«Dintutqa» – oıǵa, sanaǵa yqpal eter ujymdyq kitaptyń aty. Buryn-sońdy estilmegen, aınalymǵa jańa kiretin sóz. Shymyr sóz, myǵym uǵym.
Qazirgi tańdaǵy qazaq qoǵamynyń nanym, senim keńistigin tanýǵa, saralaýǵa, baǵalaýǵa mol sebi tıer álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderi men ártúrli dinaralyq, konfessııaaralyq únqatysý baǵytyndaǵy kezdesý materıaldarynyń, maqalalar men suhbattardyń, baıandamalar men zertteýlerdiń basyn quraıtyn atalǵan kitaptyń uıystyrýshysy – «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamy.
«Dintutqa» – oıǵa, sanaǵa yqpal eter ujymdyq kitaptyń aty. Buryn-sońdy estilmegen, aınalymǵa jańa kiretin sóz. Shymyr sóz, myǵym uǵym.
Qazirgi tańdaǵy qazaq qoǵamynyń nanym, senim keńistigin tanýǵa, saralaýǵa, baǵalaýǵa mol sebi tıer álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderi men ártúrli dinaralyq, konfessııaaralyq únqatysý baǵytyndaǵy kezdesý materıaldarynyń, maqalalar men suhbattardyń, baıandamalar men zertteýlerdiń basyn quraıtyn atalǵan kitaptyń uıystyrýshysy – «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamy.
Sońǵy on jyl ishinde bas gazet betinde jarııalanyp kelgen qyrýar materıaldar júıeli túrde toptastyrylyp, jarııalanǵan jyldaryna, taqyryptyq erekshelikterine saı bir izge keltirilgen.
Sonymen...
Qoǵam... Zaman... Adam jáne Din týraly kóńil tórin kezgen oılar parasy tómendegideı boldy.
Din – máńgilik dúnıesi men adamzat balasynyń arasyn jalǵap turǵan tylsym kúsh.
Din – Uly Jaratýshy men jer ústin jaılaǵan jumyr bas pendeniń arasyndaǵy kózge kórinbeıtin baılanystyń altyn kópiri.
Din – adam sanasyn táýbege júgindirip, pendeshilik álsizdikterden oıyn aryltar, janyn tazartar uly tárbıeshi...
Uqsata bilse, adam balasynyń sanasyn salǵyrttyq ataýlydan aryltyp, pendeshilikten aýlaq qondyrar meıirim men shapaǵattyń kózi, uqsata bilmese, dúnıeni álem-tapyryq jasap, jumyr bas pendeni qan qaqsatar ajdaha quraly... Oǵan on san ǵasyrlyq sanaly dáýirimiz kýá, alasapyrany mol tarıhymyz aıǵaq.
Din men din uǵysyp ómir súrgende órkenıet órisi keńeıip, kórkeıip, sanalarǵa qanat bitken, adam balasynyń kóńil kózi ashylyp, senim kerýeni uzarǵan.
Din men din alakózdenip, alys-julys shabysqanda ulan-ǵaıyr keń dúnıe ultaraqtaı tarylyp, aspan aınalyp, jerge túserdeı kúı keshken... Sanalar úreı tutqyny bolǵan...
Sóıte tura, tarıhı jady oı-sanamyzdy qansha ótkenniń ókinishin eske salyp, ashy sabaqtardan qorytyndy shyǵarýǵa shaqyrǵanymen, ımandylyq aıdyny jıi-jıi jetimsirep, ógeılik kebin kıgen. Jer-Ananyń keýdesi qars aıyrylyp, qatygezdiktiń qaırańyna batyp, órtine oranǵan. Jumyr bas pendege tán oıdyń umytshaqtyǵy men sananyń erensizdigi shyndyqtyń shyraǵyn zamana surapylyna jıi úrletip, adasý men aljasýdyń, taryǵý men zaryǵýdyń qarańǵy túnegine qamalǵan. Nege?
О́ıtkeni, jer ústin meken etken Adam Ata – Haýa Ananyń urpaǵy dúrkin-dúrkin Allasyn umytyp, Ibilistiń jetegine erip, saıtannyń azǵyrýyna túsken. Uly Jaratýshynyń amanatyn attap, azǵyndyqqa berilgen. Sulýlyqty ýaǵyzdap, sándi saraılar turǵyzǵan, kitap jazyp, áýen shyǵarǵan adam qııaly jolynan taıyp, adam janyn alýdyń san túrli aılasy men ádisin oılap tapqan. Sonyń saldarynan ıran baqtardy qum basyp, qalalary qańyrap, analary ańyrap, baıtaǵyn shań basyp, biriniń jaǵasyna biriniń qoly jarmasyp, qandy kek qandy kekke jalǵasyp, zamanalar almasyp, on segiz myń ǵalamnyń jalǵyz Iesin árkim ózinshe ıemdenip, birimen biri ash bórideı talasqan ǵasyrlar artta qalǵan. Urpaq qyrylyp, ulttar joıylǵan. Qabyldyń qoly Ábildi jazalasa, Anarystyń qany Sabyrdyń jebesiniń ushynda ketken...
