1941 jyl. Soǵystyń bastalǵan ýaǵy. Ol kezde О́tep Qalıev Tasqudyq ujymsharynyń Tináli bólimshesiniń malshysy edi. Er bolyp týǵasyn, myltyq asynyp, maıdanǵa kirý oǵan da mindet boldy. О́tep – taǵdyrdyń jaǵalaýyna týra kelgen kezde taısalyp, ótkel izdep ketetin bos jigit emes. Uly Otan shaqyrdy, ol attandy. Bir balasyn qoltyǵyna súıenish etip, bir balasyn besikte terbep áıeli Bálesh qaldy.
Kúıeýi maıdanǵa attanarda:
– Shańyraq – amanat! Táńir jazsa kelermin, jazbasa... Jylap-syqtaıtyn ýaqyt emes, Báleshjan! Belińdi bý, boıyńdy jına! Aınalaǵa bas-kóz bol! Sosyn myna maldy azdyryp, tozdyryp almańdar. Halyqtyń ál-aýqaty malynda. Sender myqty bolsańdar, biz de myqty bolamyz! – degen edi Báleshke.
Bálesh tabynǵa ıe bolyp ózi qaldy. Áıel adamǵa 70-80 bastyń babyn tabý ońaı dep kim aıtty? Jazǵy jaıylym eshteńe emes, Ýtvanyń jaǵasyndaǵy jaılaý malǵa jaıly. Bárinen qystatý aýyr. Shóptiń bári iskirttelip dalaǵa úıiledi. Ony ógiz shanamen aýylǵa qaraı, maldyń aýzyna tasý kerek. Bul jumysty áıelder atqardy.
– Qystaqqa ógiz shanamen shóp tasyǵandardyń ishinde meniń týǵan apam Baǵılash Úkıeva da bar edi. Ala tańnan ketken apam jumystan kelgenshe tún bolady. Kúni boıy aıazda júrip, qatyp qalǵany sonshalyq, úıge kelgende aıaq kıimi sheshilmeı qalady. Tańmen osy tirlik qaıta bastalady, – deıdi Saılaý Úkıev.
Báleshtiń jaryn maıdanǵa attandyrǵaly da bir jyldaı ýaqyt ótti. Jumystyń aýyrlyǵyna, taǵdyrdyń qıyndyǵyna azdap bolsa da boı úırenip qaldy. Biraq barlyq ananyń kóńilinde bir kúni bári bitedi degen sáýle bar edi. Sondyqtan bári de azamattarynyń aman kelgen kúnin ańsap júrdi.
1942 jyldyń qańtary.Tináli bólimshesine poshta keldi. Poshtabaıdyń sómkesi osy joly Bálesh úshin taǵdyrdyń eń aýyr synaǵyn arqalap alyp kelipti. «Qara qaǵaz». Jary О́tep Qalıev Uly Otan soǵysynda jaýmen arpalysyp, qaza taýypty. «Qara qaǵaz» búkil aýyldy kúńirentip jiberdi.
Bálesh uzaq jylady. Bir kezde onyń qulaǵyna О́teptiń:
– Jylap-syqtaıtyn ýaqyt emes, Báleshjan! Belińdi bý, boıyńdy jına! – degen daýsy estildi. Qasynda turǵan sııaqty. Dir etti.
Bálesh qaıǵynyń eń aýyryn qabyldap aldy. Qalǵan qaıǵy, qalǵan qıyndyq túk emes oǵan. О́teptiń qos janaryndaı bolǵan qos uldy jetkizýi kerek, onyń ústine ózin eldiń ıyǵyndaǵy júkti kóterisýge de mindetti sanady.
Kóktem keldi, jaz shyqty. Tabyn mal Ýtvanyń boıyn jaǵalap, jaıylyp ketti. El pishen daıyndaýǵa kiristi. Kóp jumys qolmen atqarylady. Shabylǵan shópti pishenshiler qolmen jınaıdy, úıedi, maıalaıdy. Qol jumysy bolǵasyn, eńbek ónik bolýy úshin, jumys kúshiniń kóp bolǵany jaqsy. Bir bólimsheniń qystyq azyǵyn daıyndaý úshin shabyndyqtyń basynda 50-60 adam kúnniń astynda bel jazbaı eńbek etedi.
