О́kinishke qaraı kúni keshege deıin uly kúıshiniń týǵan jeri, týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary týraly ártúrli derek aıtylyp keldi. Solardyń keıbiri mynadaı: kezinde Dáýletkereı Shyǵaıuly 1799 jyly týǵan degen pikir bolǵan. Osy pikir negizinde 1939 jyly kúıshi-kompozıtordyń týǵanyna 140 jyl, 1949 jyly – onyń 150 jyldyǵy respýblıkamyzda keń túrde atalyp ótken;1961 jyly Almaty qalasynda basylyp shyqqan «Kúıler» atty jınaqtyń alǵysózinde «D.Shyǵaev 1821 jyly burynǵy Bókeı handyǵyndaǵy Qaramola (qazirgi Bókeı ordasy aýdany aýmaǵynda – avtor) degen jerde týǵan», dep jazylǵan. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor E.Bekmahanov 1966 jyly shyqqan «Ocherkı ıstorıı Kazahstana HIH veka» degen kitabynda da «Dáýletkereı 1821 jyly Bókeı handyǵynda týǵan», dep kórsetedi. Kúıshiniń týǵan jyly men týǵan jeri týraly B.Erzakovıch, A.Jubanov jáne basqa da zertteýshi ǵalymdardyń pikirleri de bir-birine qarama qaıshy. Al Q.Ahmedııarovtiń avtorlyǵymen shyqqan «Jiger» atty kitapta Dáýletkereı 1814 jyly týǵan delingen. J.Aqbaı «Radýga Aqjaıyq» atty kitabynda uly kúıshi 1814 jyly týǵan degen pikirdi qostaıdy. Alaıda kúıshi-kompozıtordyń týǵan jyly týraly máselege birjola núkte qoıǵan belgili ónertanýshy-ǵalym Petr Vasılevıch Aravın boldy. Ol Dáýletkereı Shyǵaıulynyń 1821, 1814 jyldary týǵandyǵy týraly pikirlerdi tolyqtaı teriske shyǵardy. 1984 jyly Moskva qalasynda basylyp shyqqan «Daýletkereı ı kazahskaıa mýzyka HIH veka» degen monografııasynda ónertanýshy ǵalym bylaı dep jazady: «1853 jyly Ishki (Bókeı) ordasyn basqarý jónindegi Ýaqytsha keńes «Ishki qazaq ordasyndaǵy rýlardy basqarýshylardyń tizimin» jasaǵan. Sol tizimniń 14-shi sanynda «sultan Dáýletkereı Shyǵaev 33 jasta, 1852 jylǵy 21 aqpannan beri ýaqytsha Noǵaı rýyn basqarady», dep kórsetilgen. Eger 1853 jyly Dáýletkereı 33 jasta bolsa (1853-1833=1820), onda onyń týǵan jyly 1820 bolyp shyǵady. Avtor sonymen birge osy málimetti myna arhıvten aldym dep olardy qosa kórsetken. Olar: QazaqSSR memlekettik arhıvi, 78 qor, 2-shi tizbe, 10-is, 5-6 paraq jáne 4 qor 1-shi tizbe 5669 is, 4-shi paraq. Olaı bolsa Dáýletkereı Shyǵaıulynyń týǵan jylyn arhıvtegi qujatqa súıene dáleldegen P. V.Aravınniń uly kompozıtor 1820 jyly týǵan degen pikiri birden-bir durys ekendigi esh talas týdyrmaıtyn aqıqat bolyp tabylady. Demek bıyl uly kúıshi-kompozıtordyń týǵanyna 200 jyl tolyp otyr.