Parsylar Qudaı dese, arabtar Alla degen, orystar Bog dese, túrkiler Táńiri degen Uly Jaratýshy atynan jerústi paqyrlaryna túsken tórt kitaptyń, túptep kelgende, maqsaty jalǵyz edi: Adamdy Ibilistiń jeteginen qutqaryp, Alladan buıyrǵan basty qazynamyz – aqyl men sanany saıtannyń tabanyna salǵyzbaı, jer ústinde jumaqqa jaqyn ómir ornatý, adaldyq pen ádildik týyn jelbiretý edi...
«Dintutqany» oqyp otyryp, jady tórin osyndaı astarynda aqıqat jasyrynǵan ańyz, támsilder ońdy-soldy sharlady. Qamal alyp, jalanǵan sátter men qapy qalyp, qamalǵan kezderdi oısha túgendedik.
Bizdiń halyqta: «Basy aýyryp, baltyry syzda maǵannyń Qudaımen isi joq» deıtin maqal bar. Adam balasyna tán, ortaq minez. Tórkininde shyndyq shyńǵyryp jatqan týra sóz. Shynynda da, jumyr bas pendeniń kóbi qınalyp, qamyqqanda qudaıyn aýyzǵa alyp, Uly Jaratýshyǵa jalbarynatyny ras. Pendeniń kóbi sájdege sondaıda qulap, kresti sondaıda súıip, putqa sondaı sátterde tabynǵan. Kókten túsken tórt kitap sondaı sát-saǵattarda qolyn sozǵan, kómekke kelgen. Álmısaqtan solaı. Din adam janyna arasha aıtyp, kómek berýshi, qutqarýshy ról oınaǵan.
Asyly, din ataýlynyń maqsat-muraty jalǵyz – adamdy saqtaý, adam janyn tárbıeleý, ómirge óris berý, adam balasyn jaratylystyń jumbaǵy mol syrlaryna boılatý, pendeniń peshenesine jazylǵan kisilik mindetterdi múltiksiz oryndaýǵa baǵyttaý. Adam adam bolǵaly kún tártibinen túspeı kele jatqan aqıqat. Sol myńdaǵan jyldardan beri aryp-ashyp, tárbıeshilik, ustazdyq mıssııany tynymsyz atqaryp kele jatqan Dinniń úshinshi myńjyldyq bosaǵasyn attap turyp, jeti mıllıardtan asyp jyǵylar jer betin jaılaǵan adamzat balasyna bereri ne degen saýaldyń qaı-qaısymyzdyń da sanamyzdy saǵat tilindeı urǵylap turǵany kúmánsiz.
Bul – kez kelgen ult pen ulysty, kez kelgen úlkendi-kishili memleketterdi mazalaıtyn suraq.
Dúnıe ózgerdi. Adamzat ataýly óz damýynyń jańa satysyna kóterilgenin bar bolmysymen sezinedi. Sezine otyryp, áldeqaıdan áldebir surapyl qalyń ǵaıyp kúshtiń aldynda turǵanyn ańǵaratyndaı... Álemdik tartylystyń buzylýynan kórerin nemese jer ústin jaılaǵan turǵyndardyń essiz áreketterinen kórerin bilmeı, sanalar janushyrýda... Laıym ózgeris ataýlynyń aqyry jumyr bas pendeni de, jumyr jerdi de biz oılap, biz armandaǵan izgilik pen yqylastyń, bereke men birliktiń aıdynyna alyp shyqsyn, deımiz ishteı myń qaıtalap.
Biraq...
Kókten Kıeli kitabymyz túsken eldegi alasapyran oqıǵalar men sanaǵa sııa bermeıtin qandy qyrǵyndar janǵa tynym berer emes. Reti kelgen jerde aıtý paryz. О́z basym Taıaý Shyǵystaǵy quıqa shymyrlatar essizdikterge, essizdikti qoldan jasap jatqan múddeli jurttardyń áreketterine qatty alańdaımyn.
Myna jyr joldary sondaı sátterde jazylǵan edi:
«Aıdyń asty, jerdiń ústi ózgerdi,
Bárin...
Bárin...
Qulaq estip, kóz kórdi.
Jaratýshy jańylmaýy kerek-ti,
Qalaı,
Qaıtip Ibiliske sóz berdi?!
Oıy salqyn...
Sózi mirdiń oǵyndaı,
Sekseýildiń oıyp túser shoǵyndaı.
Táńir Iem qalǵyp álde ketti me,
Saıtan qalaı óte shyqty soǵylmaı?!
Adam Ata, Haýa Ananyń urpaǵy,
Ibiliske madaq aıtyp, shyrqady.
Kózsiz madaq...
Essiz madaq aıtyldy,
Kezip taý men muhıttardy, qyrqany...»
Adam jańylsa da Alla jańylmasyn deıik.
