Parıjdegi qazaqtar

О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda meniń Londonda aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Islam – beıbitshilik pen jasampazdyq dini» atty kitabym­nyń tusaýkeseri AQSh-ta ótetin bolǵan­dyqtan, Almaty qalasynyń bas ımamy Qulmuhammed Mahambet, kómekshim Nurjan Mahanov úsheýimiz Almatydan Maındegi Frankfýrtke ushyp shyqtyq. Reti kelip turǵan soń jolaı Parıjge de soǵa keteıik, onyń da tarıhı, mádenı nysandarymen tanysaıyq, sodan soń ári qaraı Vashıngtonǵa ushaıyq dep sheshtik.

О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda meniń Londonda aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Islam – beıbitshilik pen jasampazdyq dini» atty kitabym­nyń tusaýkeseri AQSh-ta ótetin bolǵan­dyqtan, Almaty qalasynyń bas ımamy Qulmuhammed Mahambet, kómekshim Nurjan Mahanov úsheýimiz Almatydan Maındegi Frankfýrtke ushyp shyqtyq. Reti kelip turǵan soń jolaı Parıjge de soǵa keteıik, onyń da tarıhı, mádenı nysandarymen tanysaıyq, sodan soń ári qaraı Vashıngtonǵa ushaıyq dep sheshtik.

Osydan biraz buryn Dinı basqarmaǵa Fransııa elshiliginen osy jurttyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Jan Sharl Bertonne myrzanyń Bas múftımen kezdeskisi keletini jaıly ótinish túsken edi. Qabyldadym. Ǵıbratty suhbat boldy. Men elimizdegi ulttar men ulystar, dinderaralyq dos­tyq pen yntymaq, syılastyq týraly áńgimeledim. Ol Fransııada bir­neshe ulttardyń basyn quraıtyn mıllıondaǵan musylman turatynyn, meshitter bar ekenin, olardyń dinı ǵıbadattaryn atqarýǵa eshqandaı kedergi joqtyǵyn tilge tıek etti. Sóz arasynda musylmandardyń jas býyny – jastar arasynda máseleler baryn, onyń eldi mazasyzdandyryp otyrǵanyn da aıta ketti. Elshi myrzanyń aıtqandaryn muqııat tyńdaı otyryp, óz oı-pikir, kózqarastarymmen bólistim. Ol Qazaqstan Bas múftıiniń Fransııada bolyp, el tarıhy men mádenıeti, tynys-tirshiligi jáne dinı ahýaldy óz kózimen kórgeniniń abzaldyǵyn alǵa tartty. Sonyń reti endi kelgendeı. Onyń ústine osy elde birneshe myń qandastarymyz turatynynan da habardar edik.

Parıjde «Soltústik», «Ońtústik», «Batys» jáne «Shyǵys» temir jol vokzaldary bar eken. Sonyń «Paris Est» (Shyǵys Parıj) vokzalyna kelip toq­ta­dyq. Bizdi kútip alýǵa elshiliktiń ke­ńesshisi Beıbit Syzdyqbaev, Fran­­­sııa­da turatyn qazaq dıasporasy bir­lestiginiń tóraǵasy Qurmanáli jáne Sorbona ýnıversıtetinde oqıtyn parıj­dik qaryn­dasymyz Mádına shyǵypty.

Parıj tegis jerge jaıyla orna­la­sypty. Batys jáne ońtústik ja­ǵynan záýlim bank ǵımarattary men­mun­da­laıdy.

– Áne, Monmartr, al anaý Parıj­diń qudaı anasynyń kúmbezi, odan alysyraqta Elıseı alańy, onyń batys jaǵy ataqty arkaly qaqpa. Elı­seı Konkord alańyna, al ol Lývr saraıyna jeteleıdi, – deıdi bizge tár­ji­mashylyq jasap júrgen Mádına qaryndasymyz. Ol osy qalada týyp, osynda mektepti bitirgen soń ataqty Sorbona ýnıversıtetine túsipti.

– Buryndary qazaqsham óte nashar edi. Tipti, túsinýin túsingenimmen, ana tilimizde sóıleı almaıtynmyn. Sodan Almatyǵa baryp QazUÝ-diń sheteldikterge arnalǵan daıyndyq fakýltetinde qazaq tilin tereńirek oqydym. Sodan Parıjge qaıtyp oralyp, Sorbonadaǵy negizgi oqýymdy jalǵastyrýdamyn, – deıdi Mádına.

