О́miriniń sońyna qaraı osylaı dep oı qozǵap otyrǵan Ilııas Esenberlınniń estelikterine qaraǵanda, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetinde júrgen ony birde D.A.Qonaev shaqyryp alyp soltústik oblystarǵa issaparǵa barýy kerektigin jáne de ondaǵy negizgi maqsat Kenesary Qasymuly bastaǵan kóterilis týraly derekter jınap ákelý ekendigi týraly tapsyrma bergen. Osylaısha jınaqtalǵan derekter keıinnen tarıhshy E.Bekmahanovqa tapsyrylyp, ǵylymı aınalymǵa engen bolsa, bala kezinen tarıh dese eleńdeı bastaıtyn Esenberlın úshin tarıhı roman jazýǵa kirisýdiń bastamasy bolsa kerek. Eń qyzyǵy, Esenberlın «Qahar» romanyn daıyndaǵan kezderi, onyń sońynan «Almas qylysh» pen «Jantalas», odan asyp baryp «Altyn Orda» jazylatynyn, ıaǵnı bul tarıhı shyǵarmalardyń ýaqyt óte bar qazaq oqyrmany úshin eń tańdaýly shyǵarmalar bolatynyn sezbegendeı.
Jaqyn arada biz «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Álııa Beısenovanyń «ál Farabıdi eline qaıtarǵan Aqjan Mashanı» atty maqalasymen tanysqan edik.
Árıne, maqalanyń maqsaty alǵashqy bette uly ǵalym-ensıklopedıst, kóziniń tirisinde Arıstotelden keıin «Ekinshi ustaz» atanǵan Ábý Nasyr Muhamed ál-Farabıdi nasıhattaýdaı bolyp kóringenimen, mazmunyna kelgende olaı emes. Árıne, buǵan ókinish bildirýge bolmaıdy. Sebebi maqaladaǵy negizgi oı – Shyǵystyń maqtanyshy bola alǵan, álemdik ǵylymnyń damýyna zor úles qosqan danyshpannyń qypshaq dalasynyń týmasy ekendigi jáne de osyny dáleldeýdi qolyna alǵan – qazaq ǵalymy Aqjan Mashanı ekendigin oqyrman qaýymǵa jetkizý.
Maqalasyn «Aqań (Aqjan Mashanı – A.Q.) asa kúrdeli HH ǵasyrdyń basynda Qarqaraly óńiriniń Qyzylsúıir degen jerinde Mashan bı áýleti shańyraǵynda dúnıege kelgen... Masan bı – zamanynda Arqaǵa belgili adamdardyń biri», dep bastaǵan akademık Á.Beısenovanyń negizgi oıy, bizdiń túsingenimizshe «Aqańnyń armany – Farabı armany. Farabı armany – ultty danalyq pen berekege jetkizý».
Keńestik ıdeologııanyń qoldaýymen qoǵamda «aıtqanym – aıtqan» mazmundy bılik óziniń sharyqtaý dárejesine jetken ýaqytta esimi Shyǵystan shyqqan degen jalpy ataýmen shektelip, tipti keıde keńestik ensıklopedııalardyń betterinen tabylmaı jatqan zamanda ál-Farabıdiń kim, qaıdan shyqqany jaıly oı aıtý, onyń eńbekterin retke keltirý – taptar kúresine negizdelgen markstik-lenındik teorııany moıyndamaýmen birdeı bolatyn. Stalın ómirden ótkennen keıin qoǵamdyq qatynastarǵa áserin sál de bolsa álsiretkendeı kóringen bul teorııa, araǵa on jyldaı ýaqyt salyp baryp keńestik júıeni rýhanı turǵydan kúsheıtýdiń jańa joly – eýrosentrıstik baǵyttaǵy aǵymdy erekshe jol dep tapqan bolsa, bul baǵyt ásirese shyǵystaný máselesine kelgende, mysaly, mindetti túrde ǵylymǵa jat, keńestik ıdeologııamen janasa almaıtyn «pantıýrkızm», «panıslamızm» sanattaryna jatqyzylyp keldi.
