“SMERSh” SARBAZY

Meniń aldymda qyzyl tysty shaǵyn fotoalbom jatyr. Bul jaı bir albom emes, qaharmandyq erliktiń eńseli úlgisi, tereń izi qalǵan jasyndaı jarq etken ǵajap ǵumyrdyń kúıin shertken tarıhı albom! Ulttyq qaýipsizdik komıteti Aqmola oblystyq departamenti ardagerler keńesiniń tóraǵasy, otstavkadaǵy polkovnık Ýáp Qasenbaev aǵanyń qolymyzǵa tıgizgen bul fotoalbomy Aqmola oblysy búgingi Aqkól, burynǵy Alekseev aýdanyna qarasty № 6 aýylda 1913 jyldyń 1 qańtarynda dúnıege kelgen Shegebaı Uzaqbaevtyń dańqty “Smersh” (“Smert shpıo­nam” degen sózderdiń qys­qartylǵan túri) sarbazy retinde fashızmmen kúreste kórsetken teńdesi joq erliginiń eskert­kish bel­gisindeı eken. 1965 jyly Germanııa Demo­kratııalyq Respýblı­kasynan arnaıy jiberilgen bul albomda 1945 jyldyń 10 mamyrynda aýyr jaradan qaıtys bolǵan qazaq azamaty Shegebaı Uzaqbaevtyń qur­metine Berlın qalasynyń ortalyq kósheleriniń biri – Otto Nýshke shtrassedegi № 52-53 úıdiń qabyrǵasyna eskertkish taqta orna­tyl­ǵandyǵy habarlanǵan. Albomdaǵy fotosýret­terde sol eskertkish taqtany ashý saltanatynyń júrek tebi­renterlik sátteri kórinis taýypty. Albomnyń bet­asha­ryna jazylǵan nemis tilin­degi myna sózderdi: Zur Erinnerung an die etattgefun­de­ne Geden­kfeier und Kranznie­derlegung zum 507 Jahrestag der Tscheka am 20. Dezember 1967 zu Ehren des im GroBen Vaterlandischen Krieg um die Befreiung Deutschlands vom Faschismus in Berlin – Mitte­ gefallenen sowjetischen Tschekisten Leutnant Usakbaiew, Schegebai, – qazaq tiline aýdarsaq, ol bylaı bolyp shyǵady: “Sovet memleketiniń qaýipsizdik organynyń 50 jyldyǵyna baılanysty elimizdi fashızmnen azat etý jolynda erlikpen qaza tapqan sovet chekısi, leıtenant Shegebaı Uzaqbaevqa me­mo­rıal­dyq taqta ornatý kezeńderi beınelengen”. Arqanyń bir qıyryndaǵy qarapaıym qazaq aýylynda ómirge kelgen, sóıtip, úlken ómir jo­ly­nan ótip kelip, fashıster ordasy Ber­lınniń naq tórinen bir-aq shyqqan, jáı ǵana shyqpaı, óz esimin máńgilik óshpesteı etip ja­zyp qaldyrǵan chekıst Shegebaı Uzaqbaev kim edi? Fotoalbomdy nemis dostardyń Sileti óńirindegi general Chernıahovskıı atyndaǵy keń­sharda turatyn Uzaqbaevtar otbasyna jiber­gen­digin jáne ol jerde Shegebaıdyń jalǵyz uly Seriktiń barlyǵyn estip, dereý jolǵa shyqtyq. Bir kezde dańqy jer jarǵan keńshardyń keneýi ketip-aq qalǵan eken. Saý turǵan úıden qıraǵandary kóp pe dep qaldyq. Ájimdi júziniń jar­tysyn alyp turǵan shańyraq kózáınekti bákene ǵana jasamys adam ózin Serik Uzaq­baev­pyn dep tanys­tyr­dy. Biz izdep kel­gen adamymyz naq osy kisi me eken dep “Shege­baıdyń ulysyz ba?” – dep naqtylaı tústik. – Ákeı maıdanǵa ketkende úsh aılyq sábı edim. Anam Kúlbáram bir emes, úsh ret kúıeýge shyqty. Meniń ári qaraı oqyp ketýime jaǵdaı bolmady. Mal sońyńda qaldym. Germanııadan shaqyrtý qaǵaz kelgende jalǵyz uly men qalyp qoıdym da, ógeı ákeı men anam baryp keldi ǵoı, – dep sóz aıaǵyn kúrsinispen bitirdi. Soǵys ataýlynyń qaısysy bolsyn tógilgen qan, egilgen kóz jasy, alapat qaıǵy nala ákeletindigi ejelden málim. Sonyń ishinde Uzaqbaevtar áýletiniń ótken soǵystan kórgen azaby, shekken qasireti alabóten. Uzaq­baevtardyń úlkeni 1904 jyly týǵan Sarybaı men 1911 jylǵy Bóribaı maıdan dalasynda mert bolsa, kenjeleri Qarabaı múgedek bolyp oraldy. Shegebaı bolsa Aqmola qalasynda júrip segiz klasty támamdap, telegrafıster kýrsyna túsedi. 1932 jyly aýdandyq komsomol komıtetiniń joldamasymen Almatydaǵy baıla­nys polıtehnıkýmyna oqýǵa qabyldanady. Oqýyn támamdasymen Almaty temir jol stansasynda poshta vagonyna jumysqa orna­lasady. 1935-1938 jyldar aralyǵynda áskerı qyzmetke shaqyrylyp, Tájikstanda shekara komendatýrasynda áskerı qyzmet atqarady. Elge oralǵan soń Stepnıak qalasynda NKVD júıesinde óz qyzmetin jalǵastyrady. О́z qyzmetin qaltqysyz adal atqarǵan oǵan zor senim kórsetilip, 1940 jyly KOKP qataryna qabyldanady. 1942 jyldyń kúzinde Shegebaı Armııa qataryna alynyp, Tashkenttegi pýlemet­shiler men mınometshiler daıarlaıtyn ýchılı­shesine keledi. Vzvod komandıriniń kómekshisi bolyp, áskerı qyzmetin abyroıly jalǵastyrdy. Sol tustaǵy qatal qadaǵalaý, temirdeı tártipti eskersek qazaq azamaty Shegebaıdyń “Smersh” polkiniń qataryna alynýyn oǵan kórsetilgen senimniń erekshe joǵarylyǵy ekendigin bóle-jara aıtpaqqa kerek. Beıbit kezde alǵan bilimderi, ásirese, radıo apparatýralarymen erkin jumys isteý tájirıbesi Shegebaı Uzaqbaevtyń aldaǵy barlaý qyzmetine aýysýyna jol ashqandaı. 1944 jyldyń qańtar aıynda leıtenant Shegebaı Uzaqbaev áskerı barlaý bólimine qabyldanyp, qalyń qolmen batysqa sherý tartyp edi. Bul tusta Keńes jaýyngerleri Eýropanyń qalalary men qystaqtaryn jaýdan tazartyp, jappaı shabýyldy óristete túsken edi. Qatarynda Shegebaı da bar besinshi ekpindi ar­mııa­nyń quramyndaǵy 92-atqyshtar dıvızııa­synyń gvardııashylary da qııan-keski urys­tardy ótkere otyryp, ilgeri jyljı túsken. “Smersh” áskerı barlaý qyzmetiniń ózi jaý tyńshylarynyń aldyn oraý, olardyń qupııa syrlaryn ashý, óz aramyzdan shyqqan silimtik satqyndardyń aramzalyǵyn áshkereleý tárizdi myltyqsyz maıdan kúresinde Shegebaı Uzaq­baevtyń baspaǵan taýy, aralamaǵan ormany, kezbegen beıtanys eldi-mekenderi az bolmaǵan. Jaýmen betpe-bet shaıqastardaǵy taban­dylyǵy men qupııa maıdandaǵy erlikteri eskerilip oǵan ekinshi dárejeli “Otan soǵysy” ordeni berildi. General-leıtenant Berzarınniń basqarýyn­daǵy besinshi ekpindi armııanyń dıvızııalary da jaýdyń sońǵy bekinisi – Berlınge tónip kelgen-di. 92-dıvızııanyń gvardııashylary da aqtyq aıqasqa kirdi. Eýropany qanǵa bóktirgen fashısterdiń únin óshirip, jeńis týyn jelbireter sát te kelip jetken edi. Átteń... Aqtyq aıqas ústinde Shegebaı Uzaqbaev snarıad jaryqshaǵynan aýyr jara­lanyp gospıtalge tústi. Jerles dosy Qal­ken ál ústinde jatqan Shegebaıǵa kelip Berlınniń ústinde jeńis týynyń jelbire­gendigin, jaýdyń tize búkkendigin jetkizgen. Boıyndaǵy kúshi sarqylyp, qaıratty júzin muń kireýkelegen sarbaz sońǵy kúshin jıǵandaı, aqtyq demimen birge “Jaraısyńdar, jigitter!” dep kúbirlegen. Bul onyń joryqty jyldardyń buralań joldaryn túıindegen aqtyq sózi edi. Meniń aldymda qyzyl tysty fotoalbom jatyr. Ony kezinde nemis dostary Shege­baıdyń sońynda qalǵan jalǵyz uly Serikke joldapty. Berlınniń gospıtalinde opat bolǵan qaharman áke Shegebaıdyń esimin áspettep, eskertkish belgi ornatylǵandyǵyn, qazaq sarbazynyń, “Smersh” sardarynyń erligi el esinde máńgilik jańǵyryǵyp turatyndyǵyn baıan etipti albomdaǵy sýretter. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda kezinde nemisterdiń ózi zor qurmet kórsetken jerlesimiz Shegebaı Uzaqbaevtyń esimin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Aqmola oblystyq de­par­tamenti de eskerip, eskertkish belgi ornat­sa, sońynda qalǵan jalǵyz perzent Serik Uzaq­baevty ákesi jerlengen jerge baryp zııarat etip qaıtýǵa jaǵdaı jasasa, abyroıly is bolar edi dep oılaımyz. О́ıtkeni, maıdanda shahıt bolǵan­dardyń eshqaısysy da umytylmaıdy emes pe. Tólegen QAJYBAI. Aqmola oblysy.