Namys

Tabıǵattyń tól perzenti – adam – op-ońaı ashyla qoımas tylsym jumbaq. Al sol adamnyń «Bir kún baq, bir kún taq, bir kún ataq!» dep keýdesin paıdakúnemdiktiń alabas qurty kemirip bara jatqan pendesiniń emes, «Aı ortaq, Kún ortaq, asyl ortaq!» dep eliniń tulǵasyna aınalǵan azamatynyń taza beınesi – naǵyz qupııa. Sol qupııanyń kiltin taýyp, tylsym qaqpasyn ashyp, kókireginiń qoınaýyna enseńiz, onda sol qupııa tulǵanyń jan dúnıesiniń syry men shyny aqtarylyp, ishki rýhanı qazynasynyń mol baılyǵy erik-yrqyńdy túgeldeı baýrap alady. Sondaı bir adam-tulǵanyń, azamat-tutqanyń ózgeni ózine únemi tartyp turatyn, ózine únemi yntyqtyryp turatyn qudiretiniń tórkini – syrtqy sypaıylyǵyna, ishki tazalyǵyna sáıkes oı-soıynyń tereńdiginde, aqyl-parasatynyń bıiktiginde, paıym-zerdesiniń moldyǵynda ekenin alǵash kórgenimde-aq baıqaǵanymdy nesine jasyraıyn.

Tabıǵattyń tól perzenti – adam – op-ońaı ashyla qoımas tylsym jumbaq. Al sol adamnyń «Bir kún baq, bir kún taq, bir kún ataq!» dep keýdesin paıdakúnemdiktiń alabas qurty kemirip bara jatqan pendesiniń emes, «Aı ortaq, Kún ortaq, asyl ortaq!» dep eliniń tulǵasyna aınalǵan azamatynyń taza beınesi – naǵyz qupııa. Sol qupııanyń kiltin taýyp, tylsym qaqpasyn ashyp, kókireginiń qoınaýyna enseńiz, onda sol qupııa tulǵanyń jan dúnıesiniń syry men shyny aqtarylyp, ishki rýhanı qazynasynyń mol baılyǵy erik-yrqyńdy túgeldeı baýrap alady. Sondaı bir adam-tulǵanyń, azamat-tutqanyń ózgeni ózine únemi tartyp turatyn, ózine únemi yntyqtyryp turatyn qudiretiniń tórkini – syrtqy sypaıylyǵyna, ishki tazalyǵyna sáıkes oı-soıynyń tereńdiginde, aqyl-parasatynyń bıiktiginde, paıym-zerdesiniń moldyǵynda ekenin alǵash kórgenimde-aq baıqaǵanymdy nesine jasyraıyn.

Músilim aǵamen kezdesýimiz jıiledi. Áńgime-keńesimizdiń tóńiregi keńeıdi. Kóbinese qulaq mende, pikir-paıym aǵada. Kósilip sóılep, esilip ketkende til sheshiledi, dil ashylady. Keýdeden ókinish atylmaǵanymen, kózdegi kóleńke kólbeńdep orala beredi.

«Opasyzdyqty kóp kórdim. Opyryla qulamasam da, japyryla synbadym. Aǵyp jatqan sýdaı júrdek ǵumyrdyń sumyraılarynyń tasadan urǵan soqqysynan synyp qala bersek, myna jalǵan dúnıeni jalǵandyq pen haramdyq ábden bılep ala jónelmeı me. Synbaǵanym sondyqtan. О́ıtkeni, men maqtannyń quly emes maqsattyń uly bolǵan talaı qazaǵyma sengem-di. Sol senimim – áli de senim».

Sál kúrsindi. Kúńgirt janar­dyń áldeneni ne áldekimdi taýyp alǵandaı kenet jarq etip, bir núktege qalt qadalǵanyn baıqap qaldym. Búgininen ótkenin taba almady ma, álde keshegiden qazirgisin tanydy ma, únsizdigi uzaryp bara jatty. Tamaǵymdy kenep, dybys berdim. Sostıyp qarap qalyp, sózin jalǵap áketti.

– Oılamaǵan jerden aldy-artymnan qamalaǵan tosqaýyldyń tos­pasyna tap boldym. 1983 jylǵy 10 maýsym kúni Almaty oblystyq KGB-nyń eki qyzmetkeri tapa-tal túste úıime kelip, julqylaı súıretip aldy da ketti. Sodan Seı­fýl­lın dańǵyly boıyndaǵy ataqty №7 «О́lim jazasyna kesilgenderdiń» kamerasyna japty da tastady. Qor­lyq pen zorlyqtyń neshe túrin kór­dim. Eńsemdi ezip, saǵymdy syn­dyrmaq úshin kamerama buzaqy-baskeserdiń talaıyn toǵytty. Bireýine de esemdi jibermeı, jaq­sylap «sybaǵalaryn» berdim. Biraq aıaq-qolymdy ǵana emes, oı-boıymdy shyrmap tastaǵan shyrǵalań bosatpady. Antyn buzyp, aryn saýdalaǵandardyń maǵan taqqan 22 túrli aıybynyń 19-y jala bolyp shyqqanyn kimge aıta berermin. Áýlekilengen jyrtqysh jendetterimniń áreketine ıilsem de synbadym. О́z keýdeme úńilip, óz janymnyń aqıqatyn tyńdadym. Tyrbanbaǵandy tálkek eter taǵdyrǵa kóngim kelmedi. Typyrlap tuıaq serippeı, ótirik jalaǵa tunshyǵyp, beıjaı ólgim kelmedi. О́ıtkeni, adamnan tilemeı, Alladan ǵana tileý baryn sol kezderde uǵyndym. О́zgeden qalamaı, ózińnen ǵana suraý baryn búginde anyq bilemin. О́zgeden qalaımyn dep júrip, eskerýsiz qalar esil ómirińdi kesirliniń qolyndaǵy temir tizginge kıgizip bergenińdi bilmeı qalasyń. Al ózińnen suraý – jylap týsań da, keıimeı ólýdiń arpalysy. Sony bildim de, Keńes Odaǵynyń barlyq abaqtysyn sharlap shyqsam da moıymadym. Olar – KSRO KGB-synyń áıgili Lefortovy, «Matrosskaıa tıshına» men «Býtyrkasy». Qusmuryn men Pavlodar, Mordovııadaǵy – Potma, Iаvasa, Lepleı jáne Samara túrmeleri.

О́ksitke n ókpesin sıpar alaqan tappaǵan kezeńiniń qoınaýyna súńgip ketti me, alqynyp ketti. Kúreń júzi qubylyp baryp túzeldi. «Taba bilgenniń bárin tanı bildim deý de durys emes. Mysal úshin bir dos taptyń deıik. Sol dosyńnyń ishek qyryndysyna deıin aqtaryp tanı aldyń ba? Búgin ózińmen aýyz jalasqan sol dosyń erteń senen de góri qudiretti, qyzmeti de joǵaryraq bireýmen ámpeı-jámpeı bola qalsa, seniń syryńdy, shynyńdy álgige túgel aqtaryp salmasyna, ol ol ma, ótirik kiná taǵyp satyp ketpesine kóziń jete me?.. Dos tutqan adamyńdy taba bilý men tanı bilýdiń arasy jer men kókteı. Qorlyq pen zorlyqtyń dámin tatýyma sondaı bir «dosymnyń» sebepker bolǵanyn búginde jurttyń bári biledi. Álgi shirkin qazaqtyń qyzǵanshaqtyq deıtin qasiretimen ýlanǵan ǵoı. Joldas-jo­ralarymnyń arasynda bedelimniń ósip bara jatqanyn múlde kóre almady. Sol sebepti de jala jaýyp, kózimdi qurtpaq boldy. Onyń ústine túpki maqsaty – halqymnyń zııaly azamattaryn Máskeýge jappaı jamandap, upaı jınaý. Ol osy jolda qazaq jastaryn qyryp jiberýden de taıynbaıtyn. Shet jaǵasyn 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinen kórdińder...

Músekeń kidirip, terezeden syrtqa úńildi. Egelgen azýdyń sy­qyry emis-emis estildi. Jeltoqsan oqıǵasy kezinde alańda jastarmen birge bolǵan meniń kóz aldyma jap-jas ýyzdaı ul-qyzdarymnyń kenet eresek tartqan qaharly, susty kelbetteri kele berdi...

Keýdesindegi jaýabyn tapqyzbas suraq eriksiz basyn shaıqaltty. Jany aýyrǵan janǵa aıaýshylyq tanyta almaı únsiz tymyraıyp otyrmyn. О́zegi órtengenge ózeginen sý quıar elgezektikten ajyrap qal­dyq pa álde. Kenet Músekeń tom­sarǵan júzin kúrt jumsartyp, jylý júgirtti. Janarynda jylt tirildi.

– Ár zamannyń jer basyp júr­gen azamatynyń áldebir jaq­sy­lyǵy­nyń ár túıiriniń urǵashynyń arqasynda ósip-órbıtinin eskere bermeımiz. Kóńildegisin kóz ja­sy­men-aq aqtara salatyn áıel­diń qudireti – onyń názik sezim­tal­dyǵynda, bııazy minezinde, tózimdi erik-jigerinde. Keı jaǵdaılarda birneshe erkektiń baıqaı almaıtynyn bir arýdyń op-ońaı seze qoıatyn kóregendigine qalaı tańdanbassyń. Rýhanı hám adamı qabiletińe únemi qoldaý kórsetip, qaırat-qajyryńdy eselep, ómiriń men kóńilińniń ýanyshy men jubanyshyna aınalǵan áıel-arýdy súıýden hám qurmetteýden artyq ne bar? – dep aǵam betime súzile qarady. Men, árıne, «kelisemindi» bas ızep bildirdim. – Men – baqytty janmyn, baýyrym. «Jylaǵanyńdy aıtpa, kúlgenińdi aıt», deıtin alashpyz. Áı, biraq... kúletin kezde kúlkińdi osyltar ozbyrlyq kóbeıse, qaıtersiń. Kijinýmen ókpeńdi óshpendilikke toltyrasyń ba?.. Ozbyrlyqty ózegińe ónege tutqyzbaýǵa tyrysasyń ba? Al, men... Kúlmesem de, jylamaǵam. О́ıtkeni, nebir surapyl qıyn kezeńde eń birinshi bolyp qasymnan tabylyp, ári qoldaýshym, ári demeýshim bolǵan jan jarym – Nelıa. Meni qaı abaqtyǵa jiberse de, artymnan erip júrdi. Sol ilesýi maǵan keremet kúsh-qýat berdi. О́tkendegi orys dekabrısteriniń, keshegi Baıtursynov Ahań, Jumabaev Maǵjandardyń áıel­deriniń erliginen kem kórmeımin zaıy­bymnyń jankeshtiligin... Ja­ryńnyń tyrs etip tamǵan bir tamshy zapyran jasynan qara jerdi solq etkizetin qasiret salmaǵyn sezine almasań, tars jabylǵan keýdeńniń qulpyn asha qoıar qudiret tula boıyńnan tabylmas-aý...

Azaby men tozaǵyna tóze bilip ómir súrý – izgilik pen zulymdyqtyń arpalysynyń arasynan durystap óte bilý ǵana. Al ǵumyryń – zu­lym­dyq pen izgiliktiń talasyp ener qorjyny. Jamandyqty qaladyń ba... ol kóp kúttirmeıdi. Júniń jy­ǵyl­dy ma – bas salady. О́kpeńdi óshi­redi. Júregińdi alqyndyrady. Qa­raýlyq búrkegen kóńilińniń sum­dyǵyna quryq boılamaıdy onda.

Al jaqsylyqty izdeseń, tapsań – rııasyz sezimińniń meıirbandyǵy eselep artady. Jaqsylyq izdeýime, tabýyma adamǵa degen taza seni­mime yqpal etkender ataqty «Ka­tıýsha» qarýyn oılap tapqan general-polkovnık máskeýlik Oleg Chembrovskıı, ǵalym-dárigerler – Murat Quspanǵalıev, Jaqsylyq Orazalın, uly boksshy Teofıl Stıvenson. Kosmonavtar men sportshylar, jazýshylar, ártister Hám jýrnalıster. Osylar adaldyq pen ádildiktiń arashasyndaı bop únemi esimde júredi. Sodan ba ıgilik seýip, izgilikke uıyǵan adam óz taǵdyrynyń ólshep bergen mólsherli ýaqytynan áldeqaıda artyq ómir súretinine áldebir túısigimmen ılanam. Maǵan osy túısikti sińdirgen aqkóńil, adal júrekti ondaǵan dos­tarym. О́ıtkeni, ár ǵumyrdyń qyzyǵymen jelkildetken jeńili bolady. Shyjyǵymen qınaltqan aýyry da bar. Aýyrymen arpalystym. Je­ńiline júgirmedim. О́mirdiń daýylyna qarysa qarsy turyp, jeńip shyqtym dep júrmin»...

Taǵy bógeldi. Sondaıda ol óz ómi­riniń janyn jadyratqan shýa­ǵy men júregin julqylaǵan daýy­lynyń orta syna qaıtadan qamal­ǵandaı kúı keshti me, birazǵa deıin únsiz qaldy.

Sodan soń maǵan eńserile bu­ryldy.

«Men kimmin?» degen suraqty ózińe qoıyp kórdiń be, baýyrym?».

Sasyp qaldym. Jaq jazam dege­nim­she Músekeń sózin jalǵas­tyryp áketti. «Oılantatyn suraq, á! Jaýap berý úshin ózgelerdiń óziń týraly aıtqan pikirlerine súıenesiń be? Álde óz ishki túısigińe júginesiń be? Menińshe, árkim ózin ózi tanýy, tabýy kerek... Men ózimdi búginde taptym dep júrmin.

1989 jyly abaqtynyń alty jylyn artqa tastap, bosanyp shyqtym. Aldymen Almatydaǵy №5 emhanada jaı dáriger bolyp istedim. Arada kóp ýaqyt ótpeı ózim buryn qyzmet istegen №2 tis dárigerlik emhanasy dárigerler ujymynyń shaqyrtýymen sonda bólim meńgerýshisi bolyp taǵaı­yndaldym. Serpildim. Sergidim. Senim artý kúsheıdi. Sonyń nátı­jesinde qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasy qurylysy bitpeı jatqan tis emhanasyna bas dáriger bolyp barýyma usynys jasady. Kelsem, álgi mekemeniń on ekide bir nusqasy joq. Sý, telefon, hám jaryq júıeleri de qosylmaǵan. Qosqyza qoıýǵa qarjy joq. Dos-joldastarǵa tilek bildirdim. Qy­sylǵanda qol ushyn sozǵan adal jandarǵa degen alǵys-qurmetim keýdemniń tórinen bir túsken emes.

Kóńiliń ornyqsa, keýdeńe qanat bitedi. Sol lepirtý qulashyńdy keńge sozdyrtady eken. Sheteldermen baılanysqa kóship, Shvesııa men Amerıkadan jańa apparatýralar alǵyzdym. Kóp aqsha tólemeı, álgi apparattardy kelisimshartpen aldym. Qural-jabdyq jóninen Germanııa da kómektesti. Ne kerek, az ǵana ýaqyt ishinde emhanamyz jap-jaqsy bolyp jabdyqtalyp, emdelýshilerdiń rızashylyǵyna bólendi. Maqtandy deme, búginde bul tis emdeý emhanamyz qaladaǵy ǵana emes, respýblıkadaǵy eń bir ári úlgili, ári tańdaýly emdeý ornyna aınaldy.

Qolyndaǵy bıligi ósken saıyn ózgege eter óktemdigin kóbeı­tetinderdi kóp kórdim. Basqanyń erkin tusaǵan jerde árkimniń de erkindiginen ajyrap qalýy túk emes. Sondaıdan alys bolýǵa tyrystym. Endi mine, beınettiń zeıneti oraldy, qudaıǵa shúkir».

Júzi jylyp qoıa berdi. Men de kúlimsiregen boldym bilem. Aldymdaǵy aǵadan úlken júrekti adamnyń tulǵasyn taýyp otyrmyn. Al shynaıy adamnyń qunyn asyrar jalǵyz ǵana artyqshylyǵy – onyń óńgelerge jasaı alatyn jaqsylyǵy, kórsete alar járdemi ǵana. Al Músekeń ózinen ózi adam jasaǵan. Adal ári qaıyrymdy adamdy. Árkim ózin kim bolam dep tanysa, soǵan ózin súırep jetkizedi. Músilim aǵa da seniminen aınymaı únemi tazalyqqa umtylýmen keledi. Al ol basqaryp otyrǵan «Shıpa – Dent» tis emdeý emhanasy birneshe dúrkin «sapaly qyzmet kórsetý» nomınasııasy boıynsha «Eń úzdik tis emdeý emhanasy» dep tanylǵan. Qazaqstan stomatologtar assosıasııasynyń belsendi múshesi Músilim Daıyrbekov «Qazaqstan stomatologtary orta­lyq klýbynyń» prezıdenti retinde respýblıkamyzdyń atynan Germanııa, Koreıa, Malaızııa, Mek­sıka, Kanada, Shvesııa, Sın­gapýr, t.b. elderde ótken stoma­tologtardyń dúnıejúzilik kon­gresterine únemi atsalysyp keledi. Ol ol ma, Músilim aǵa «Muhamed Haıdar Dýlatı», «Demeý – Jan» jáne «Qazaqstan stomatologtary ortalyq klýby» atty úsh qoǵamdyq qordyń prezıdenti mindetin qosa atqaryp júr.

Betine qyzartyp uıat júgirtken jannyń júrekke daq salǵyzbas qulyqtylyǵyn Músilim aǵadan taptym ba, kisi aqysymen kisesin tol­tyrmaǵan ulttyq minezben qabys­qandaı marqaıyp otyrǵan qal­pymdy aǵanyń qońyr daýsy buzyp jiberip, oıymnyń dál ústinen tústi.

– Qaıyrymdylyq kórsetý jaq­sy­lyq jasaý – ar-uıatyn joǵalt­paǵandardyń ǵana enshisi. Kómek suraǵandarǵa qol ushyn sozýdan jańylǵan emespin. Áıteýir, nıetim túzý. Kózge túseıin, Atymtaı jomart atanaıyn deıtin ózimshil tilek­ten aýlaqpyn.

Árkimdi shyńǵa súıretip shyǵa­ratyn da, shyńyraýǵa quldyratatyn da ar-namysynyń bar, joǵy ǵana. Uıatyńdy urlatpaı, namysyńdy keýdeńde uıalatsań, temir tordyń arǵy jaǵynan syǵalap turǵanda da, senen qaıyrly jan bolmasyn sezgem-di. Eshbir apat aıtyp kelmeıdi. Aıaq astynan kıli­gedi de jatady. Teledıdardan jy­laǵan balany, eńiregen anany kórgende kókiregimniń syzdap qoıa beretinin mine, ózińe ǵana aıtyp otyrmyn. Tabıǵat apatynan zardap shekken zaısandyqtarǵa, Chernobyldegi apat qurbandaryna, qyzylaǵashtyqtarǵa.. qaısybirin tize bereıin... eń keminde bir mıllıon teńgeden járdem berip kelem. Esigimniń aldynan tosatyn qarttar, jetim-jesirler, panasyzdar jyrtylyp aıyrylady desem, artyq bolmas. Áı... áli de qoǵamymyzdyń qoltyǵy keńı qoıǵan joq-aý... Syımaıdy ǵoı baıǵustar. Álde syı­ǵyza almaı júr me...».

Taǵy da óz keýdesine úńilip, óz ishki únine qulaq túrip qalǵandaı oı tolqynyn úzip jiberdi.

Qurmetke toımas, qoshemetke jerik sheneýnikter men aqılanǵan ákimqaralardan múlde bólek aza­mattyń kesek kelbetine súısine qarap qappyn. Dúnıege jylap engen adam nege osy kúrsinip óledi eken deýshi edim. Kúrsintetinderi kóp bolǵan soń kúıinbeı qaıtýshy edi. Báribir qansha kúrsinse de, qadaý-qadaý baqytty kúnderin baǵalaı bilgen myna Músekeńdeı jandar – ómirge shyn ǵashyq jandar. Tamyryndaǵy nári júreginiń ystyq qanyn eshqashanda sýytpasa kerek. Soǵan kádimgideı senemin. О́ıtkeni, sport dese, ásirese, boks dese ishken asyn jerge qoıatyn Qazaqstan Boks federasııasynyń vıse-prezıdenti bolǵan Músilim Daıyrbekovtiń álemde ótken boks jekpe-jeginiń bárine qatysyp, sol birinshilikterde qazaq boksshylarynyń jigerin janyp, talabyn ushtap, qaırat-qajyryn qaırap ulttyq namysty únemi tý ǵyp kóterip kelgeni ómirge degen qushtarlyǵynyń dáleli emes pe. Oǵan árqashanda qazaqy namys – ardaqty, ulttyq abyroı – qymbat. Sol úshin de onyń Sıqym, Janys, Botpaı, Shymyr babalardyń, Sámen, О́tegen, Raıym­bek, Qabanbaı batyrlardyń, Tó­le, Qazybek, Áıteke bılerdiń, Do­ma­laq ana, Báıdibek ata eskert­kish, kesenelerin salýǵa, qaıta jóndeýden ótkizýge kúsh salyp, qyrýar qarjy-qarajatymen kómek­tesýi – úlken júrekti, ultjandy adamnyń ǵana qolynan keletin tirlik. Qarapaıym jannyń kún­delikti tirshiliginiń ár mınýty erlikke para-par eńbek atqaryp jatqanyna Kashmırdegi Muhammed Haıdar Dýlatıdiń qabiriniń basyna barýy, kitabyn shyǵartýy, Almatydaǵy bir kóshege atyn bergizýi; sondaı-aq, Energetıcheskıı kentine, Almatydaǵy kóshege О́tegen batyrdyń atyn áperý úshin qanshama kúsh-jiger jumsaýy anyq kýá.

О́mirin bolmystan qaryzǵa aldym dep túsinetin adam ǵana sol ǵumyrynyń bar jaqsylyǵyn adamzatqa ádiletimen aıalap, syı etip qaıtarady. Músekeńniń 2012 jyly ǵana qandaı qaıyrym-meıirim jasaǵanyn taldap, tizbelemeı-aq, sol qaıyrymdylyq isterine 30 mıllıon teńgeniń ústinde qarajat bólgenin aıtsaq ta jetip jatar dep oılaımyn. Osy rette ár adamnyń qasıeti qandaı bolsa, tabatyn Qudaıynyń qudireti de soǵan laıyq bolaryn sezemin. Músekeńniń keýdesine ornaǵan Táńiri adaldyq, ádildik, qaıyrymdylyq dep soǵyp turatyn júrek qanynan nár alyp jatsa kerek. Sondyqtan da Qadyr aqynsha aıtsaq: «Eshqashanda bas saýǵalap jatpaǵan. Dosy túgil dushpanyn da satpaǵan. El aldynda ana sútin aqtaǵan Músilim!» aǵany qalaı ardaqtasaq ta syıady. Izgiligine el súıinip te jatyr. О́tken jyly «Jyldyń qaıyrymdy adamy» atalymy boıynsha «Altyn júrek» syılyǵymen marapattalypty. Soǵan qosa Avstrııadaǵy Eýropalyq bıznes assambleıasynyń Sokrat komıteti «Namys, abyroı jáne erlik» atty Koroleva Vıktorııa ordenine laıyqty dep taýypty. Bıyl «Qyran» ómirlik tutynýshylar lıgasy tarapynan Almaty qalasynyń «Jyl adamy» dep tanyldy. Álbette, Qazaqstan halqynyń densaýlyǵyn saqtaýda sińirgen aıryqsha eńbegi úshin. Sonymen birge, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq bıznes reıtınginde de Músekeńniń bedel-baǵasy zor. Osy oraıda ol «Qazaqstan dańqy» derbes atalymdaǵy ordenin keýdesine jarqyrata taǵyp otyr.

Músekeń beri buryldy. Men enteleı qulaq túrgen keýdemdi tos­tym. «Talaı ótkelekten óttik, baýyrym. Men de, sen de... Basty qyraý shalǵanmen keýdeni kúıikke aldyrmaýǵa tyrysyp baǵaıyq. Bitirgenimizdi ultymyzǵa ótkize alsaq, tyndyrǵanymyzdy jur­ty­myzǵa jetkize alsaq... basqasy da bola jatar. Tek qana únimiz sharpyp, daýsymyz estilip, izimizdi basar urpaqty týra jolmen ákete alsaq qoı...».

Sóıtermiz múmkin... Bas ızedim.

Sofy SMATAEV,

jazýshy.