Osynyń nátıjesinde bastalǵan «býrjýazııalyq ultshyldyqpen kúrestiń» saldarynan qazaq zııalylary M.Áýezov pen A.Jubanov amaldyń joqtyǵynan basqa eldi panalap, tarıhshy B.Súleımenov jazyqsyzdan-jazyqsyz jumystan qýylǵan. Qazaq handyǵy men ult-azattyq kóterilistiń jetekshisi Kenesaryny dáriptegen degen aıyppen tarıhshy E.Bekmahanov bas bostandyǵynan aıyrylyp, Keńes ókimetiniń bar qahary «Az ı Iа» kitaby úshin jas aqyn Oljas Súleımenovti úı qamaqqa alǵan.
1970 jyldardyń basynda Qazaq memlekettik ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń stýdenti kezimizde qazaq tarıhshylaryn mamandyqtaryna saı ǵylymı jetistikterge jete almaı, jalǵan derekter jınastyrýda degen maǵynada jazylǵan maqalamen (qatelespesek «Komsomolskaıa pravda» gazeti bolý kerek) bizdiń de tanystyǵymyz bolǵan. Sol kezde túsinbeppiz. Aıtylǵan maqala qazaq tarıhshylaryn muqatý úshin, olardyń bedelin tómendetý maqsatynda jazylǵan bolsa kerek.
Zertteýshi, tarıh ǵylymdarynyń doktory T.Sátbaıdyń aıtýynsha, 1972 jyly Almatydan alys emes Taǵaltas saıy degen jerden tabylǵan, betine beıtanys belgiler túsirilgen úlken tas tabylǵany týraly habar ǵalymdarǵa jetip, keıinnen ol tas astanaǵa jetkiziledi. Tastaǵy belgiler tarıhı qundylyqtary bar artefaktiler tizimine engizilip, tastyń betine qashap jasalynǵan belgiler birden-aq qazaq taıpalary men rýlarynyń tańbalary retinde, ǵylymı turǵydan zertteýge laıyqty nysan negizinde tanylǵan. Biraz ǵalym birshama marapatqa da ilikken sekildi. Bári de jaqsy bolyp keter me edi, eger ǵalymdar arasynan shyqqan qyzǵanshaq bireý «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń menshikti tilshisine bergen suhbatynda Almatyǵa «zordyń kúshimen jetkizilgen keremet dúnıe» búkil Keńes Odaǵyna jalǵan dep jarııalanyp ketýdiń saldarynan Oljas Súleımenovtiń sózderimen aıtqanda «orys tarıhynan júzdegen adam esimderin atap biletin» qazaq tarıhshylary jasandy túrde «óz tarıhyna kelgende tarıhı esimderdi on saýsaqtan asyra almaıtyndaı» dárejege jetkizilip jatqan. Tipti keıbir odaqtas respýblıkalar tarıhshylary sonaý kóne zamandarda qypshaq (qazaq – A.Q.) dalasynda dúnıege kelip, bara-kele álemdik órkenıetke keremetteı úles qosqan ulylardy zańsyz menshiktenip bara jatqandary «súringenge judyryqtaı» bolyp jandaryna qatty batyp jatqan sátte, Aqjan Mashanı esimdi almatylyq ǵalymnyń ál-Farabı týraly aıtqan oılary men jasaǵan is-áreketteri «tuńǵıyq jer astynan jarqyraǵan sáýledeı» (O.Súleımenov) áser etse kerek.
Sonyń ishinde, 1971 jyly Máskeý qalasynda ótken IýNESKO-nyń ál-Farabıge arnap ótkizilgen 13-shi kongresinde Uly ǵalymnyń 1100 jyldyǵyna arnalǵan Halyqaralyq konferensııanyń Almatyda ótkizilýi týraly qabyldanǵan sheshimi – Aqjan Mashanıdiń eń nátıjeli jeńisi edi. Ǵalym Zadash Dúkenbaevanyń aıtýynsha, Aqańnyń tóńiregine zııaly qaýym toptasa bastaǵan. Solardyń biri – jazýshy Ilııas Esenberlın bolýy múmkin.
Buǵan birinshi dálelimiz Esenberlınniń «Ábý Nasyr Muhamed ál-Farabı» poemasy.
Alady bireý shyńdy, bireý órdi,
Táýbe eter bireý esik, bireý tórdi.
Shyǵystyń shyńy menen tórin alǵan,
Dúnıege asyldyń bir Piri keldi.
Osylaısha qoǵamnyń nazaryn «armany ultyn danalyq pen berekege» shaqyryp otyrǵan Farabıge kenetten aýdarýyna Aqjan Mashanıdiń Máskeý men Almaty sheneýnikteriniń aldynan talaı ótip baryp, Farabıdiń qazaq dalasynyń perzenti ekendigin dáleldep shyǵýynyń áserinen bolar.
Ekinshiden, akademık Álııa Sársenqyzy óziniń maqalasynda Aqjan Mashanıdiń qarqaralylyq ekendigin aıta otyra, zamanynda ǵylymnyń shyńyna kóterile alǵan, sońynda 160-tan asa traktat qaldyrǵan, ózin arıstotelızmniń Shyǵystaǵy basty ókili dárejesinde kórsete bilgen danyshpannyń ortaǵasyrlyq bilim men mádenıettiń ortalyǵy – áıgili Otyrar qalasynan ekenin kórsetken zertteýshi Aqjannyń arǵy atasy týraly jazýshy Esenberlınniń romanynda aıtylǵany týraly málimet bergen.
«Qahar» romanynda jazýshynyń bergen sıpattamasy boıynsha «Masan (Mashan) Qarqaralydaǵy aty shyqqan bı, qarakesek Qazdaýysty Qazybektiń urpaǵy.
Bul arada alaıda kúmándi jer de joq emes. Nege Masan bı?! Bul suraqqa jaýapty kelesi joldardan baıqaýǵa bolatyndaı. «Masan aqsaqaldyń da bir búıiri Kenesaryǵa tartyp turatyn... týǵan nemeresi Esirkenge de osyndaı tálim-tárbıe beretin». Jazýshynyń oıynsha Masan aqsaqaldyń nemerelerine ósıet qylyp aıtar tárbıesiniń negizi «Ne bolsań da jurtyńmen bol, eger jurtyń Kenesaryńa erip ketse, dalada qalǵan jalǵyz qazdaı ne qyzyq kóresiń? Onan da ý ishseń de, sý ishseń de óz úıirińnen aırylma» degen qaǵıdaǵa negizdelgen bolsa kerek.
О́ziniń Masan bı dep otyrǵan keıipkerin Esenberlınniń osylaısha ataýynda bir sebep, biz shamalap otyrǵandaı, Masan bıdiń nemeresi eken dep otyrǵan Esirkegen atty jas jigit. Oryssha birshama bilimdi. Osy sebepti ony Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendi, Esenberlınniń boljamynsha, ózine kerek qylyp otyr. Biraq «...Esirkegen jas ta bolsa, sanasy erte oıanǵan jigit... Kenesary men onyń batyrlary jaıynda estigen áńgimeler kóp eliktiretin... óse kele, qazaq degen eliniń ulttyq týyn kóteretin eń alǵashqy oqyǵandardyń biri bolatyn...».
Bizdiń baıqaýymyzsha osy jerde jazýshy Esenberlın romannyń hronologııasynan shyǵyp ketip otyrǵandaı kórinip qalady. Ol bolashaqtaǵy – Alash máselesi. Bolashaqtaǵy Alash qozǵalysy týraly trılogııada aıtylmaǵan. Endeshe nege bul másele Esirkegen arqyly eles berýde?!
Ilııas Esenberlınniń kózi tirisinde baspadan shyqpaı qalǵan «Muhıtta júzgen qaıyq» romanyndaǵy bas keıipkerdiń oıynsha: «Tarıh – jaı ǵana qosylǵyshtardyń qosyndysy emes». Endeshe, Esenberlınniń ǵajaıyp qubylystarǵa toly tarıhı shyǵarmalarynyń keremettigi de avtordyń keıde jazba derekterge enip, al basym kópshiliginde qazaqtyń aýyz ádebıeti arqyly urpaqtan-urpaqqa jetip kele jatqan almas qylyshyn ret-retimen sıpattaý bolsa, bizdiń oıymyzsha, sol sheshimge Esenberlındi ertip ákelgen keshegi Mashan bıdiń tikeleı urpaǵy Aqjan Mashanıdiń arqasynda ultynyń ulyna aınalǵan ál-Farabı bolýyna tańdanýǵa bolmaıdy.