Endigi úlken másele – Dáýletkereıdiń qaı jerde týǵandyǵy týraly. HH ǵasyrdyń 80-jyldarynyń orta kezine deıingi baspadan shyqqan eńbekterdiń qaı-qaısysynda da Dáýletkereı Bókeı handyǵynda, sonyń ishinde qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń batys aımaǵynda týǵan degen pikirler aıtylyp keldi. Al J.Aqbaı joǵaryda atalǵan «Radýga Aqjaıyq» degen kitabynda Dáýletkereı Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda, Astrahan oblysynyń aýmaǵynda týǵan dep kórsetedi. Tipti avtorlary Z.Qabyldınov pen A.Qaıypbaeva bolyp tabylatyn «Atamura» baspasynan shyqqan 8-shi synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynan taıǵa tańba basqandaı etip «Dáýletkereı Shyǵaıuly «Qaramola» degen jerde dúnıege kelgen» degen sóılemdi kóremiz. Munyń ózi Qazaqstandaǵy mektepterde uly kúıshiniń týǵan jeri týraly oqýshylarǵa jańsaq málimet berilgendigin kórsetedi. Shyn máninde Dáýletkereıdiń týǵan jerin dál kórsetken ónertanýshy ǵalym- P.V.Aravın. Onyń 2008 jyly Almaty qalasyndaǵy «О́ner» baspasynan shyqqan «Daýletkereı ı kazahskaıa dombrovaıa mýzyka HIH veka» atty kitabynan mynadaı joldardy oqımyz «…novye arhıvnye dokýmenty otkrytıe namı... svıdetelstvýet, chto Daýletkereı rodılsıa ne v mestnostı Karamola, a na prıbreje Kaspııa, nedaleko ot vatagı Konevskoı, gde nahodılas stavka Shıgaıa ı gde on projıval v poslednıe gody jıznı...» (str 46).
Uly kúıshiniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshi ǵalym P.V.Aravın aıtyp otyrǵan Konevo degen selo Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdanynyń turǵyndaryna jaqsy tanys. Búginde ol selonyń orny qazirgi Qurmanǵazy aýdanynyń ortalyǵynan shyǵysqa qaraı 10 km jerde, Atyraý-Astrahan avtomobıl jolynyń boıynda kórinip jatyr. HH ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń aıaǵyna qaraı Kóneý (qazaqtar solaı dep ataıdy – avtor) ózegindegi sýdyń tartylýyna jáne bala oqytatyn oryssha mekteptiń jabylýyna baılanysty selonyń negizinen slavıan ultynan turatyn halqy aýdan ortalyǵy Ganıýshkın selosyna qonys aýdarady. Sóıtip birjarym ǵasyrdaı ómir súrgen Konevo eldi mekeni tarıh sahnasynan birjola ketti.
Bul jerde erekshe kóńil aýdaratyn jaı – P.V.Aravınniń Dáýletkereıdi: «Konevoǵa jaqyn jerde ornalasqan ákesi Shyǵaıdyń stavkasynda dúnıege keldi», deýi. Osy jerde myna jaıdy atap ótkenimiz jón. Bókeı han qaıtys bolǵannan keıin balasy Jáńgir erjetkenshe 1815-1823 jyldar aralyǵynda handyqty ýaqytsha Bókeıdiń inisi Shyǵaı basqardy. 1820 jyldyń 28 qańtary kúni sultan Shyǵaı Astrahan gýbernatoryna hat jazyp, qaraýyndaǵy qazaqtardy otyryqshylyqqa kóshirýde úlgi kórsetý maqsatynda ózine aǵash úı saldyratyndyǵyn málimdeıdi. Kóp keshikpeı Shyǵaı sultannyń eńseli aǵash úıi de daıyn bolady. Ishki ordanyń basqa qazaqtary da osy jerge aǵashtan úı saldyryp, ornyǵa bastaıdy. Kezinde Bókeıhannyń stavkasynda bolǵan Don kazak áskerleriniń komandasy endi sultan Shyǵaıdyń stavkasynda bolyp, oǵan qyzmet etedi. Shyǵaı sultan men onyń otbasy orystarmen, ýkraındarmen dostyq qarym-qatynasta bolady. Munyń ózi Dáýletkereıdiń oryssha jáne mandolın, balalaıka sııaqty mýzykalyq aspaptardy úırenýine qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Osylaısha Shyǵaı sultan stavkasynyń negizi qalanǵan 1820 jyly bolashaq kúıshi Dáýletkereı de osy jerde dúnıege kelgen.
1824 jyly Bókeıhannyń murageri Jáńgir han taqqa otyrǵannan keıin Shyǵaı sultan memlekettik qyzmetten birjola bosaıdy. Oǵan qosa ımperatordan Kaspıı teńiziniń soltústik-batys jaǵalaýyn jalǵa alǵan graf Bezborodko osy kezde sultan Shyǵaıdan burynǵy stavka ornalasqan jerden ketýin úzildi-kesildi talap etedi. Sýy mol, shóbi shúıgin jerden shaǵyl basqan qyrǵa kóship barǵan Shyǵaıdyń maly qyrylyp qalady. 1825 jyldyń qarasha aıynda sultan Shyǵaıdyń ózi de dúnıeden ótedi. Osylaısha Dáýletkereı 5 jasynda ákesinen jetim qalady. Ákesi ólgennen keıin Dáýletkereı Sherkesh rýynyń basqarýshysy, nemere aǵasy Meńdigereı Bókeıhanovtyń qolynda tárbıelenedi. Ishki ordada maly men jeri, dúnıe-múlki jaǵynan Jáńgirden keıin ekinshi orynda bolǵan Meńdigereı inisi Dáýletkereıdi bolashaqta iri el basqarýshy sultan bolýǵa tárbıeleıdi. Dáýletkereıdiń ákimshilik qyzmetpen shuǵyldanýyna HIH ǵasyrdyń 50-jyldarynda Ishki ordany basqarý jónindegi Ýaqytsha keńesti G.V.Vashenkonyń basqarýynyń úlken áseri boldy. Onyń qoldaýymen Dáýletkereı 1852 jyly Noǵaı rýynyń basqarýshysy bolyp taǵaıyndalady. Osy kezde Dáýletkereı ataqty dombyrashy, kompozıtor, Berish rýynyń Begis bóliminiń burynǵy starshınasy Músiráli Berdıevpen kezdesedi.
1836-1837 jyldary Ishki ordadaǵy I.Taımanuly bastaǵan kóteriliske belsene aralasqany, patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasatyna qarsy shyqqany úshin qyzmetinen qýylǵan M.Berdıev budan bylaı Dáýletkereıdiń óner jolyndaǵy jetekshisine aınalady. Kúıshi-sazger M.Berdıevtiń Dáýletkereıdiń ónerdegi ustazy bolǵandyǵyn Dına Núrpeıisova da rastaıdy.
1854 jyly jazda Bókeı ordasyna Orys geografııalyq qoǵamynan kelgen arnaýly ekspedısııanyń quramyndaǵy sýretshi R. Cheredeev kıiz úıde dombyra tartyp otyrǵan Dáýletkereıdiń sýretin salady. Bul sýret Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy arhıvte saqtaýly.
Qazaq delegasııasy quramynda Peterbýrgke baryp qaıtqan kúıshi-kompozıtor Dáýletkereı ómirindegi 1859 jyl eń erekshe jyl boldy. Ol N-Novgorod qalasynda, Moskvada Úlken teatrda bolyp, Verdıdiń «Travıata» operasyn tamashalaıdy, astanada delegasııa múshelerimen birge sýretke túsedi. Peterbýrgke saıahat Dáýletkereıdiń qoǵamdyq, demokratııalyq kózqarasynyń qalyptasýyna zor áserin tıgizedi. Osy jyldarda qazaq halqy úshin orystyń aldyńǵy qatarly mádenıetimen jaqyndasýdyń qajettiligin ol jaqsy túsingen.
60-jyldary Dáýletkereı Qyzylqurt, Masqar, Tóleńgit, Sherkesh rýlaryn jáne Bókeı handyǵyndaǵy qalmaq bólimin basqarady. Kóp uzamaı Dáýletkereı ákimshilik qyzmetten birjola bosaıdy. Ol osy jylda etnograf-ǵalym Muhamed-Salyq Babajanovpen jaqyn dos bolady. Ol mezgilsiz qaıtys bolǵanda «Salyq ólgen» atty kúı shyǵarady. Sazgerlik shyǵarmashylyq óneriniń naǵyz sharyqtaǵan shaǵynda, ıaǵnı HIH ǵasyrdyń 60-jyldarynyń aıaq kezinde Dáýletkereı uly kúıshi Qurmanǵazymen kezdesedi.
Dáýletkereıdiń qaıtys bolǵan jyly týraly da ártúrli pikir aıtylyp keldi. Mysaly, B.Erzakovıch «QazaqSSR tarıhynyń» III tomynda Dáýletkereıdi «HIH ǵasyrdyń 70-jyldarynda qaıtys bolǵan», dese, A.Jubanov: «Dáýletkereı 1882 jyly qaıtys boldy», dep jazady. J.Aqbaı «Radýga Aqjaıyq» degen kitabynda uly sazger 1878 jyly qaıtys boldy deıdi. Alaıda kúıshi-kompozıtordyń qaıtys bolǵan mezgilin durys anyqtaǵan ǵalym taǵy da P.V.Aravın boldy. Ol joǵaryda kórsetilgen eńbeginde: «Dáýletkereı 1887 jyldyń kókteminde ózi uzaq jyldar meken etken «Qaramola» degen jerde dúnıeden ótken», dep jazady. Dáýletkereıdiń kóptegen kúıin keıingi urpaqqa taratýshylar arasynda aldymen onyń óz balasy Salaýatkereı, kúıshiler Balamaısań, Seıtek, Naýsha Bókeıhanov jáne basqalar boldy. Minekı, kúı alyby Dáýletkereı Shyǵaıuly týraly bir maqala kóleminde osyndaı jaılardy jazýǵa bolady.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda elimizdiń ár óńiriniń tarıhyn, mádenı ómirin zerttep, zerdeleý máselesine úlken kóńil bólingen. Osy turǵydan alǵanda dańqty kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıulynyń týǵanyna 200 jyl tolýyna arnalǵan belgili bir sharalardyń atqarylý qajettigi ózinen-ózi týyndaıdy. Dáýletkereıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy respýblıkamyzda keńinen nasıhattalýy kerek. Tuńǵysh prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty eńbeginde kórsetilgen «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalar qatarynda kúıshi-kompozıtor Dáýletkereı Shyǵaıulynyń da bolǵany jón. Respýblıkalyq BAQ arqyly kóp-tegen habar serııasy daıyndalyp, Akademııalyq halyq aspaptar orkestrleri men oblystyq fılarmonııalardyń jekelengen dombyrashylar toptary aýdandardy aralap, Dáýletkereı Shyǵaıuly týraly leksııalar oqyp, onyń shyǵarmalarynan konsertter uıymdastyrsa, quba-qup bolar edi.
Oǵan qosa, negizgi jáne orta mektepterde, arnaýly mýzyka mektepterinde, mýzyka kolledjderinde jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy óner fakýltetterinde Dáýletkereıdiń shyǵarmashylyǵyn tereń túrde oqytý jáne onyń ómirbaıanyna baılanysty tyń derekterge oqýshylar men stýdentterdiń nazaryn keńinen aýdarý qajet bolady. Sonymen birge bıylǵy jyly atalyp ótiletin Dombyra kúni uly kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıulyna arnalyp, ol dúnıege kelgen jerge, ıaǵnı Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy aýdanyndaǵy burynǵy Konevo eldi mekeniniń ornyna, Atyraý – Astrahan magıstraliniń batys betine Dáýletkereıdiń 1820 jyly osy jerde týǵandyǵyn kórsetetin dombyra túrinde stella ornatylǵany jón dep esepteımiz.
Osynyń bári dáýletkereıtanýǵa qosylǵan úlken úles, búgingi urpaqtyń rýhanı damyp jetilýine kómektesetin mańyzdy sharalar bolmaq.
Amankeldi ShAMGONOV,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory,
Tarıh jáne qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi
