Sýretti túsirgen Mereı QAINARULY
Kóldegi balyqtardyń jaı-kúıin bilý úshin ǵylymı jumystar qolǵa alynyp turady. Osy rette ótken jyly mamyr-tamyz aılarynda respýblıkalyq Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy Altaı fılıalynyń júrgizgen zertteýlerine kóz júgirtip kórelik. Bul jerde tek maıqan men harıýstyń sońǵy 8 jyldaǵy bıologııalyq dınamıkasyn ǵana alyp qaraıtyn bolsaq, qazirgi maıqandardyń iri ekendigin baıqaımyz. Iriligi sondaı, eń úlkenderi 1100 gramǵa deıin tartady. Bul – 2013 jylǵy maıqandardyń ortasha salmaǵynan 420 gramǵa kóp. Sáıkesinshe qazirgi maıqandar iri ǵana emes, jas jaǵynan da eresek. Harıýs te osyndaı. 2020 jyly kóldegi maıqan popýlıasııasy 1 mıllıon, 505 myń danany (bul degenińiz – 1319 tonna, kásiptik qory – 614 tonna) qurady. Kólde 27 myńǵa (9,751 tonna) jýyq harıýs júzip júr. Demek, zertteýler nátıjesi sońǵy jyldary kólde balyq sany arta túskenin kórsetedi.
Al sý quzǵyndarynyń (baklan) kólge zııany bar ma? Sóz joq, olardyń paıdasynan zııany kóp. Bul qustar balyqty qomaǵaılana jep qana qoımaı, ózderi uıa basqan jerlerdi de bylǵap, búldiredi. Sondyqtan bir tarap sý quzǵyndarynyń sanyn shekteý sharalaryn qolǵa alý kerek deıdi. Alaıda bul «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar» týraly zańǵa qarama-qaıshy keledi. Ekinshi tarap arnaıy zertteý júrgizip, saraptama jasap, sodan keıin baryp qandaı da bir sheshim qabyldaǵan jón dep otyr. Qalaı desek te, bul máseleni ǵalym-ornıtologtar jáne ıhtıologtarmen aqyldasa otyryp sheshken durys bolatyn sııaqty.
Sý quzǵyndarynyń balyqty qalaı jeıtinin ózimiz de kórip, kýá bolyp júrmiz. О́tken jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy sý qustaryn sanaý kezinde bizdiń qoryqtyń ekolog-ınspektory Eldar Baıyrqanov toptala jınalǵan sý quzǵyndarynyń janynan, ıaǵnı, kól betinen eki jáne bir jyldyq óli maıqandardy kóripti. Bul olardyń jas maıqandardy qurtyp, balyq popýlıasııasyna qanshalyqty zııan tıgizip jatqandyǵyn anyq kórsetse kerek.
