigine qatysty. A.Bortnıkov, Á.Qasteev, N.Krýtılnıkov, A.Rıttıh, Q.Qojyqov, N.Hlýdov shyǵarmalarymen qatar, Úlken teatr foesinde Á.Ysmaıylov­­tyń da shyǵarmalary jurtshylyq nazaryna usynyldy.

Joǵaryda Á.Ysmaıylovtyń elimizdiń bı ónerin damytýǵa da ózindik úles qosqanyn aıttyq. Moskvadaǵy teatr ýnıversıtetin bitirgen ol halyq horeografııasyn jete zerttep, Qazaq KSR halyq bıi ansamblin quryp onyń birinshi jetekshisi boldy. Bıshilik óner Áýbákirge atasy men ákesinen mıras bolǵan desedi kónekóz qarııalar. Halyq bılerine tán áreket, qımyl-qozǵalystaryn salǵan albom-oqýlyq, keıin baletmeıster D.Ábirovpen birigip «Qazaqtyń halyq bıi» degen atpen kitap bolyp basylyp shyqty.

1964 jyly Sáken Seıfýllınniń 70 jyldyq torqaly toıyna oraı Jańaarqa aýdanynyń Mádenıet úıinde kınoakter, rejısser, horeograf, sýretshi Áýbákir Ysmaıylovtyń óziniń qatysýymen sýret kórmesi ashyldy. Sýret galereıasyn tamashalaýshylardyń legi tolastamaı, kórme eldiń ystyq yqylasyna bólendi.

Sýretshiniń dara talanty, ózine tán qoltańbasy, tvorchestvolyq izdenisi, boıaý tilin jete meńgergen tabıǵı daryny, natýraǵa degen aınymas adaldyǵy, eshkimge uqsamas dúnıetanymy kórýshilerden ádil baǵasyn aldy. Onyń sýret kórmeleriniń tabysty ótkeni óz aldyna, uzaq jylǵy shyǵarmashylyq eńbegi úshin «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» (1960j.) qurmetti ataǵymen,