Ǵalym. Uıymdastyrýshy. Uıytqy

Qazaqstandaǵy joǵary ekono­mıkalyq bilim berýde 50 jyldyq mereıli toıyn atap ótip otyrǵan Turar Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıteti aı­­ryqsha rólge ıe. Atalmysh jo­­ǵary oqý ornyn bitirgen tú­lekter men shyńdalyp shyqqan ǵa­lymdar el damýyna óz úlesterin qosyp keledi. Ásirese, olar eko­nomıkaǵa asa belsendi túrde at­­sa­lysyp, táýelsiz Otanymyzdyń nyq turýyna, ulttyq ekonomıkanyń jańa naryqtyq ­ negizinde qalyptasýy jolynda aıanbaı eńbek etýde.

Qazaqstandaǵy joǵary ekono­mıkalyq bilim berýde 50 jyldyq mereıli toıyn atap ótip otyrǵan Turar Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıteti aı­­ryqsha rólge ıe. Atalmysh jo­­ǵary oqý ornyn bitirgen tú­lekter men shyńdalyp shyqqan ǵa­lymdar el damýyna óz úlesterin qosyp keledi. Ásirese, olar eko­nomıkaǵa asa belsendi túrde at­­sa­lysyp, táýelsiz Otanymyzdyń nyq turýyna, ulttyq ekonomıkanyń jańa naryqtyq ­ negizinde qalyptasýy jolynda aıanbaı eńbek etýde.

T. Rysqulov atyndaǵy QazEÝ-diń jetekshi ekonomıkalyq oqý orny retinde qalyptasýy – el­ge ta­nymal kóptegen ǵalym-eko­no­mıs­ter men joǵary mektep uıy­m­dastyrýshylarynyń esim­derimen tyǵyz baılanysty. Qazirgi tań­da ýnıversıtet ómirinde júrip jatqan birtalaı zamanaýı úde­rister naq solardyń ıdeıalary men basta­ma­larynyń praktıkada júzege asýy desek te bolady.

Ýnıversıtettiń elý jyldyǵy tu­synda oqý ornymyzdyń burynǵy rektory, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń aka­demıgi, Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń qazaqstandyq bólimshesiniń negizin qalaýshy N.Mamyrovtyń jetpis bes jasqa tolýymen qatar kelýi sımvoldyq mánge ıe.

Nurǵalı Qulshymanuly Al­maty oblysy burynǵy Kegen aýdanynyń (qazirgi Raıymbek) Alǵabas aýylyn­daǵy orta mek­tepti bitirgen. Jas kezinen-aq ol bilimge degen qushtar­lyǵymen erekshe kózge túsken. Mereı­toı ıesiniń ózi eske alatyndaı, 1955 jyly ol ózge de túlektermen birge Almatyǵa ujymshardyń jal­ǵyz kóligi – «polýtorkamen» jetken. Sondaǵy maqsat – joǵary oqý ornyna túsý. Osyǵan deıingi aralyqta ol egis brıgadasynda esepshi bolyp ta úlgergen. Bul onyń bolashaq mamandyǵyn qınalmaı tabýyna yqpalyn tıgizgeni sózsiz. Sóıtip, Nurekeń Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fa­kýl­tetine oqýǵa qabyldanǵan.

Ol kezde qazaq tilinde sabaq tek pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda ǵana júrgiziletin. Qazaq mektebin bitirgen jastarǵa bul kóp qıyndyq týdyratyn. Aıryqsha yj­daǵat pen jigerdiń arqasynda tildik kedergini jeńe bilgen talantty jas tek úzdikter qatarynan kórinedi.

Aıtýly bilim ordasyn aıaqta­ǵannan keıin, ekonomıka fa­kýl­tetiniń keleshegi zor túlegi re­tin­de ony oqytýshylyq qyzmetke qaldyrady. Eki jyldan keıin       G.V.Ple­­­hanov atyndaǵy Máskeý halyq sharýashylyǵy ınstıtýty «О́nerkásip ekonomıkasy» kafedrasynyń aspırantýrasyna túsedi. 1963 jyly Nur­ǵalı Qulshymanuly úzdik bitirip shyqqan QazMÝ-dyń ekonomıka fakýlteti baza­synda Almaty halyq sharýa­shylyǵy ınstıtýty (AHShI) ashylady.

Máskeýde kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaǵannan soń, Nurǵalı Qulshymanuly jańadan shańyraq kótergen Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna aǵa oqytýshy bolyp jumysyn bas­taıdy. Kóp keshiktirmeı «О́ndiris pen eńbekti ǵylymı uıymdastyrý» kafedrasynyń dosenti ǵylymı ataǵyn aldy. Tórt jyldan keıin onyń meńgerýshisi boldy.

Jas kafedra meńgerýshisiniń uıym­dastyrýshylyq qabileti oqý orny basshylyǵynyń nazarynan tys qalmaıdy, sóıtip, 1976 jyly N.Mamyrov ǵylymı jumys jónindegi prorektor bolyp taǵaıyndaldy. Osy laýazymda ol 1982 jylǵa de­ıin jumys isteıdi. Alǵyr azamat ǵy­lymı zertteýlermen aınalysatyn, bolashaǵy zor praktık-ekonomıs­terge barynsha qoldaý kórsetip, ınstıtýt qyzmetkerleriniń shyǵarmashylyq áleýetin ynta­landyrýǵa umtylady. Bul oqý orny ǵylymynyń damýyna onyń qosqan ózindik úlesi dep 1978 jyly qorǵaǵan doktorlyq dıssertasııasyn atap ótken jón. Onda óndiris pen eńbekti ushtastyrý jaǵy keńinen qamtyldy. Nurǵalı Qulshymanulynyń ǵylymdaǵy izde­nisiniń aýqymy asa keń. Ol 150-deı ǵylymı eńbek jarııa­lady. Ol álemdik jáne qazaq ǵy­lymyna qosylǵan eleýli úles dep bilemiz.

Ol jyldary ınstıtýtta ǵyly­mı-zertteý jumystary josparly júrgi zilip baqylaýdyń tıimdi ádis­temesi engizilip, sharýashylyq keli­sim­sharttyq jumystardyń kólemi artqan.

Qazaqstannyń jańa tarı­hı keze­ńinde kásiporyndar men uıymdar tara­pynan ekonomıkalyq qyzmetti uıym­dastyrý boıynsha ǵylymı jetistikterdi paıdalanýǵa degen qy­zy­ǵýshylyq tym joǵary boldy. Mine, osy jaǵdaı AHShI-diń ǵylymı qyzmetine qatysty suranystardy arttyrdy. Soǵan oraı ınstıtýtta ǵylymı-zert­teý ortalyqtar men zert­hanalar quryldy. Ol zertteýlerge tapsyrys ala bastady. Bul jas zertteýshilerdiń ǵylymǵa kelýine, izde­nip jumys isteýine jol ashty.

1982 jyly N.Mamyrov Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń rektory bolyp taǵaıyndalady. Bes jyl aralyǵynda ol oqý úderisin jań­ǵyrtý jolynda kóp eńbek­tendi. Joǵary bilim berýdiń belsendi ádis­teriniń oqý-zertteý zerthanasy quryl­dy. Bilim salasyn tárbıemen ush­tastyryp, bilikti mamandardy oqý ordasyna tartty.

Biz taqyrypqa arqaý etip otyr­ǵan kórnekti ǵalym ózin daryndy uıymdastyrýshy retinde kórsete bilgenine kýámiz. Ol rektor bolǵan jyldary ekinshi oqý ǵımaraty, sport kesheni, tamaqtandyrý orta­lyǵy iske qosyldy. Bas oqý ǵıma­raty kúrdeli jóndeýden ótti. Ins­tıtýt kompıýterlik tehnıkamen jab­dyqtaldy. JOO basshysy oqy­­týshylar, qyzmetkerler men stýdentterdiń turmystyq jáne áleý­mettik máseleleriniń oıda­ǵy­daı sheshilýine basa nazar aýdardy. Stýdentterdi jataqhanamen qam­tamasyz etý úshin eki stýdenttik úıdiń qurylysy bastalyp, oqytýshylar men qyzmetkerler úshin kóp qabatty eki turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.

Nurǵalı Qulshymanulynyń jigerli kımyly, istiń kózin tap basyp tabatyn utqyr izdenisteri arqasynda ınstıtýttan ýnıversıtetke aınalǵan oqý orny ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary kóptegen joǵary oqý oryndaryna qaraǵanda, óziniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń qalybyn buzbaı saqtap qala aldy. Sonyń nátıjesinde zamanaýı oqý ǵıma­rattary, sport keshenderi, stý­denttik jataqhanalar jumys istep jatyr. Biz bul úshin aka­demıkke árkez rızalyǵymyzdy bildirip kelemiz.

1986 jylǵy jeltoqsan oqı­ǵasynan soń Nurǵalı Qulshy­manulynyń ómi­ri kúrt ózgeriske ushyrady. Ult ur­paǵyna etken qyzmeti ortalyqqa jaq­pa­dy. Almatydaǵy joǵary oqý oryndarynyń biraz basshylary sııaq­ty ony da zańǵa qaıshy áreket etti dep aıyptap, qýǵynǵa ushyratty. Oǵan qatań sógis berdi. Mundaı sheshim ony rektor laýazymynan bosatýǵa alyp keldi. Kafedranyń qatardaǵy professory qyzmetine aýystyryldy. Bul onyń ómirindegi eń bir aýyr kezeń bolyp esepteledi. Keıbir jaqyn áriptesteri men dostary odan syrt aınaldy.

Biraq qýdalaýlar profes­sordyń jigerin jasyta almady. Ǵylymı-zertteýlerge den qoıdy. Dýshanbede Tájik agrar­lyq-ónerkásiptik keshendi uıym­dastyrý jáne onyń ekonomıkasyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyz­­metker boldy. 1988 jyly ol Qazaqstanǵa qaıtyp oraldy. Qa­zaq KSR Qurylys jónindegi memlekettik komıtetiniń bas­shylyq qyzmetkerler men ma­man­dardyń Biliktiligin arttyrý ınstıtýtynyń (BAI) rektory, Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýty Almaty fılıalynyń dırektory qyzmetterin atqardy.

Jeltoqsan oqıǵasyna qaty­sýshylar aqtalǵannan keıin N.Ma­myrov 1992 jyly Qazaq Memlekettik Basqarý akademııasy (QazMBA) qaıta qurylǵanda qaıtyp kelip, basshylyq etti.

Osy kezeńdegi qyzmeti jemisti, sózsiz jetistikterge toly boldy. Onyń bir tarmaǵyna oqytýdyń halyqaralyq standarttaryn engizýge arnalǵan TASIS jobasy boıynsha Eýropalyq Odaqtyń kúshi men qarjysyn tartý isin jatqyzýǵa bolady. Osy joba sheńberinde Bokkonı ýnıversıteti (Italııa) jáne Maastrıht menedjment joǵary mektebimen áriptestik baılanystar ornatyldy. Osy shet­eldik JOO-da QazMBA-nyń kóp­tegen oqytýshylary men basshy qyzmetkerleri taǵylymdamadan ótti. 1996 jyly elimiz joǵa­ry mektebi praktıkasynda alǵash ret Damý strategııa­sy ortalyǵy quryldy. Ol oqý jáne oqý-ádistemelik jumysty uıym­dastyrý, oqytýdyń kredıttik tehnologııasyn, sapa menedjmenti tásili men bilimdi baǵalaýdyń kompıýterlik júıesin engizý jumysyn júrgizdi.

Búgingi kóptegen úderister men jo­balar, atap aıtqanda bakalavrıat pen magıstratýranyń ashylýy, aqparattyq tehnologııalar orta­ly­ǵynyń qurylýy, qashyqtyqtan oqytý túriniń engizilýi, Adam resýrstaryn damy­týdyń Qazaqstan-Japonııa ortalyǵy men respýblıka Ult­tyq banki magıstratýrasynyń uıymdastyrylýy óz bastaýyn sol kezde aldy. Sonymen qatar, eko­no­mıkalyq kolledj (Talǵar qala­syndaǵy fılıaly bar), áskerı kafedra ashyldy.

Nurǵalı Mamyrov – ekono­mıkalyq bilimdi memlekettik qarjylandyrý kóleminiń tu­raq­ty qysqarýy kezinde, ári naryqtyq damý ke zinde joǵary oqý oryndaryn aksıonerleýdiń ar­tyqshylyǵyn 2000 jyldyń ba­synda-aq baǵalaı bilgen azǵantaı basshylardyń biri. Ol ýnıversıtettiń iri memlekettik emes oqý ornyna aınalýy úshin myqty negiz qalady.

Nurǵalı Qulshymanulynyń bizdiń ýnıversıtetke ǵana emes, sonymen qatar, Qazaq elindegi joǵary ekonomıkalyq bilimniń damýyna qosqan zor úlesin erekshe baǵalaýǵa turarlyq. Ol óziniń súıikti isine bar kúsh-jigerin aıamaǵan jannyń asqaq úlgisin kórsete bildi. Onyń qulshynysy, yntasy men jeke qasıetteri qandaı qurmetke de laıyq.

QazEÝ-diń 50 jyldyǵy men Nurǵalı Mamyrovtyń 75 jyldyq mereı­toıy ádemi úılesim taýyp otyr. Aıtýly ǵalym, abyroıly akademık,bilikti de bilimdi uıym­dastyrýshy, jurtqa uıytqy ardaqty azamat elge, urpaqqa adal qyzmet etý jaǵynan bárimizge úlgi dep bilemiz.

Serik SVIаTOV,

T. Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq

ýnıversıtetiniń rektory, professor.