Ázaǵańmen hattasyp edik...

О́ziniń erekshe tabynǵan ustazy – belgili jazýshy Muqan Iman­janovpen ekeýara uzaq jyldar boıyna úzbeı hat jazy­syp, eldik, erlik, shyǵarmashylyq, adamgershilik týyn jel­birete bilgen Ázilhan aǵa Nurshaıyqovtyń maǵan da kóńil bólip, ýaqytyn qıyp hattasýy – teńdessiz kishipeıildilik pen meıirimdiliktiń úlgisi dep túsinemin.

Búgin Astanada «Á.Nurshaıyqov jáne qazaq jýrnalıstıkasynyń ózekti problemalary» taqyrybynda respýblıkalyq konferensııa ótedi

Epıstolıarlyq ádebıet, epıstolografııa (grekshe – joldaý, hat)– hat tú­rinde jazylǵan shyǵarma degen uǵym beredi. Ol janr retinde kóne dáý­ir­­den bastaý alady. Tipti hatpen jazyl­ǵan roman da paıda bolǵan. Qazaq áde­bıe­tiniń mysalynda – Sh.Ýálıhanov pen Y.Altynsarınniń orys dostaryna, Abaıdyń óz týystaryna jazǵan hattary epıstolıarlyq qymbat mura bolyp ta­bylady. Sonyń ushqyny bertinge sha­shyraǵany da zańdylyq shyǵar, bálkim...

Shirkin, jastyq shaq! Ne istet­peı­siń sen, jas júrekke! Qaıda jum­sat­tyr­maısyń býyrqanǵan qýatty! Bula kúshpen boı kernegen, alasapyran rýhymen oıdy demegen urymtal da ulaǵatty qaıran kúsh!.. Osydan otyz segiz jyl buryn meni qısynsyz da qymbat, burys álde durys bir sharýaǵa aıdap salyp ediń ǵoı. Sodan... Iá, sodan, 1975 jyldyń 2 mamyrynda Qostanaı qalasynan Almatyǵa – dańǵaıyr jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovqa hat jóneltip jibereıin. Hat ketti. Qur súlderim qaldy. Mańyzy da sonshama alyp-julyp bara jatpaǵan sekildi. Qatardaǵy kóńil aýany. Sezimge sýarylǵan sergeldeń kúıimniń sezikti bir úzik syry degendeı. О́zim qyzmet etetin oblystyq «Kommýnızm tańy» gazetiniń betine shyqqaly jatqan bir ocherkimdi, osy aıdarǵa tatıtynyn, tatymaıtynyn baǵalatyp, synatyp almaq bolǵanmyn ǵoı. Hatymnyń mánisi bylaı:

«Qurmetti Ázilhan aǵa!

Saý-sálemet boldyńyz ba? Sizdi alda kele jatqan 5 maı – Baspasóz kúnimen quttyqtaımyn! Meniń Sizge amalsyzdan hat joldap otyrǵan jaıym bar. Árıne, osyndaı usaq máselemen ýaqytyńyzdy alǵanyma keshirim ótinemin. Qysylǵan sátimde О́zińiz esime túsip, basqa amalyn tappaı, Sizge ǵana júginýime týra keldi. Endi toqeterin aıtaıyn. Rýdnyılyq ekskovatorshy Sálimjan Dosov týraly «Serpin» atty ocherk jazyp, óz gazetime (oblystyq «Kommýnızm tańy») usynyp edim, basshylar jaǵy «bul ocherk dárejesine tolyq kóterilmegen» dep, janryn qoımaı jarııalamaq boldy. Buǵan men kelispedim. Ony qaıtaryp alyp Sizge jiberip otyrmyn. Oqyp kórip, janryn anyqtaýǵa kómektespes pe ekensiz? О́zim ocherk dárejesine kóte­rilgen sekildi dep oılaımyn.

Qurmetti Ázilhan aǵa! Myna «Júrek jylýy» degen ocherkimdi de qosyp salyp otyrmyn. Gazetke jarııalanǵan bo­la­tyn.

Buny da saraptan ótkizip berseńiz eken. О́zińizge uqsap «ocherkıst» bolǵym kelgendikten osyndaı tosyn uıǵarym jasadym. Jas jýrnalısterdiń ulaǵatty ustazy atanǵan Siz bul ótinishterimdi eskerýsiz qaldyrmaıdy dep senemin.

О́zińizge degen ińkárlikpen Qaısar ÁLIMOV,

Qostanaı oblystyq «Kommýnızm tańy» gazetiniń ónerkásip, transport jáne qurylys bóliminiń meńgerýshisi. Qostanaı qalasy. 2.05.1975 jyl.».

Osylaısha, júrek jutqan ekenmin. Bolar is boldy, jaýap kútýden basqa dár­menim qalmapty...

Dátke qýat! Alańkóńildi ýat! Aq túıe­niń qarny jaryldy. Úshbý hat kel­di. Bátir-aý, jaýapty Ázilhan aǵam­nyń ózi jazyp pa eken? Iá, dáp ózi! Ocher­kimdi jalyqpaı, baqaıshaǵyna deıin taldap, shaǵyp beripti. Gazetke uıal­maı, qorashsynbaı basatyn ocherk dep baǵalapty. Odan ári ne kidiris bol­syn, ocherkimniń tumyldyryǵy alyn­ǵan... Ázaǵańnyń sol jaýaby mynaý edi: «Qadirli Qaısar! Sizge keshigip jaýap berip otyrǵanyma ǵapý ótinemin. Sizden hat alǵannan keıin Shyǵys Qazaqstan, Semeı, Shymkent oblystaryna baryp qaıtýyma týra keldi. Burynǵy maıdanger joldastarymmen jolyǵýym qajet edi. Sizdiń maǵan jibergen eki ocherkińizdi de oqydym. Ekeýi de gazet ocherki eken. Gazet úshin eshqandaı kemshiligi joq dúnıeler. Sondyqtan ol ekeýin de qaı gazetke bolsa da, uıalmaı usynýǵa, qymsynbaı basýǵa bolady.

Al gazet ocherki men kórkem ocherktiń arasynda aıyrma baryn ózińiz bilesiz ǵoı. Gazet ocherki ne boldy degen suraqqa habarlaı jaýap beredi. Kórkem ocherk onyń qalaı bolǵanyn baıandap túsindiredi. Mysaly:

1) Elektrovoz mashınısi Sálimjan Dosov tájirıbeli mashınıst Dmıtrıı Alekseevıch Terehovpen sosıalıstik jarysqa tústi. Alǵashynda Dosov Te­re­hovtan qalyp qoıdy. Artynan ozyp shyqty. Sondyqtan, ony elektro­voz sehynyń bastyǵy Vasıl ıı Evseevıch Kornev mashınıst-nusqaýshy etip jo­ǵary­latty. Ol bul jumysty jiger­li uıymdastyryp, barlyq mashı­nıs­terdiń sehqa kelgen jańa teplovozdardy meńgerýine muryndyq boldy. Dmıt­rıı Alekseevıchtiń ózi de Sá­lim­jan­nyń jigerliligin moıyndap, oǵan qaryz­darmyn dep eseptedi. «Sebebi, Sálim­jan (onyń) jarystaǵy qyr­syzdyq­taryn qyr sońynan qalmaı aıtyp, betine basyp otyrdy» («Serpin», 14-bet) dep aıaqtalatyn materıal gazet ocherki bolady.

2) Osy habarda Sálimjannyń qandaı ekendigi, minez-qulqy, jigeri oqýshynyń kóz aldyna elestep otyratyn bolsa, keıbir qımyly, aıtqan sózderi oıda qalsa, Terehovtan qalyp qoıǵandaǵy kúızelisine oqýshy ılanyp, soǵan jany ashyp otyrsa, eń sońynda oqýshy «Báse, mundaı adam óz degenine jetpeı qalýǵa tıis emes!» degen qorytyndyǵa kelse, oqýshy onymen qosa qýana alsa, mine, bul – kórkem ocherk. Bul ózińizge ábden aıqyn jaı. Sizdiń eki ocherkińiz de osynyń birinshisine jatady.

Árıne, Siz jazǵanymnyń gazet ocher­ki ekenin ózim de bilemin. Biraq sony qalaı kórkem ocherk etýge bolady, maǵan Siz osyny aıt dersiz. Bul jaıynda biletinimdi bir hatpen aıtyp jetkizip, túsindirip berý maǵan da múmkin emes. Eń aldymen, buǵan birsypyra ómir tá­jirıbesi kerek bolar.

Siz gazet ocherkin jazýdy meńgerip­siz. Endi ary qaraı talpynyp, talaptana berý shart. Máselen, Sálimjan týraly jınaǵan materıalyńyzdy eger osy ocherk emes, áńgime bolsa qalaı jazylar edi dep te oılap kórińiz. Árıne, kórkem ocherk nemese áńgime jazý gazet ocherkin jazǵannan góri ýaqytty kóp tileıdi, kóbirek oılanyp-tolǵanýdy talap etedi. Ásirese, til jaǵyna kóbirek nazar aýda­rý kerek. Siz gazet tiline bapańdaı kórinesiz.

Jáne ylǵı gazet tilin qoldanady ekensiz. Kópshilikke túsiniksiz, maǵy­na­sy ekiushty sózderdi de qoldanyp jibe­re­tinińiz baıqalady. Mysaly, «Er­teń kóre, bile aýzyn ashpady demer­siń» (3-b.). Osyndaǵy «demersiń» de­gen múlde teris qoldanylǵan sóz ǵoı. «Meni qoltyǵymnan demersiń» deý­ge bolady, al «aýzyńdy ashpady demer­siń» dep eshkim de aıtpaıdy ǵoı. Neme­se: «Prosentteriń 200-diń ústine shyǵyp ketkeni me? Jaraǵansyńdar!». Osyndaǵy «jaraǵansyńdar» degen de óz ornynda turǵan sóz emes. Ocherkıst sózdiń maǵynasyn jete bilýi paryz.

Qoldanǵan ár sózińniń ekiushty maǵyna bermeýin qarastyrý, aıtaıyn degen oıyńdy dál bildiretin sózder taba bilý qajet.

«Júrek jylýy» atty ocherkińizdi «Qazaqstan muǵalimi» gazetine usyndym. Gazet ocherkin jazyp, respýblıkalyq ga­zet­terde jarııalatý Sizge tańsyq dú­nıe emes sııaqty. Sol sebepti myna ocher­kińizdi qaıta jazý úshin ózińizge jiberip otyrmyn. Osy jazǵanym kór­kem­dik dárejesine kóterildi-aý degen eń soń­ǵy nusqasyn maǵan qaıtadan jibe­rersiz.

Sizdiń jaı jýrnalıst emes, jýrna­lıst-jazýshy bolýyńyzǵa shyn jú­rek­ten tilektespin.

Qurmetpen Ázilhan. 24.06.1975 j. Almaty.».

Ańdamaı jasalǵan ilki qadam, iri adymǵa ulasyp keterin qaıdan bileıin. Ara-arasynda bir-birimizdi «joǵaltyp» alyp degendeı, irkis-tirkispen almasqan hattasýlarymyz Ázaǵańnyń kózi ju­myl­ǵan 2011 jyldyń aqpanyna deıin jalǵasyp kelipti-aý!

Biraz jylǵa jalǵasqan osy hat­ta­sýlarymyzdyń arhıtektonıkasyn nobaıy men bitimi úndestirile pishilip, zaman men qoǵamnyń sózin aıtýǵa baǵyttalǵan sátti úderistik paıym desek, qatelespeımiz. Iаǵnı, júlgelep jiktesek, bul epıstolıarlyq janrdyń júrdek jazbalarynda qoǵamnyń satyly ózgeristerindegi qadaý-qadaý qara­paıym ómirlik ári turmystyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq, rýhanı hám ımandylyq máseleleri, sondaı-aq, árı­ne, mahabbattyń máńgilik baıan­dary da ár qyrynan kórinis taýyp jat­qanyn basa aıtqymyz keledi. El Táýelsizdiginiń tuma bastaýy, orny­ǵyp qalyptasýy, nyǵaıtyla túsýi tur­ǵysyndaǵy oı oramdarynyń kókjıegi de keńeıgendeı áser syılary sózsiz. Al keıbir tustarynda úlken jazýshymen shynaıy, búkpesiz syrlasýdyń nátıjesinde taza ózimsine áńgimelesý yńǵaıymen, buǵalyqsyz ketken áser-sezim kórinisteri de baıqalady.

О́ziniń erekshe tabynǵan ustazy – belgili jazýshy Muqan Imanjanovpen ekeýara uzaq jyldar boıyna úzbeı hat jazysyp, eldik, erlik, shyǵarmashylyq, adamgershilik týyn jelbirete bilgen Ázilhan aǵa Nurshaıyqovtyń maǵan da kóńil bólip, ýaqytyn qıyp hattasýy – teńdessiz kishipeıildilik pen meıirimdiliktiń úlgisi dep túsinemin. Sol úshin de – úlken azamattyǵy men qarapaıymdylyǵyna tánti bolǵan kóńilmen Ázaǵań rýhyna árdaıym basymdy ıemin!

Myń alǵys Sizge, Ázaǵa! Hatta­sý­larymyz («Mahabbat jyrshysy», epıstolıarlyq hıkaıat, «Folıant», Astana, 2005 j.) halyq kádesine jarap jatsa, odan ótken baqyt, marhabat bolar ma? Bul kitapty oqyrman tushynyp qabyldasa – Sizdiń ystyq júregińizden tógilgen nur-shýaqtyń ár keýdeni jylytyp, sezim áldıimen t