– Almatydan qandaı jaqsy, qandaı unamsyz qylyq kórdiń? – dep suradym.

– Almaty jaqsy, ádemi, kórkem shahar. Unady. Unamaǵany – jurttyń ana tilinen góri, orys tilinde sóılegendi unatatyny jáne sony mártebe, maqtanysh kóretini. О́z tilin bilmeıtindikterin eshkim namys kórmeıdi eken. Meni tańǵaldyrǵany sol boldy.

Biraz únsiz qaldyq, onyń shyndyqty aıtqanyna renjigen joqpyn. Jany kúıgen soń aıtty ǵoı dep qabyldadym.

– Ýnıversıtette senen basqa qazaq jastary oqı ma?

– Iá, 4-5 qyz-jigitter bar. Bar­lyǵy ózderin qazaqpyz deıdi. Biraq qazaqsha sóıleı almaıdy. Sóıleıtin ortasy da joq.

– Úılerinde ata-analarymen qazaqsha sóılespeı me?

– Biz Túrkııanyń qazaqtarymyz. Ata-analarymyz da túrik tilinde uǵysady, sol sebepti qazaqshaǵa shorqaqpyz.

– Biraq seniń qazaqshań jatyq. Tipti, Túrkııanyń qazaǵy ekeniń baıqala bermeıdi.

Mádına rıza bolyp qaldy. Men de shyndyqty aıttym. Maqtaıyn degen joqpyn. Aqıqaty solaı.

Kelesi kúni tańerteń elshilik bizge shaǵyn avtobýs jiberipti. Júrgizýshisi Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdany­nyń azamaty Erbol degen inimiz. Tárji­mashylyqqa endi parıjdik qazaq Aıtar Gókaı degen jigit kelipti. Ony Qurmanáli jibergen. Ol óz esiminiń Aıtar ekenin aıtty. Men Aıdar shyǵar dep túzettim. Ol Parıjdiń sáýlet ıns­tıtýtynda oqıdy. Biraq Mádınaǵa qaraǵanda qazaqshasy álsizdeý. Parıjge «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly kelgen qazaqstandyq stýdenttermen tanysyp, qazaqshasyn jetildirip júr eken. Birneshe ret az ýaqytqa Qazaqstanǵa baryp qaıtypty. Qurmanáli onyń elge baryp qaıtqaly ana tilin bilýge degen qyzyǵýshylyǵynyń artqanyn aıtady.

Elıseı býlvarynyń shyǵys jaǵyndaǵy Konkord alańyna bar­dyq. Ol úlken. Alańnyń sol­tús­tigi Fransııanyń úkimet úıi, Pre­zı­denttiń mekenjaıy jáne taǵy da basqa ǵımarattar. Alańnyń ortasynda qustar beınelengen kóne Mysyr jazýlary bar tas monýment tur.

Bul tarıhı kóne es­­­kert­kish – Lýksor obe­lıski nemese Kleopatra ınesi dep atalatynyn biletinbiz. Mysyrdyń bul kóne jádigerliginiń bıiktigi 23 metr. Áýelde ol Egıpettegi Perǵaýyndar ortalyǵy sanalatyn Lýksorda bolatyn. Basynda ekeý bolǵan obelıskiler II Ramzestiń kezinde Lýksor ǵıbadathanasynyń kire berisinde turatyn. Alaıda, 1829 jyly Egıpettiń sol kezdegi patshasy Muhammed Álı egiz obelıskiniń ekeýin de myrzalyǵy ustap Fransııa memleketine tartý etken. Biraq Fransııa basshylyǵy obelıskiniń bireýin ǵana alǵan. 1832 jyldyń tamyz aıynda «Sfınks» atty fransýz kemesi Aleksandrııaǵa kelip, 1833 jyldyń 21 jeltoqsanynda obelıskini Parıjge jetkizedi. Úsh jyldan soń, ıaǵnı 1836 jyldyń 25 qazanynda korol Lýı-Fılıpp I-niń jarlyǵymen obelısk Parıjdiń ortalyq kelisim alańyna ornatylǵan.

Qazir bul kóne zaman eskertkishi Fransııa astanasyndaǵy eń ejelgi monýment sanalady.

Al Egıpettegi Lýksorda bolǵandar ondaǵy ǵıbadathana kireberisinde bir-aq obelıski turǵanyn, ekinshisiniń orny bos ekenin baıqaıdy.

Odan ótken soń Lývr saraılaryna bet aldyq. Onda Fransııa patshalary turǵan. Qazir ishi tolǵan murajaı jádigerlikteri. Ásirese, maıly boıaýmen salynǵan sýretterge biraz kóńil bólingen. О́kinishke oraı Lývrdiń Azııa bóligi jabyq eken. Biz sony kórgimiz kelip-aq edi. О́ıtkeni, Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesindegi shamdardyń biri osy Lývrde kórinedi. Qalǵan ekeýi Sankt-Peterbýrgte. 1937 jyly kórmege dep áketilgen. Qaıtyp beremiz delingenimen kúni búginge deıin qaıtarylmaı keledi.

Elshimiz Nurlan Dánenov túski asqa shaqyrdy. Parıjdiń ortasyndaǵy bir meıramhanaǵa keldik. Nurlan Dánenovti burynnan biletinmin. Keńes Odaǵy tarar aldynda Týnıste KSRO elshiliginde qyzmet etken. Sonan soń Prezıdent apparatynda, Syrtqy ister mınıstrliginde, odan keıin Qazaqstannyń Ispanııadaǵy elshisi boldy. Biraz jyldan beri Parıjdegi elshiligimizdi basqarýda. Qazaqstanda Fransııanyń birneshe kompanııalary jumys isteýde. Munaı, ýran óndirisi jaǵyna da fransýzdar belsene aralasýda.

Nurlanmen ádebıet, mádenıet, tarıh jaıly da sóılestik. Ol Ispanııada elshi kezinde osy eldiń baıyrǵy astanasy Toledo shaharynda BUU-nyń halyqaralyq úlken konferensııasy ótti. Soǵan men de shaqyryldym. Sodan Nurlan baýyrymyz Madrıdte elshilikte qabyldap, qurmet kórsetti. Konferensııa bitken soń bir dıplomatyn qosyp, meniń Ispanııanyń Andalýsııa aımaǵyndaǵy ıslam jádigerlikteri kóbirek saqtalǵan Sevılıa, Kordova, Grenada qalalaryn aralaýyma múmkindik jasady. Madrıdke oralǵanda Ispanııanyń dástúrli ulttyq oıyny – buqalar aıqasyn kórsetti. Sóıtip, Ispanııadan elge úlken áser­men oralyp, ol jaıly joljazba jarııa­laǵanym esimde.

Nurlanmen kezdesýden soń Qurmanáli bastap Parıjdiń shyǵys jaǵyndaǵy, bir kezderi ult janashyry, birtýar azamat Mustafa Shoqaı atamyz turǵan úıdi izdedik. Ol 30-jyldary Parıjdiń La Fonten kóshesindegi bir úıde páter jaldap turypty. Ol kóshe onsha uzyn emes. Mustafa atamyz soltústikten ońtústikke qaraı sozylyp jatqan álgi kósheniń orta tusyndaǵy úıdiń orta qabatyndaǵy páterde kún keshken. Bizdi sol kóshede «Mustafa Shoqaı fransýz-qazaq dostyq qoǵamynyń» prezıdenti Iаshar Dınch degen aqsaqal kútip tur eken. Onyń qazaqshasy jaqsy. Sóıtsem, ol 90-jyldary biraz ýaqyt Almatyda turypty. Taksı júrgizgen. Orysshasy da bar. Qazaqstannyń azamattyǵyn da alypty. Ol Mustafa Shoqaı týraly biraz áńgime aıtty. Mustafa atamyzdyń zaıyby Marııa Gorına ekeýi biraz qıynshylyqtardy bastan ótkizgendikterin, Marııa apaıymyzdyń Mustafaǵa aıtpaı manty pisirip satqa­nyn da eske aldy.

La Fonten kóshesi kezinde tómende jatqan Sena ózenine baryp tireletin bolǵan. Biraq ol jerlerge qazir úıler salynyp ketipti. Mustafa Shoqaı turǵan páterde kúni búginderi bir aýqatty kisi turatyn kórinedi. Iаshar baýyrymyz páter ıesine baryp, ony sat degen usynys jasapty. Onda turatyn bosnııalyqtyń satatyn nıeti joq. M