Infantısıd

О́ltiretin bolsa, ómirge nege ákeledi?!.

Sózdi sozbaqtamaı naqty derekten bastaıyq.

Mańǵystaý ob­ly­sy­nyń Atameken kentiniń bir turǵyny óli náreste taýyp al­dy. Sharanany paketke salyp, qoqysqa tastap ketipti. Pakette tilhat bar. Onda týa salyp dúnıemen qoshtasqan qyzylshaqanyń tasbaýyr anasy sábıin jerleıtin aqshasynyń joq ekenin aıtypty. Ań emes, qus emes, baýyr eti – bóbegine qol jumsap otyryp, aqtalǵan túrin qarańyz.

 О́ltiretin bolsa, ómirge nege ákeledi?!.

Sózdi sozbaqtamaı naqty derekten bastaıyq.

Mańǵystaý ob­ly­sy­nyń Atameken kentiniń bir turǵyny óli náreste taýyp al­dy. Sharanany paketke salyp, qoqysqa tastap ketipti. Pakette tilhat bar. Onda týa salyp dúnıemen qoshtasqan qyzylshaqanyń tasbaýyr anasy sábıin jerleıtin aqshasynyń joq ekenin aıtypty. Ań emes, qus emes, baýyr eti – bóbegine qol jumsap otyryp, aqtalǵan túrin qarańyz.

Máıitti tekserý barysynda, sábıdiń perzenthanada dúnıege kelmegeni anyqtaldy. О́ıtkeni, náresteniń kindigi durys kesilmegen. Sondyqtan Munaıly aýdandyq ishki ister bólimi tasbaýyr anaǵa qarsy QR QK «Jańa týǵan sábıdi týǵan anasynyń qasaqana óltirýi» degen baby boıynsha qylmystyq is qozǵady. Máıit saraptamaǵa jiberildi. Al gınekologtardyń esebine qasaqana turmaǵan ana áli tabylǵan joq...

Mundaı jaǵa ustatar «ja­ńalyqty» kún saıyn bolmasa da, aı aralatyp estıtinderińiz maǵan kámil. Ol jańalyqtardyń izdeý jarııalanǵan «qaharmandary» óz náresteleriniń ómirin ózderi qıyp, bóten úıdiń tabal­dyryǵyna, qoǵamdyq ájethanaǵa nemese qoqys jáshigine tastap ketetini de ótirik emes. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» deıdi qazaq. «AQSh-ta SPID degen emi joq aýrýy shyǵypty» degendi alǵash estigende, kóp memleketter bylq etken joq. «О́zderine sol kerek» dep, myrs-myrs kúlgenderi de boldy. Kóp uzamaı sol emi joq báleket, tap irgemizden burq ete qaldy. Irgemiz – Reseı eli bolatyn. Degenmen, «SPID aýrýy Qalmaq eliniń Elısta degen qalasyndaǵy beıkúná balalarǵa da jetipti» degen jańalyqty Orta Azııanyń ormandaı jurty júre tyńdady. Al Reseı men Orta Azııanyń arasy múlde tıip tur. Qazaqylap aıtsaq, «tóskeıde maly, tósekte basy qosylyp» jatyr. Sondyqtan bolar, aldymen Temirtaý, odan keıin Shymkent atty shaharlardyń turǵyndary álgi aty jaman aýrýdan qatty zardap shekti. Mynaý, qoǵamdy dendep bara jatqan ınfantısıd «aýrýynyń» qasireti men qaıǵysyn da ashyp aıtyp, aldyn almasaq erteń kesh bolýy múmkin.

Infantısıd degen ne? Sot medısınasy tilinde bosana salyp óz nárestesin ózi óltiretin analardyń áreketin «ınfantısıd» dep ataıdy. Al mundaı tasbaýyr analar, ókinishke qa­raı, sońǵy kezde elimizdiń ár óńirinen jıi boı kórsete bas­tady. Quqyq qorǵaýshylardyń aıtýlaryna qaraǵanda, tasbaý­yr analar, ádette, ózi ómirge ákelgen nárestelerin óz qoly­men nemese jippen býyndyryp óltiredi. Tynys alý mú­shelerin jastyqpen bastyryp, tunshyqtyryp óltiretinderi de kezdesedi. Pyshaqpen, qaıshymen jáne basqa da qatty zattardyń kómegimen óltiretinder de bar. Al týa sala demi úzilgen sábı­lerdiń barar jeri, negizinen, qoqys jáshikteri.