Kól jaǵalaýyndaǵy aýyldar
Balyq jaıyn aıttyq. Al osy balyqty qorǵaýǵa jáne qyzyǵyn kórýge tıis kól jaǵalaýyndaǵy turǵyndar týraly ne bilemiz? Osy oraıda byltyr kól jaǵalaýyndaǵy aýyldardyń áleýmettik-demografııalyq jaǵdaıyn bilý maqsatynda Marqakól qoryǵynyń qyzmetkerleri arnaıy reıdke shyqqan bolatyn. Sonda kóz jetkizgenimiz mynaý, búginde Marqakól kóliniń jaǵalaýynda turaqty túrde 380-nen astam adam turady. Olar tórt aýyldy meken etedi. Onyń úsheýi qysqartylǵan, kartadan óshken eldi mekender. Munda ázirge turǵyndary kóp kóshpeı, oty óshpeı otyrǵan negizgi aýyl – dál kóldiń jaǵasyndaǵy Uranqaı aýyly. Uranqaıda 105 tútin bar, 365 adam turady. Marqakól men aýdandy, odan ári О́skemendi jalǵaıtyn jol osy aýyldyń ústimen ótedi. Marqakól óńirindegi jańa tehnologııalardyń qyzyǵyn kórip otyrǵan jalǵyz aýyl da osy – Uranqaı. Munda ınternet te bar, uıaly telefon da ustaıdy. Qoryq ta, orman sharýashylyǵy da, FAP (feldsherlik-akýsherlik pýnkt) ta, meteostansa da, poshta bólimshesi de, saýda dúkenderi men janar jaǵarmaı stansasy da – osynda. Aýyldaǵy orta mektepte 60 bala oqıdy, 20-dan astam baldyrǵan shaǵyn ortalyqqa barady. Al Uranqaıdan 16 shaqyrym jerdegi joǵary Qaraǵaılybulaq (jergilikti jurt Elovka deıdi) aýylynda 4 úı bar. Qoryqtyń ınspektory osynda turady. Tómengi Qaraǵaılybulaqta bir ǵana úıden tútin shyǵady. Úı bolǵanda, birneshe jyl buryn salynǵan, burynǵy turǵyndardyń ızbýshkalarynan quralǵan shaǵyn kottedj. Qalǵan úıler qańyrap bos qalǵan. Kól jaǵalaýynda bar-joǵy úsh qana úıden turatyn Matabaı degen de aýyl bar. Úsh úıde – bes kisi. Onyń ekeýi – qoryqtyń ınspektorlary. Jalpy alǵanda, jaǵalaýdaǵy turǵyndardyń 15-i eresek adam bolsa, úsheýi – kishkentaı bala. Jumyssyz turǵyndardyń negizgi tirshilik kózi – baý-baqsha men tórt túlik. Mynaý álemde ne bolyp jatqanyn olar spýtnıktik tabaqshalar arqyly ǵana biledi. Keshke qaraı benzın quıylǵan elektr qurylǵysyn qosyp, sham jaǵyp, teledıdar kóredi. Qaraǵaılybulaq turǵyndary uıaly telefonmen sóılesý úshin kólge jaqyn taýǵa keledi. Matabaıda uıaly telefon aýyldyń keıbir tustarynda ǵana ustaıdy.
Árıne, qanshama aýmaqty alyp jatqan qoryqty, ondaǵy úlken baılyq – balyq pen ań-qusty qorǵaý ońaı sharýa emes. Bul oraıda qoryqshylardyń biliktiligin arttyrý, qoryqty tolyq baqylaýda ustaý úshin jańa tehnologııalardy engizýdiń mańyzy zor. Osy rette bizge Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi jaqsy qoldaý bildirip, kól ústin erkin ári jedel qadaǵalaýǵa múmkindik beretin zamanaýı eki motorly qaıyq alýǵa kómektesti. Pılotsyz basqarylatyn «Dron» qurylǵysy men GPS navıgatordyń da paıdasy kóp. Qoryq sonymen qatar jańa ÝAZ «Patriot» kóligi men «Patrull-Tayga» jol talǵamaıtyn qar shanasyna qol jetkizdi. Qazir qoryqqa órtke qarsy paıdalanýǵa bolatyn, jol talǵamaıtyn GAZ-3308 «Sadko» markaly kóligi men mobıldi beketterdi uıymdastyrýǵa múmkindik beretin eki jyljymaly stasıonarlyq modýl alý máselesi qarastyrylýda. Qoryqtyń ǵylymı bólimi maıqan popýlıasııasynyń azaıýy men sý quzǵyndarynyń ne sebepti kóbeıgenin zertteýmen shuǵyldanýda. Jergilikti turǵyndarmen de birlese jumys isteımiz. Bir sózben aıtqanda, alda jospar kóp. Basty maqsat – ǵajaıyp meken Marqakóldi saqtaý jáne qorǵaý.
Tımýr AIKENOV,
Marqakól memlekettik tabıǵı qoryǵynyń dırektory
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany
