Aqordada Memlekettik hatshy Marat Tájınniń tóraǵalyǵymen Ulttyq tarıhty zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń III otyrysy ótti. Onda jaýapty memlekettik organdardyń «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasyn ázirleý, sondaı-aq, jumys tobynyń birinshi jáne ekinshi otyrystarynda qoıylǵan mindetterdi iske asyrý barysy qaraldy.
Aqordada Memlekettik hatshy Marat Tájınniń tóraǵalyǵymen Ulttyq tarıhty zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń III otyrysy ótti. Onda jaýapty memlekettik organdardyń «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasyn ázirleý, sondaı-aq, jumys tobynyń birinshi jáne ekinshi otyrystarynda qoıylǵan mindetterdi iske asyrý barysy qaraldy.
«Prezıdent tapsyrmasyna oraı, bizdiń osy baǵytta jumys bastaǵanymyzǵa 100 kúnnen astam ýaqyt ótti. Az ýaqyt aralyǵynda elimizdiń barsha tarıhı qaýymdastyǵy osy memlekettik mańyzdy jobaǵa jan-jaqty atsalysyp jatqanyn kórip-bilip otyrmyz. Vedomstvoaralyq jumys tobynyń alǵashqy otyrysynan bergi úsh aıdan astam ýaqyt ishinde biz bárimiz birlese ulttyq tarıh ǵylymyn damytý isine eleýli qozǵaý saldyq dep oılaımyn», dedi Memlekettik hatshy jıyndy ashyp. Marat Muhanbetqazyuly qazirdiń ózinde birqatar naqty, kózge kórinetin, qolǵa ustaıtyn nátıjelerge qol jetkizilgenin, aıtarlyqtaı ǵylymı jáne bilim berý ınfraqurylymy qalyptasyp jatqanyn baıandaı kele, barlyq memlekettik joǵary oqý oryndarynda Qazaqstan tarıhy kafedralary ashylǵanyn, jańa zertteý qurylymdary qalyptasqanyn, sondaı-aq, Jas tarıhshylar qaýymdastyǵy qurylǵanyn atap aıtty. «Joǵary oqý oryndarynda bilimdi kadrlardy, sondaı-aq, «Tarıh» mamandyǵy boıynsha PhD doktorlaryn daıarlaýǵa qajetti memlekettik tapsyrys kólemi edáýir artty. Ulttyq tarıhtyń ózekti máselelerine arnalǵan «Mangi el» atty jańa ǵylymı-kópshilik jýrnaldyń alǵashqy nómiri daıyndaldy. Ataýy arǵy zamandardaǵy ata-babalarymyzdyń tasqa qashap jazǵan syrly sózdi nurly maqsatynan bastaý alatyn, aty qaı tilde de yqsham, áýezdi estiletin bul jýrnal ǵylymı qaýymdastyq pen qoǵam arasyn ózara baılanystyratyn aqparattyq kópirge aınalatyn bolady. Shetel muraǵattaryn zerdeleý jónindegi qajyrly jumys jalǵasyn tabýda. Ǵalymdardyń alǵashqy toby Reseı, Qytaı, Iran, Ulybrıtanııa, Egıpet jáne Túrkııa elderinde bolyp keldi. Atalǵan zertteýlerdiń qorytyndysy HVI-HH ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy boıynsha edáýir muraǵat qujattary jınalǵanyn kórsetedi», degen Memlekettik hatshy osylaısha alǵa qoıǵan maqsattyń oń nátıje bere bastaǵanyn, biraq atqarylǵan iske kóńil toltyryp, jumys qarqynyn tómendetip alýǵa bolmaıtynyn da basyn ashyp aıtty.
Otyrystyń kún tártibi óte aýqymdy boldy. Alǵashqy otyrys ótkennen bergi ýaqyttaǵy atqarylǵan isterdiń qorytyndysyn jarııalaǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń, Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipovtiń baıandamalaryna qosa, ýákiletti mekemeler ókilderiniń tórt habarlamasy tyńdaldy.
Ulttyq tarıhty zerdeleý otandyq BAQ-ta jıi talqylanatyn taqyrypqa aınaldy. Osy jyldyń 1 maýsymynan 13 qyrkúıekke deıingi aralyqta baspa BAQ-tarynda tarıh taqyryby boıynsha barlyǵy 656 materıal jarııalansa, telearnalar efırlerinde 489 sıýjet shyqqan. Sondaı-aq, aqparat agenttikteriniń taspalarynda 802 jańalyq habarlamalar ornalastyrylyp, 50 baspasóz basylymy men Internet-resýrstarynda qazaq tarıhyna arnalǵan taqyryptyq aıdarlar qoldanylǵan. Oǵan «Jalyn», «Juldyz», «Nıva-Prostor» sııaqty ádebı jýrnaldar da tartylǵan, tipti balalarǵa arnalǵan «Baldyrǵan» jýrnalynda da balalardyń oı-órisine laıyqtalǵan aıdar ashylǵan. Bul málimetterdi keltirgen Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed tarıh máseleleri arnaıy baǵdarlamalar, sıkldik habarlar sheńberinde jıi talqylanatynyn, tipti ınternet-resýrstarda, áleýmettik jelilerde iske asyrylyp jatqan sharalardyń keńinen talqylanýy Qazaqstan azamattarynyń memleketimizdiń ótkenin zerdeleýge, onyń jalpy dúnıejúzilik tarıhı úderistegi ornyn túsinýge, óziniń tarıhı túp-tamyryn uǵynýǵa, ulttyq salt-dástúrler men ádet-ǵuryptarǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyratynyn málimdedi. Ol sondaı-aq, sońǵy bes jyl kóleminde tarıh taqyrybyna arnalyp, memlekettik tapsyryspen jaryqqa shyqqan kitaptardyń barlyǵy da jýyrda ashylǵan tarıhı portalǵa tabys etilgenin habarlad y.
«Ulttyq tarıhty zerdeleý jumystaryna elimizde 60-tan astam joǵary oqý oryndary men gýmanıtarlyq baǵyttaǵy kóptegen ýnıversıtetter tartyldy. Al, bul jumyspen 300-den astam ǵalymdar aınalysyp jatyr. Osy baǵdarlama ómirge kelgen ýaqyttan bastap 6 óńirde jıyndar ótkizildi. Oǵan 700 myńnan asa adam qatysty», dedi Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov óz baıandamasynda. Baǵdarlama sheńberinde úkimettik emes uıymdardyń da belsendi jumys atqarǵanyn, bilim berý máseleleri boıynsha kóptegen semınarlar, trenıngter, jıyndar ótkizgen olardyń memlekettik tapsyrys aıasynda 16 joba daıyndaǵanyn atap aıtty. Mınıstr sondaı-aq, Qazaqstan tarıhyn zerttep júrgen sheteldik ǵalymdardyń bazasy daıyndalǵanyn, olardyń álemniń 14 memleketinde ekenin, uzyn sany 28 ekenin de baıandady. «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy aıasynda otandyq mamandardy eń aldymen shet elderde oqytý isine qatty kóńil bólinip jatqanyn da basa aıtty. Mınıstrdiń baıandamasyna memlekettik joǵary oqý oryndarynda 19 derbes Qazaqstan tarıhy kafedralary qalpyna keltirilgeni jáne qurylǵany da arqaý boldy. «Jalpy, búgingi tańda Qazaqstan tarıhy kafedralary 59 joǵary oqý ornynda, sonyń ishinde 9 ulttyq, 31 memlekettik, 1 halyqaralyq, 9 aksıonerlik jáne 9 jeke joǵary oqý oryndarynda bar. Bul kafedralardyń qyzmeti tarıh pen oqıǵalardy júıeli uǵynýǵa, tarıh teorııasy men ádistemesi problemalary boıynsha jalpy jáne arnaıy kýrstar daıyndaýǵa, qazaqstandyq jastarda tarıhı sanany, patrıotızmdi, óz ólkesiniń tarıhyna qurmetpen qaraýdy qalyptastyrýǵa jáne tarıhı bilimdi nasıhattaýǵa, olardy jandy, tartymdy tilmen jazylǵan irgeli oqýlyqtar daıyndaý jolymen tanymal etýge baǵyttalǵan», dedi mınıstr. Ol Astana qalasynda osy jyldyń maýsym aıynda «Respýblıkalyq jas ǵalymdar qaýymdastyǵy» qurylǵanyn, onyń quryltaıshylary 10 jas tarıhshy ekenin atap ótti.
Otyrysta R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Merýert Ábýseıitova qazaqstandyq ǵalymdardyń sheteldik muraǵat ortalyqtaryndaǵy jumysynyń aldyn-ala nátıjeleri týraly sóz sóıledi. «Jalpy, qazaqstandyq ǵalymdardyń on eldiń sheteldik qorlaryna ǵylymı issaparlary uıymdastyryldy. Olar – Iran, Úndistan, Qytaı, Egıpet, Túrkııa, Mońǵolııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, О́zbekstan jáne Reseı. Búgingi tańda 20 ǵalym ǵylymı issaparlaryn aıaqtady», dedi Merýert Ábýseıitova.