Bálesh bolsa maldyń qamynda. Ámına Muqataeva, Qytaıy Jonysova, Jámıla Kósheǵalıeva syndy saýynshylarmen birge Ýtvanyń mańyndaǵy kóshpeli sút qabyldaý pýnktine sút tapsyrady. Olarǵa júktelgen jumys – sol.
Joqshylyq jaılaǵan ýaqyt. Jurt qansha jerden eńbekti adal jasaımyn dese de, assyz, nársiz júrgesin óndire almaıdy. Sharýalardyń qaıraty kemı tústi. Elge qalaı kómektesse bolady? Bálesh qasyndaǵy saýynshylarmen birge tartylǵan sútten aıran uıytty. Ol aırandy aǵash bóshkemen daladaǵy eńbekshilerge О́teptiń úlken uly Ábilqaıyr tasydy. Araǵa kún salyp keletin Báleshtiń aırany dalanyń basyndaǵy sharýalarǵa, sonyń ishinde balalarǵa kádimgideı qýat boldy. Ábilqaıyrdyń bóshke súıregen arbasynyń qarasy kórinse, bári ydystaryn daıarlap tura qalady. Kelgesin, bólisip iship alady. Sóıtip Báleshtiń saýynshylary 50 shaqty adamdy bir jyl emes, eki jyl emes, soǵys aıaqtalyp, el aıaqtan turyp ketkenshe aıranmen asyrady. Bilgen adamǵa, túsingen adamǵa bul – naǵyz erlik edi!
Sıyr saýylyp, aýladan shelek-shelek sút shyǵady. Olar quıylyp, kún saıyn 4-5 bıdonmen tapsyrýǵa jóneltiledi. Biz bıdonǵa quıylǵansha shelektegi sútten iship úlgerýge tyrysamyz.
Soǵys bizdi erte eseıtip jiberdi. 3-4 jasymda esimdi bildim. Bala bolyp oıyn qýmadyq, anamyzǵa buzaý qaıyrystyq. Qoranyń mańyn qasqyrlar torýyldap júretin. Ony da kórdik. Ákemiz sol qolynda kináraty bolyp, maıdanǵa alynbaı qaldy. Soǵys ýaqytynda da, soǵystan keıin eldiń eńsesin qaıta tikteý tusynda da eren eńbek qyldy. Men úshin ákem – batyr!
Zulmat soǵystyń bar salmaǵy jaýyngerlerge ǵana emes, aýyldaǵy halyqqa, eńbekshilerge tústi. Bizdiń aýyl birlik pen mańdaı terdiń arqasynda bárin jeńdi. Bir úıdi 2-3 otbasy panalady. Otbasylar arasynda janjal, keris bolǵan emes. Olardy ortaq qaıǵy men ortaq úmit biriktirdi. Bylamyq jep, shóptiń ústinde uıyqtaǵan kúnderimiz boldy, árıne. Atyńnan aınalaıyn, Bálesh sııaqty analar aýzymyzdy aqtan aıyrǵan joq. Saýynshylardyń biri Qytaıy Jonysova – meniń anam edi, – deıdi Saılaý ataı sol kúnderdi eske alyp.
Bálesh Qalıeva 1967 jyly zeınetkerlikke shyǵypty. Keıin ol kisi de máńgilik saparǵa attandy. Qazir uly Ekpindiniń jasy 80-ge kelgen. Sharýaǵa shıraqtyq Bálesh ananyń nemerelerine de daryp, Bórli aýdanynyń Tasqudyqpen qońsy jatqan qazirgi Dostyq, burynǵy Aleksandrovka aýylynda sharýashylyq ustaıdy. Ol úıde Bálesh ananyń zeınetkerlik kýáligi, «Uly Otan soǵysyndaǵy jeńiske – 50 jyl» merekelik medaliniń kýáligi jáne fotosýreti bar eken. Qujattar men sýretti Saılaý aqsaqal Dostyq aýylyna arnaıy baryp, qujattardy Tasqudyq negizgi mektebiniń muǵalimi Satym Qajygereev arqyly bizge jetkizdi.
– Áýrege saldyq-aý! – degenimizde.
– Biz ol abzal analardyń aldynda qaryzdarmyz! – dedi Saılaý ata.
Baýyrjan ShIRMEDINULY,
jýrnalıst