Qyzyljar jurtshylyǵynyń júregin myna bir oqıǵa dir etkizdi. Jańa ǵana ómirge kelgen qyz balanyń basyna polıetılen kıgizip, tunshyqtyryp óltirgen. Máıiti bireýdiń páterinen tabyl­ǵan. Kóp uzamaı nárestesin qoly qaltyramaı o dúnıege at­tandyrǵan ana da tabyldy. Ol 25 jastaǵy áıel bolyp shyqty. Anyqtalǵanyndaı, qaskóı ana qylmysyn jasyrý úshin bir sótkege páter jaldaǵan. Sodan keıin óz kúshimen bosanady da, ińgálaǵan beıkúná shaqalaqtyń basyna polıetılen paket kıgizip, shkafqa tastap ketip qalady. Sot-medısınalyq saraptamanyń qorytyndysy boıynsha, bóbek­tiń ajaly mehanıkalyq asfıksııadan, ıaǵnı kisi qolynan bolǵany anyqtaldy. Qylmysy áshkere bolǵan tasbaýyr ana 2011 jyly da osylaı bosanyp, biraq ony óltirmesten sábıler úıine ótkizgenin aıtqan. О́kinishke qaraı, ekinshi nárestesi ondaı baqytqa ıe bola almady.

Dál osyǵan uqsas oqıǵa Kók­shetaý qalasynda da boldy. Munda da beıǵam jurt qoqys jáshiginen bir qoly ju­lynǵan náresteniń máıitin taý­yp alyp, tóbe shashtary tik turǵan. Teksere kelgende, ba­la gemorrogııalyq úreıden qaıtys bolypty. Keıin belgili bolǵanyndaı, óli náresteni Kókshetaýdaǵy sehtardyń birinde tiginshi bolyp isteıtin 27 jastaǵy áıel tas­tap ketken. Áıel budan buryn da «joldan» bala t apqan eken. Biraq ony ata-anasyna beripti. Al mynaýsyn toǵyz aı, toǵyz kún kóterse de, jeme-jemge kelgende bosanyp, aman-esen ósirýge ar, uıat, ojdan degen «sot» aldynda shydamy jetpeı, qutylýǵa asyqqan.

Al Astana qalasynyń ma­ńyn­daǵy aýylda taǵy bir bezbúırek óziniń jańa týǵan náres­tesin tunshyqtyryp óltir­gen. Bul oqıǵa boıynsha 24 jastaǵy áıel ustaldy. Ol da óz balasyn ózi óltirip, shuńqyrǵa tastap ketipti. Tergeý barysynda álgi áıel baýyrlarynyń úıinde turǵandyqtan óziniń júktiligin jasyryp kelgen de, dál bosanar sátte óz balasynyń kindigin ózi kesip, shuńqyrǵa óz qolymen laqtyrǵan. Ony baýyrynyń áıeli taýyp alǵan. Biraq kesh edi...

Mine, «ınfantısıd» degen­niń ish jıǵyzar sıqy osyndaı. Bul «dertten» qoǵam qalaı qu­ty­lady? Úkimet qandaı áre­ket etpek? Ol báleniń aldyn alatyn jol bar ma? Kórshi elder qaıtip jatyr? Búgingi áńgime de osy tóńireginde.

Dárigerlerdiń oı-pikirlerine súıensek, áıelder ana bolýǵa psıhologııalyq turǵydan erte bastan daıyn bolýy kerek. «Júktilik eń aldymen oı-sanada, sosyn ǵana baryp fızıkalyq turǵydan júzege asýy tıis», deıdi mamandar. Jany bar sóz. «О́ıtkeni, ǵylymy, medısına­sy damyǵan HHI ǵasyrdyń áıel­derine júkti bolmaýdyń joldaryn túsindirýdiń ózi aqy­maqtyq» deıdi mamandar. Al boıjetken nemese basy bos áıel bireýden óz erkimen bala kóterdi eken, endeshe ony aman-esen bosanyp, erjetkenshe (boıjetkenshe) baǵyp-qaǵýy mindet. Adamdyq qasıet pen analyq paryz da osyǵan úıretedi. Dúnıe júzinde demeı-aq qoıalyq, elimizde qanshama ata-ana, qanshama otbasy bir balaǵa zar bop júr. Bárimizge belgili «Alpamys batyr» jy­ryndaǵy: «Jıdelibaısyn jerinde, Qońyrattyń elinde, Baıbóri degen baı bopty, Bir perzentke zar bopty…» dep bastalatyn óleń joldary qa­zaq ata-analarynyń sonaý yqylym zamandarda-aq bir perzent úshin moınyna burshaq salyp, áýlıe kezip ketkenin sóz etpeı me?!. Al Aqtanberdi jyraýyńyz, tipti, bir perzentti de mise tutpaı: «Atadan altaý týǵannyń, júreginiń bastary, altyn menen bý bolar, atadan jalǵyz týǵannyń, júreginiń bastary, sary da jalqyn sý bolar, jalǵyzdyq, seni qaıteıin!» dep jylap otyryp jyrlaǵan ǵoı. Demek, dúnıe esigin ashqan ul bolsyn, qyz bolsyn, memleket úshin qunsyz qazyna. Al qoı ústine boz torǵaı jumyrtqalaǵan búgingi zamannyń qyzdary bir shıdiń túbinen bala kóterip, onysyn kelesi shıdiń túbine tas­tap júre beretin jeńiltektikti sánge aınaldyra bastady. Ondaı jeńil júristiń sońy beıkúná nárestelerdiń dúnıe men týmaı jatyp qoshtasýyna, al kókek-analardyń «temir tordyń» ishinen bir-aq shyǵýyna ákelip soqtyrýda.

«Joqtaýshysy joq er jetim, qorǵaýshysy joq el jetim». Bul taqyryp kez kelgen memleket úshin otbasy, oshaq qasy tárbıesiniń asa mańyzdy ekenin alǵa tartady. «Áke kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher» degendeı, otbasynda ata-ana­nyń taǵylymdy tárbıesin alyp, tek qana oqý-bilimmen, úıdiń tirligimen ótkizgen qyzdar oqysta ot basýdan aýlaq bolady. Al «qydyrympazdar» qashanda bir bálege ushyraıdy. Sosyn onysyn jasyrmaq bolady. Saldary biz ashyna aıtyp otyrǵan áńgimege kelip tireledi. Qoǵamnyń da mundaı qubylysqa eti ólip bara jatqan sııaqty. «Ishime syıǵan bala, syrtyma da syıady» dep, qydyrympaz qyzdaryn aqtaıtyn analar da jeterlik. «Qyzǵa qyryq úıden tyıý», BAQ betteri men teledıdarlarda ata-analardy, boıjetkenderi osy taqyrypta qoǵamdyq pikirtalasqa shaqyrý jaǵy da kemshin.

Jalpy, kókek-ana­lardy óz balasyn ózi óltirýge ne áser etedi? Uıat pa? Álde ta­qyr kedeılik pe? Bul saýal áleýmettik zertteýdi qajet ete­di. Elimizde, oblystarda qan­sha­ma jastar bar? Olardyń qanshasy boıjetken? Olar nemen aınalysady? Ortasy, otbasy qandaı? «Qyz kezinde bári jaqsy» degendeı, óse kele qandaı jolǵa tústi? Qalalar men aýdan ortalyqtaryndaǵy saýnalarda «ermekke» aınalyp júrgen «kóbelekterdiń» ınfantısıd «dertine» qatysy bar ma? О́z balasyn óltiretinder, bálkim, sondaılardyń arsynan shyǵatyn shyǵar?

Aıta berse másele, qoıa ber­se suraq kóp. О́z balasyn ózi óltirgen anadan qoǵamnyń qandaı jaqsylyq kútýi múmkin? Tipti, ol «temir tordyń» ar jaǵynan aman-esen oralǵannyń ózinde qurbylary qatarly baqytty otbasyn quryp, súıkimdi bala súıe ala ma? Oǵan onyń rýhy jete me? Álde, ózi óltirgen nárestesi ómir boıy túsine enip, jaraly qasqyrdaı japa shegip, alasurýmen óte me?

Árıne, ınfantısıd Qazaq­standa ǵana beleń alyp bara jatqan joq. Sonymen birge, ol alys-jaqyn shetelderdegi úki­metterdiń (mınıstrlikterdiń) de bas aýrýyna aınalǵan. Mysaly, RF IIM resmı málimeti boıynsha 2010-2011 jyldary kó­kek-analar jańa bosanǵan 268 sábıine qol jumsapty. Biraq úreıli derek pen dáıek munymen bitpeıdi. Taǵy osynsha ma balalar óz ata-analarynyń qolynan esi kirip, ıaǵnı «ýildep» nemese táı-táı basa bastaǵan kezinde qaza tabady eken. Júregińiz shym etti me? Shym etti. О́ıtkeni, sizdiń boıyńyzda aıanysh sezimi bar. Al aıanysh sezimi joq jerde óz sábıine ózi qol jumsaý da bola beredi. Jurttar «órkenıeti óte qatty damyǵan, tipti, shań-topyraq ta kórmeısiz» dep, aýyz­darynyń sýy quryp maq­taıtyn Germanııa da ońyp turǵan joq eken. Munda jyl saıyn ınfantısıdtiń saldarynan, ıaǵ­nı óz ata-analarynyń qolynan alty jasqa deıingi 100-ge jýyq bala kóz jumatyn kórinedi.