Ekspedısııalarǵa qatysýshylar tarıhı jadyny qalpyna keltirý, Túrik qaǵanatynyń qalyptasýy men damýy tarıhy boıynsha túrki tasjazýlary men qoljazba derek kózderin saralaý, sýretke túsirý jáne kóshirý jóninde aýqymdy jumys atqaryp, Shyńǵyshan dáýiri kezeńine deıingi túrki taıpalarynyń sabaqtastyǵy men biryńǵaı etnografııalyq baılanystary bolǵany týraly málimetterdi aıqyndaǵan.
Egıpetke, Iranǵa, Túrkııaǵa, О́zbekstanǵa, Qytaıǵa, Úndistanǵa, Reseıge, Ulybrıtanııaǵa issaparlar barysynda túrki horezmshahtary tarıhy, mońǵoldar, uıǵyrlar, barlyq musylman bıleýshileri tarıhy, Shyńǵyshan, Ámir Temir tarıhy boıynsha qundy muraǵat materıaldary, sondaı-aq, Bodlıan jáne Brıtan kitaphanalarynda, Qytaıdyń Tuńǵysh tarıhı muraǵatynda, Úndistannyń Rampýr qalasyndaǵy Ámir Raz kitaphanasynda, Haıdarabad qalasyndaǵy Salarndjag murajaıynda saqtalǵan shyǵys qoljazbalary aıqyndalyp, kóshirmeler ákelingen.
Merýert Ábýseıitova qoǵamdyq ómirdi dúr silkindirgen jańalyqtyń biri – Qytaıdyń Tuńǵysh tarıhı muraǵatynan ákelingen Sın ımperııasynyń muraǵat qujattarynyń kóshirmeleri týraly da baıandady. Bul – 1730 jyldyń sońynan 1911 jyldyń ortasyna deıingi kezeńdi qamtıtyn jáne qazaq-qytaı saıası, syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq ózara qarym-qatynastar tarıhyn ashyp kórsetetin jıyny 72 812 qujat. Olardyń arasynda qazaq handarynyń tekteri men qazaqtyń úsh júziniń genealogııasyna qatysty málimetter bar. Qazaq bıleýshileriniń kórshi memleketter bıleýshilerine jazǵan hattarynyń ishinde Abylaı hannyń, Bolat hannyń, Ábilpeıiz jáne Ýálı sultandardyń, sondaı-aq basqa da qazaq handary men sultandarynyń jazysqan hattary týraly aıryqsha málimetter de bul derekterdiń qundylyǵyn arttyrady. Ǵalymnyń aıtýynsha, qytaılar qazaqtardyń mal sharýashylyǵyn joǵary baǵalaǵan, olar qazaqtarmen mal sharýashylyǵy ónimderine óz zattaryn aıyrbas jasap otyrǵan.
«Qazirgi ýaqytta alynǵan materıaldar óńdelýde. Sırııalyq, túrkilik (tasqa qashalǵan) jáne qytaı derekkózderinen tek Qazaqstannyń emes, Ortalyq Azııa elderiniń de kóshpeli halyqtarynyń etnostyq quramy men geografııalyq qonystanýyn zertteýge bolady. Tabylǵan jańa materıaldar arqyly kóne túrkilerdegi joǵary bıliktiń murage rlik júıesin anyqtaýǵa múmkindik mol. Qazaqstan tarıh ǵylymyna buryn beımálim bolǵan, Uly Jibek jolyndaǵy saqtalǵan túrkilik qulpytas jáne nestorıandyq eskertkishterdi zerdeleýdiń mańyzy zor. Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Qytaı aýmaǵyndaǵy nestorıandyq eskertkishterdiń mátinderin salystyryp taldaý, qazaq halqy etnogeneziniń, dinder tarıhynyń, túrki tili men jazýynyń qalyptasýy tarıhynyń keıbir problemalaryn ashýǵa kómektesedi», dedi ǵalym.
Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Murat Orynhanov baǵdarlama sheńberinde qurylǵan ǵylymı-zertteý qurylymdarymen tanystyrdy. Ortalyq Azııa dástúrli órkenıetterin zerdeleý jónindegi respýblıkalyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy, «Geoarheologııa» halyqaralyq zerthanasy, «Dúnıe júzi tarıhyn zerdeleý» ǵylymı-zertteý ortalyǵy, Popýlıasııalyq genetıka zerthanasy dep atalatyn bul qurylymdardyń árqaısysy tarıh ǵylymynyń tynysyn keńeıtetin mekemeler. «Ortalyq Azııa dástúrli órkenıetterin zerdeleý jónindegi respýblıkalyq ortalyq Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ arqaýynda qurylǵan. Onyń negizgi maqsaty Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń dástúrli órkenıetteriniń ǵylymı problemalaryn jańa ádistemelik ustanymdardyń negizinde qaıta baǵalaý turǵysynan pysyqtaý bolyp tabylady. Ortalyqtyń quramyna Ortalyq Azııanyń dástúrli mádenıetteriniń tarıhnamasy, kóshpendilerdiń dalalyq ımperııalarynyń tarıhy, qazaq halqynyń etnogenezi, Deshti-Qypshaq kóshpendiler qoǵamynyń áleýmettik jáne mádenı qurylymy sektorlary kiredi. Onda 13 ǵylym doktory, 16 ǵylym kandıdaty, 1 PhD fılosofııa doktory, AQSh-tan, Japonııadan, Túrkııadan jáne Qytaıdan kelgen sheteldik ǵalymdar bar», degen vıse-mınıstr qalǵan úsh ǵylymı-zertteý qurylymdarynyń bazasymen tanystyryp ótti.