«Kóshpendiler» trılogııasy avtorynyń Farabı – Mashan bı – Esirkegen – Aqjandy bir qatarǵa qoıyp qarastyrýynan erte zamannan bastama alyp, búginmen shektelmeıtin tarıhı sabaqtastyqty elestetýge bolady. Ol ulttyń birligi («Almas qylysh») arqasynda saıası sahnaǵa shyǵyp, damýynyń jańa satysyna alǵa jyljýdyń tıimdi degen baǵyttaryn anyqtaý jolyndaǵy áreketter («Jantalas»), «qanmen jelimdelgen» memleketterdiń taǵdyry («Qahar»).
Joly bar kerýenniń áli talaı,
Jyljıdy ol, ızeń-ızeń alǵa qaraı.
Qypshaqtyń jas uldaryn ne kútip tur,
Qara tún álde tań ba atqan araı?
Esenberlınniń «Farabı» poemasynan bolashaqta jazylýǵa tıisti úlken bir shyǵarmanyń tujyrymdamasyn, onyń ishindegi negizgi oı – «eýrosentrıstik» konsepsııa arqyly órkenıetten esh habary joq tobyrdyń («ımpram») kenetten ortalyqtanǵan memleket qurýynda (Qazaq handyǵy) eshqandaı zańdylyq joq, endeshe qazaq tarıhshylarynyń qazaq tarıhyn jasaımyz dep júrgenderi bos áýreshilik – degenderge tosqaýyl qoıý.
Nege Farabı? О́ıtkeni:
Seni týǵan kóne tarıh, kóne halyq,
Bir kezde bul da álemge tókken jaryq.
Tóngende talaı jaýy «qurtamyn» dep,
Shyǵa alǵan taýdy buzyp, tasty jaryp.
Tańdandy jerdiń júzi, qaıran qaldy,
Qandaı jurt tapty dep bul keremetti?!
Al jurtyń bastap sonaý eski saqtan,
Argıpeı, massaget pen saýramattan.
Ǵasyrlar boıy «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýdyń» arqasynda babalardan ósıet bolyp qalǵan jerge sharýashylyqtyń kóshpeli de, otyryqshylyq tásilderin bir-birine sáıkestendire otyryp, tabıǵattyń zańdylyqtaryna beıimdele kele ıe bolyp otyrǵanda, jaý shaba qalsa eli men jerin qorǵaýdyń joly «bilektiń kúshi, naızanyń ushynda» dep túsinip kelgen qazaq, zamannyń kúrt ózgerip bara jatqanyn, endi kelip jerine qyzyqqandardyń «otty myltyqtaryna», qýlyqqa toly áreketterine tosqaýyl qoıýdyń jańa joldaryn izdestirý qajettiligin Reseı ımperııasynyń quramyna engen ýaqyttan bastap erekshe sezingen.
Reseıdiń ımperııalyq saıasatynan týyndaǵan narazylyq áreketterdiń eń sharyqtaý shegi ult-azattyq qozǵalys sıpatyna ıe bolyp, olardyń uıymdastyrýshylary Kenesary han sekildi, patsha ókimetiniń aldyna saıası talaptar qoıa bastady. Iá, Kenesary orys jazalaýshylarynyń qalaýymen jazalandy. «Qahar» romanyn «...ǵasyrlar boıy óziniń jeri, sýy, táýelsizdigi úshin kúresken qazaq atty kóshpeli kókjaldardyń eń sońǵy kóshi edi», – dep qorytyndylap otyrsa da, jazýshynyń negizgi oıy aıaqtalmaǵandaı. Qazaq dalasyndaǵy azattyq qozǵalystaryn uıymdastyrýshylar endi Esenberlındegi Masan bıdiń tárbıesinde ósken «Esirkegen sekildi bilimdi, ulttyq ıdeıany qanyna ábden sińirgen», Abaı babamyz ańsaǵandaı «tolyq adamdarmen» birge jandana túsýge tıisti. Keshegi orys-keńestik tarıhnamasynda «qanisher, baýkespe» obrazynan shyǵa almaǵan Kenesarynyń ornyna ımperııalyq saıasattyń zardabynan saıası sahnaǵa shyǵýǵa májbúr bolǵan jańa Kenesarylar kele jatty...
Amangeldi QAShQYMBAEV,
BǴM Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