Osydan tup-týra 10 jyl buryn Astana qalasynda Qazaq eliniń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tikeleı bastamashylyǵymen dinaralyq, konfessııaaralyq tarıhı bas qosýdyń alǵashqy quryltaıy ótkende álem dál qazirgideı shapshyp, shıryǵa qoımaǵanymen, jahandaný deıtin qubylýy mol sıpattyń sanalarǵa soıyl, shoqparyn siltep, alys, jaqyn shetelderdiń birazyn qobaljyta bastaǵany anyq edi.
Endi...
Álem álekedeı jalanyp tur...
Qundylyq ataýly mıdaı bolyp aralasyp, adam oıy men sanasyn sarsańǵa salar kezeń keldi. Qarjy qıyndyǵy kári Batysty tunshyqtyryp, adamzat órkenıetiniń besigin terbetken elderdiń birazynyń saý basyna saqına oınata bastady. Jumyssyzdyq seńdeı teńselip, qaıyrshylyq alqymynan alǵan, kúni keshe ǵana «hanǵa sálem bermeıtin» elderdiń birazy qaýqarsyzdyq kúıin keship otyrǵany jasyryn emes.
Alǵashqyda Qazaq Prezıdentiniń álem dinbasylaryn bir ústel basyna jıyp, alqaly toptyń aldyna álemdi saqtaý deıtin irgeli másele qoıǵanyna kúle qaraǵandar da, mıyǵyn baıqatpaýǵa tyrysqandar da, yqylas-peıilimen burylǵandar da, senimin serik etip, máselege ynty-shyntysymen qulaı berilgender de boldy.
Astana tórindegi bıik minbeden bıik sózder aıtyldy.
Bıik sózder birte-birte álemniń tórt túkpirine jete bastady. Qazaq jeriniń aıdyndy Saryarqasynan taraǵan elder men elderdiń arasyna dáneker bolar taǵylymdy oılar áýeli árqaısysy bir-bir dinniń teńselmes qara naryndaı bolǵan din basshylarynyń júrekterin qalaı jylytyp, janarlarynan senim men qurmettiń sáýle nuryn qalaı shashqanynyń kýási bolyp edik.
Álem dinbasylary Astanaǵa tolǵanyp kelip, oılanyp qaıtýdy ádetterine aınaldyra bastady. Tildespek túgili bir ústeldiń basynda qatar otyrýdy namys kóretinderdiń ózi ózekjardy oılaryn Astana Pıramıdasynyń tórinen álem jurtshylyǵyna jańylmaı, jasqanbaı aıtýǵa úırendi.
Qazaq halqynyń oılaý júıesiniń keńdigi men tereńdigin ǵalamdyq bıikke kótergen uly Abaı bir sózinde «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» dep, dala jurtyn eki dúnıe aldyndaǵy adaldyqqa júginýge shaqyrsa, taǵy bir sózinde «Atańnyń uly bolma, adamnyń uly bol», dep ulttyq oıdyń sheńberinen shyǵyp, jalpy adamzattyń oılaý keńistigine qulash urýǵa úndeıdi, baǵyt silteıdi. Eýropa men Azııanyń mentaldi psıhologııasy qońsylasa qonǵan keńistiktegi Uly Dalanyń kemeńgerine ǵana jarasar keńdik qoı bul. Eýrazııalyq tárbıe ata súıegimen bitip, ana sútimen daryǵan elde basqasha bolýy múmkin emes. Saıyp kelgende, bul – eldiń túpki maqsat-muratyn búkil álemniń tutastyǵynan izdeıtin qazaqy uly mekteptiń aıqyn úlgisi. Ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasyp kele jatqan sol mektep qazaq halqynyń tutastyǵy men birligin keshe qalaı saqtap kelse, búgingi tańda kóshin Nursultan Nazarbaev syndy ulttyń sırek bitimdi uldarynyń biri, asa kórnekti eýrazııalyq tulǵa bastaǵan kóp ult ókilderi men kóp din, kóp konfessııa ókilderi turatyn Qazaqstandy da solaı qorǵap, qorshary anyq.
Bul jol – Qazaq eliniń bolashaǵyn qamtamasyz etetin jol ekeni kúmánsiz.
«Dintutqa» kitabynyń ómirge kelýine dinbasylardyń alqaly basqosýlary men sol basqosýlar barysyndaǵy oılar, pikirler ekeni belgili.
О́risi bólek ózgeshe jınaqtyń ıdeıasyn usynǵan, jobaǵa jetekshilik jasaǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qaırat Mámıge úlken yqylas bildirýimiz kerek dep oılaımyn.
Adamzat balasy úshinshi myńjyldyq bosaǵasyn attap otyryp, álem dinbasylarynyń oıy men sózi bir arnadan tabylyp, bir maqsat jolynda toǵysyp jatsa, Qazaq eli men Qazaq jeriniń mártebesiniń asqaqtaǵany dep baǵalaǵanymyz jón bolar...
Nurlan ORAZALIN,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti
Senatynyń depýtaty,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy
basqarmasynyń tóraǵasy.
