Qazaq eli: pán jáne baǵdarlama

Elbasy Nursultan Nazarbaev jańa oqý jyly basynda halyqaralyq olımpıada, ıntellektýaldy oıyndar men ǵylymı jobalardyń jeńimpazdarymen kezdeskende: «Bıyldan bastap engizilgen «Qazaq eli» páni aıasyndaǵy patrıottyq sabaqtyń birinshi dárisin sendermen ótkizip otyrmyn», degen bolatyn. Qazaq eli – ınnovasııalyq pán. Ol Elbasynyń bilim salasyna engizip otyrǵan absolıýtti ınnovasııalyq ıdeıasy. Bul qazirgi kúrdeli de, anyǵyn aıqanda, tyǵyryqqa tirelgen azamattyń sheshilmegen problemalaryna jaýap izdeıtin pán. «Qazaq eli» pániniń basty ıdeıasy ne bolmaq degenge kelsek, ol «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıtylǵan Qazaq eliniń aldyńǵy qatardaǵy 30 eldiń qataryna qosylýy, osy maqsatty iske asyrý úshin ınnovasııalyq deńgeıde oılaý qabileti bar jas urpaqqa bilim berip, tárbıelep, býyndar arasyndaǵy sabaqtastyqty úzbeı, básekege qabiletti el azamattaryn qalyptastyrý.

Elbasy Nursultan Nazarbaev jańa oqý jyly basynda halyqaralyq olımpıada, ıntellektýaldy oıyndar men ǵylymı jobalardyń jeńimpazdarymen kezdeskende: «Bıyldan bastap engizilgen «Qazaq eli» páni aıasyndaǵy patrıottyq sabaqtyń birinshi dárisin sendermen ótkizip otyrmyn», degen bolatyn. Qazaq eli – ınnovasııalyq pán. Ol Elbasynyń bilim salasyna engizip otyrǵan absolıýtti ınnovasııalyq ıdeıasy. Bul qazirgi kúrdeli de, anyǵyn aıqanda, tyǵyryqqa tirelgen azamattyń sheshilmegen problemalaryna jaýap izdeıtin pán. «Qazaq eli» pániniń basty ıdeıasy ne bolmaq degenge kelsek, ol «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıtylǵan Qazaq eliniń aldyńǵy qatardaǵy 30 eldiń qataryna qosylýy, osy maqsatty iske asyrý úshin ınnovasııalyq deńgeıde oılaý qabileti bar jas urpaqqa bilim berip, tárbıelep, býyndar arasyndaǵy sabaqtastyqty úzbeı, básekege qabiletti el azamattaryn qalyptastyrý.

Endi «Qazaq eli» páni qandaı bolýy kerek degenge kelsek, onyń qurylymyna Qazaq eli týraly túsinik, memlekettik rámizder: án urany, el belgisi, baıraǵy, Elbasy atameken fılosofııasy: jeri, dástúri, dúnıetanymy, tulǵalary; «Qazaq eli-2050»: Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq tilinde; Elimizdiń Qazaq memleketi atanýy; Básekege qabiletti otyz eldiń qataryna ený maqsatynda úzdiksiz jas urpaqtar boıynda ınnovasııalyq oılaý qabiletin kemeldendirý máseleleri engeni jón ǵoı deımin. Osylar arqyly «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń saıası, mádenı, gýmanıtarlyq, ınnovasııalyq mazmunyn ashýǵa bolady. Qazaq eli – akme-qoǵam: Jasyl energııa – Bolashaq energııasy; Álemdik daǵdarys syry; Ekspo-2017; Ekonomıka jáne izgilik; Akme-qoǵam – izgilikti qoǵam.

1991 jyly qazaq halqy tuńǵysh ret óz ishinen Prezıdent saılady. Bul Qazaq eliniń jańa tarıhynyń basy. Halyq óz erkimen, óz qalaýymen prezıdent saılady, halyq saılaý isine tegis jumyldy, saılaý demokratııalyq túrde ótti, saılaýǵa halyqtyń 90-nan asa paıyzy qatysty. Tuńǵysh Prezıdent saılandy, ol halyq qalaýymen bolǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Bul buryn-sońdy bolyp kórmegen tarıhı oqıǵa.

Qazaqtyń ǵasyrlar boıǵy armany, qııaly saıa­sı shyndyqqa aınaldy, egemen el atandyq. Táýelsizdik, egemendik degen uǵymdar sanaǵa sińe bastady. El bolý úrdisteri bastaldy. Memleket jáne onyń ınstıtýttary, Úkimet júıesi, Parlament júıesi qalyptasty. El bolýdyń asa mańyzdy máselesi – memlekettiń rýhanı qýaty. Bul jóninde Tuńǵysh Prezıdenttiń «Mádenı mura» baǵdarlamasy iske asa bastady (2003 jyl). Baǵdarlamaǵa saı, qazaq halqy óziniń joǵaltqan rýhanı qundylyqtaryn, umyt bolǵan tarıhı tulǵalaryn, tonalǵan mádenı jádigerlerin jınastyrýmen memlekettik deńgeıde shuǵyldana bastady.

Osy kezde eski markstik-sosıalıstik, keńestik sanadan jańa egemendi, táýelsiz eldiń azamattarynyń sanasyna ótýdiń asa kúrdeli máselesi boı kórsetti.

Bul másele búgin de dertti. Qoǵamdyq sananyń eki ereksheligi bar, biri sananyń bolmystan alǵa ketýi, ekinshisi sananyń konservatıvti bolýy. Qazaq elinde osy eki úrdis birge ómir súrýde.

Fılosofııalyq bilimde sananyń shartty túrdegi derbestigi degen uǵym bar. Sananyń bolmystan ne qalyp, ne asyp ketetin derbestigi ǵylymda belgili másele. Olaı bolsa el bolý men eldik sana arasynda alshaqtyq bar ma, bolsa ol qalaı kórinip otyr degenge jaýap izdeý, búgingi qoǵamdyq bilimderdiń basty máselesiniń biri degen pikirdemin. Eldik sana ólshemi – Qazaq eli m áńgilik degen uǵymmen anyqtalmaq, biraq osy ıdeıanyń júzege asýynyń tehnologııasy qalaı degende, kimderge uqsap elimizdi máńgilik etýimiz qajet degende úlgi izdeýshilik te bar, meniń oıymsha, úlgi izdegennen góri, órkenıetti elderdegi úrdisterdi sabaq retinde alyp, óz jolymyzdy anyqtasaq degen oı durystyǵyn Qazaqstannyń ózine tán órkenıettik tynys-tirshiligi anyq baıqatyp keledi. Arab elderindegi úrdisti úlgi retinde ala alamyz ba? Vesterndik ne dástúrshildik, qaısysy búgingi qoǵamda domınanttyq jaǵdaıda?! Dástúrshildik qoǵamnyń qýaty qandaı? Dástúrli qoǵamdyq úrdistermen órkenıettik mejege jete alamyz ba?

Jańa jol – qazaqstandyq jol, ol qandaı­ bolmaq? Sheteldikter aıtyp jatqan qazaqstandyq jol, ol qandaı jol? Eýrazııalyq ólshem nendeı maqsat-murattardy asha almaq? Oılaný kerek.

Ustaz Ybyraı «Qazaq halqy azbaǵan, tabıǵı tazalyǵyn saqtaǵan halyq» degen bıik oı qaldyrǵan. Halyqtyń tól tazalyǵy nede degen saýalǵa jaýap izdesek, aıtarym, qazaqtar ata-babalary ǵumyr keshken, olardyń qany men teri tógilgen qasıetti jerden qandaı qasiretti zamandar bolsa da aýyp eshqaıda ketpegen. Halyqtyń osyndaı teńdesi joq erliginiń zaty da, atalýy da Atameken degen bir sózge syıǵan.

Atameken halyqty azdyrmaǵan, tazalyǵyn saqtaǵan. Kıeli topyraq, qasıetti Jer, Sý qazaqtardyń rýhanı dúnıesin de únemi tazartyp otyrǵan.

Atameken – halqymyzdyń dili. Álemde atamekensiz ómir súrip jatqan halyqtar, memleketter bar. Qazaqtardyń jeruıyǵy onyń atamekeni.

Qazaq eli degende, onyń sýbstansııasy – atameken deý ata-babalar aldyndaǵy paryzymyz. Atameken qazaqtar úshin sakraldy uǵym. Atameken – otandyq tarıhtyń basy. Atamekeni bar eldiń otandyq tarıhy bar.

Qazaq eli – otandyq tarıhy bar memleket. Ejelgi qazaqtardyń otandyq tarıhy saq dáýirinen bastalǵanyn ǵalymdar, zertteýshiler aıtyp ta, jazyp ta júr.

Ejelgi qazaqtar da, olardyń memleketteri de ár zamanda árqıly atalyp kelgen: saqtar, ǵundar, túrkiler, oǵyzdar, qypshaqtar, úısinder, qańlylar, noǵaılylar t.b. Osylaı memleketter, elder atalǵan, biraq bulardyń bárine ortaq tili, mádenıeti, dúnıetanymy, dástúri bolǵan. Ata-babalarymyz tegi túrki, dini ıslam.

Osy eki qundylyqty birtutas senimge aınaldyrǵan zamanynyń kemeńger teolog-oıshyly Qul Qoja Ahmet Iаsaýı. Ol «Dápter sanı» atty hıkmetterinde (danalyq oılarynda) ıslam dininiń basty qaǵıdalaryn túrki tilinde jazǵan. Halqymyzdyń tabıǵı tazalyǵyna saı ıslam qundylyqtaryn túrki tilinde sóıletken. Osy maǵynaly dástúr qazaq jerinde Qazan tóńkerisine deıin jetken.

Ata-babalarymyz san ǵasyrlar boıy musylman jurty bolyp ǵumyr keshken, tabıǵı tazalyǵyn saqtaǵan, sebebi, olar (túrik taıpalary) ózgelerdiń jetegine ermegen, tól qalpyn urpaqtan-urpaqqa mura etip qaldyryp otyrýdy uly dástúr dep túsingen.

Tabıǵı tazalyq basy – bilimde, aram shópteı nadandyq qaýlap ósken jerde halyqtyń tazalyǵy bolmaq emes. Bilimge qumarlyq IH-H ǵasyrda ómir súrgen dana Qorqyttan bastalǵan. Onyń «Qaıda barsań Qorqyttyń kóri» degen ómir súrý formýlasy, aqıqaty búgingi zamanǵa jetti. Muny biz búginde ómir fılosofııasy, ómir súrý fılosofııa­sy dep HH ǵasyrdaǵy Batys oıshyldary Nısshe, Sartr, Kamıýlardyń oı-pikirlerimen jarystyra, salystyra taldaımyz, biraq bulardyń arasynda 10-11 ǵasyr jatqanyn eskergen jón.

Atameken – kıeli topyraq, qasıetti jer, sý, sonymen qosa, ol ata-babalarymyzdyń tamasha fılosofııasy.

Qazaq eliniń búgingi fılosofııasynyń bas­taý bulaǵy Atameken fılosofııasy, onyń bizge esimderi qanyq bolyp jetkenderi saq oıshyly Anaharsıs, dana Qorqyt jáne Qul Qoja Ahmet Iаsaýı, bertin kele teńdesi joq oıshyl ál-Farabı jáne HIH ǵasyr hakimi Abaı. Árıne, esimderi jańadan ashylyp jurtqa belgili bolyp jatqan ǵulamalar jetkilikti, másele olardy oqyp, tanyp bilýde.

Qazaq eli – atameken Renessansy.

Qalyptasqan memlekettiń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda Elbasy árbir qoǵamdyq-saıası, áleýmettik isterge aralasatyn belsendi jas­tar aldynda bolatyn on syn-qaterdi saralap aıtty.

Osy on syn-qater adamzat tarıhyndaǵy aıtýly problemalar. Olar árbir memleket, árbir el, halyq, tipten árbir adamǵa qatysty. Bul on syn-qater kúlli adamzatqa ortaq. Olardy eskermeı, tárbıe, bilim, ǵylym, tehnologııada mejelik tabystarǵa jetý múmkin emes.

Strategııada Elbasy 2050 jylǵa deıingi jeti mindetti anyqtaǵan.

Osy maqsattar oryndalǵanda qandaı zaman, dáýir bolady deseńshi. Esepsiz bilim, túpsiz ǵylym, tejeýsiz tehnologııa adamzat sanasyn qandaı bıikterge ári qaterlerge jetkizbek. Qazaq eli qandaı bolmaq, azamattary she?

Joldaýda Elbasy úsh til t