Degenmen, «kópti kórgen kári qurlyq» degen aty bar emes pe, Eýropa kókek-analarynyń qylmysyn azaıtý úshin, mynandaı áreketke barypty. Olary durys pa, burys pa dep tarazylaý, árıne, ýaqyt enshisinde. Aıtaıyq degenimiz, eýropalyqtar perzenthana ǵımarattary men monas­tyrlardyń qabyrǵasynan beıbı-bokstar ashypty. Mysa­ly, óz balasynan ózi bas tartqan kókek-ana óz sábıin ózi óltirip aýyr kúnáǵa batpaýy úshin ká­dim­gi poshta jáshigi sııaqty, biraq odan úlken ári yńǵaıly álgi beıbı-boksqa jańa týǵan nársetesin jasyryn túrde qal­dyryp kete beredi eken. Jasy­rynbaı kelip tastap ketse de ana týraly málimet jarııa etilmeıdi. О́ıtkeni, kókek-ananyń qolyna «balany kim tastap ketkeni eshkimge jáne eshqashan aıtylmaıdy» degen kepildik qujat beriledi. Bylaı qarasańyz, bul shara kókek-anaǵa da, memleketke de tıimdi. Kókek-anaǵa tıimdisi – ol qolyn qanǵa bylǵap, qylmysker atanbaıdy, memleketke tıimdiligi – eldegi demografııalyq ósim bir balaǵa bolsa da toqtaýsyz jalǵasa beredi. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Reseıdegideı óz anasynyń qolynan bir jylda 268 sábı qaza tappaıdy.

Muny estigen (kórgen) Re­seı úkimeti (mınıstrlikteri) qa­zir osy áreketti tájirıbe re­tinde bir-eki gýbernııalaryn­da qolǵa alypty. О́ıtkeni, kókek-analar sany Reseıde óte kóp. Demografııalyq ósim de tómendep barady. Sondyqtan, bir bala bolsa da aman-esen óssin degen memleketshil orys úkimeti «mundaı beıbı-bokstar jańa týǵan náresteni tiktep kelgen ólimnen arashalap qalady», dep ýáj aıtýshylarǵa bas shul­ǵyǵan. Biraq medaldiń ekinshi jaǵy bar ekeni sııaqty, bul árekettiń qarsylastary da bar bolyp shyqty. Olardyń oıynsha, beıbı-boks kóbeıgen sa­ıyn balalaryn tastap júre beretin kókek-analar sany da kúrt kóbeıe túspek. Olardyń ýáji: «odan da kókek-anaǵa joldan tapqan balasyn eshkimnen uıalmaı-aq aman-esen ósirýine kómektesip, sanasyna senim uıalataıyq» degen turǵyda ishki saıasatqa mán bereıik degenge saıa­dy. Bul da qulaqqa kiretin sóz.

«QR QK baby boıynsha jańa týǵan nárestesin óltirgen áıelder («Ýbııstvo materıý novorojdennogo rebenka») nebary 4 jyl bas bostandyǵynan aıyrylady. Bul jaza jeńil. Qyrshynynan qıylǵan sábıdiń bolashaq el azamaty ekenin oıla­saq jáne onyń shaqalaq bolsa da keýdesinde jany bar adam balasy bolǵanyn paıymdasaq, bul qylmysker úshin óte jeńil jaza» deıtinder de bar. Ras, tórt jyl tez-aq óte shyǵady, biraq óz ulyna (qyzyna) ózi qol jumsap, óltirgenin ol sirá da umyta alar ma? Eshqashan! Bile bilse, kúndiz de, túnde de sanasynan ketpeıtin ar soty men jan jarasynyń ózi-aq onyń janyn qashan jahannamǵa jetkenshe mazalaýmen bolmaı ma?!. Demek, óz sábıin ózi óltirgen analar men jatyryndaǵy sharanany jybyrlaı bastaǵan sátinde abort jasatý arqyly aldyryp tastaǵan analardyń qaıǵysy da, jazasy da aýyr. Sondyqtan úkimetimiz tıisti mınıstrlikter arqyly eldegi ınfantısıd máselesiniń qoǵamdaǵy sebebi men saldarlaryn zerttep, zerdeleı kelip, osy «derttiń» aldyn alý men ony múlde joıý jolynda nátıjeli shara qoldanady dep kútemiz.

Kósemáli SÁTTIBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».

Jambyl oblysy.