Otyrysta «Mangi el» halyqaralyq ǵylymı-kópshilik tarıhı jýrnalynyń súıinshi nómiri tanystyryldy. Ony Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory ári osy jýrnaldyń bas redaktory E.Sydyqov tanystyrdy. «Ulttyq tarıhty zerdeleýge qatysty Memlekettik hatshy ótkizgen alǵashqy jıynda tyń pishindi, halyqaralyq dárejedegi jýrnal shyǵarý máselesi kóterilgen bolatyn. Bul jýrnal sol bastamanyń zańdy jalǵasy. Elimizde buǵan deıin de tarıhı jýrnaldar boldy. Biraq, zaman aǵymymen birge ózgeretin qoǵam bir ornynda turmaıdy. Qazir táýelsizdik ıdeıasymen sýsyndaǵan jastar ósip keledi. Oǵan qosa bizdiń memleketimiz týraly jan-jaqty bilgisi keletin kóziqaraqty oqyrmandar da bar. Sol úshin jýrnal qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde shyǵarylyp, 3000 dana taralymmen elimizge jáne taıaý jáne alys shetelderdegi túrkitildes memleketterge taraıtyn bolady», dedi E.Sydyqov. Memlekettik hatshy M.Tájın bul oraıda osy jumysty ýnıversıtet rektory óz usynysymen bastaǵanyn, qarjylandyrý máselesin de qazirshe ózi sheship otyrǵanyn razylyqpen aıtyp ótti.
Elimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret «Qazaqstan tarıhy» (e-history.kz) veb-portaly ázirlenip, iske qosylǵanyn Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń dırektory Erjan Babaqumarov baıandady. «Bul portal jańa tehnologııalar men eksklıýzıvti aqparattardyń biregeı úılesimi bolyp tabylady. Árbir tarıhı kezeń úshin portalda jeke better men tutastaı aıdarlar qatar ashylǵan. Qazaqstan tarıhynyń qalaı bastalǵany qyzyqtyratyn árbir adam sırek kezdesetin jarııalanymdardy oqı alady. Bir resýrstyń ózinen sizder ártúrli pishindegi – qarapaıym mátin, PDF, ınfografıka, ınteraktıvti oıyndar, foto, beıne jáne aýdıo formatyndaǵy aqparattardyń barlyq túrlerin ala alasyzdar, oǵan qosa ınteraktıvti talqylaýǵa qatysa alasyzdar», dedi E.Babaqumarov.
Tarıhty tereńnen oqıtyndar úshin portalda mynadaı arnaıy jobalar qyzyqty bolmaq: «Aýyzsha tarıh» – kóp jasap, kópti kórgen adamdar jadynda saqtalǵan erekshe jáne eleýli oqıǵalar, kezdesýler, kókeıge túıgen dúnıeler, alǵan áserler taǵdyrlar men epızodtar jylnamasy; «О́lketaný» – tarıhı ólketaný materıaldary; «Qazaq oıý-órnekteriniń syrlary» – oıý-órnekter qurý týraly materıaldar, ańyz áńgimeler; «Shejire» – qazaq rýlarynyń shyǵýy men erte dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi tarıhy. «Portaldan qazaq, orys, aǵylshyn tilinde aqparat alýǵa bolady. Qazirdiń ózinde munda 6200-den asa jazba bar. Bul jumystyń basy ǵana. Portal sizderdiń qolyńyzdaǵy zamanaýı sandyq qural. Onyń jumysynyń tıimdi bolýy barshamyzǵa baılanysty. Sol úshin tarıhshylar qoǵamyn, jas tarıhshylardyń qaýymdastyǵyn, joǵary oqý oryndarynyń ustazdary men stýdentterdi portaldy qoldanýǵa shaqyramyn. Ony ári qaraı damytý úshin kez kelgen ýaqytta birlesip jumys isteımiz degen oıdamyz», dedi Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzm
