Myńjyldyqtardy qamtıtyn kóne tarıhymyzda bizdiń ata-babalarymyz nelikten qoı men jylqy ósirýdi óz tirshiligine negizgi taıanysh etip alǵan? Nelikten eti men súti mol sıyrǵa qaraǵanda, qoı men jylqy baǵýǵa beıimdeý kelgen? Sebebi, bizdiń jerimizdiń erekshelikteri men tabıǵı klımat jaǵdaıy birinshi kezekte qoı men jylqy ósirý úshin asa qolaıly bolyp esepteledi. Eger sıyr maly shópti tilimen orap, julyp jese, qoı men jylqy tistep jeıdi. Sonyń ishinde qoı maly ózi jaıylǵan jaıylym aýmaǵyn barynsha taqyrlap, tegis paıdalanady. Iаǵnı, kóp jeri shóleıtti bolyp keletin qumdy da taý men tasty Qazaqstan jaǵdaıynda (Qazaqstandaǵy barlyq jaıylymdyqtar kóleminiń 60 paıyzdan astamyn shól jáne shóleıt jerler quraıtyndyǵyn eske sala keteıik) jaıylymdyqty tıimdi paıdalanýdyń eń bir ótimdi joly qoı sharýashylyǵyn damytý bolyp tabylady. Osy máseleni bizdiń ata-babalarymyz ózderiniń kóp ǵasyrlyq tájirıbesinde erte ańǵarǵan.
Myńjyldyqtardy qamtıtyn kóne tarıhymyzda bizdiń ata-babalarymyz nelikten qoı men jylqy ósirýdi óz tirshiligine negizgi taıanysh etip alǵan? Nelikten eti men súti mol sıyrǵa qaraǵanda, qoı men jylqy baǵýǵa beıimdeý kelgen? Sebebi, bizdiń jerimizdiń erekshelikteri men tabıǵı klımat jaǵdaıy birinshi kezekte qoı men jylqy ósirý úshin asa qolaıly bolyp esepteledi. Eger sıyr maly shópti tilimen orap, julyp jese, qoı men jylqy tistep jeıdi. Sonyń ishinde qoı maly ózi jaıylǵan jaıylym aýmaǵyn barynsha taqyrlap, tegis paıdalanady. Iаǵnı, kóp jeri shóleıtti bolyp keletin qumdy da taý men tasty Qazaqstan jaǵdaıynda (Qazaqstandaǵy barlyq jaıylymdyqtar kóleminiń 60 paıyzdan astamyn shól jáne shóleıt jerler quraıtyndyǵyn eske sala keteıik) jaıylymdyqty tıimdi paıdalanýdyń eń bir ótimdi joly qoı sharýashylyǵyn damytý bolyp tabylady. Osy máseleni bizdiń ata-babalarymyz ózderiniń kóp ǵasyrlyq tájirıbesinde erte ańǵarǵan.
Ádette qoı sharýashylyǵy ekonomıkanyń eń bir konservatıvti salalarynyń qatarynda atalatyndyǵy belgili. Qoı sharýashylyǵy bir quldyrasa, ony kóterý ońaı emes ekenin biz osy sońǵy jıyrma jyldyq tájirıbemizden de jaqsy ańǵaryp qaldyq. Oǵan memlekettiń kóp qoldaýy qajet eken. Al jańa qurylǵan jas memlekettiń basqa da sharýalary qat-qabat túsip jatqandyqtan qoı sharýashylyǵyn kóterýdiń kezegi qashan keletindigi bizge belgisiz edi. Endi osynyń da sáti týǵan sekildi. О́ıtkeni, sońǵy ýaqyttary memleket tarapynan jasalynyp jatqan áreketter tizbegi men eldiń jekelegen óńirlerinde qolǵa alynǵan bastamalar osyndaı úmit kútýge múmkindik beretindeı. Jýyqta Almaty oblysy, Qarasaı aýdany, Myńbaev aýylynda Qazaqstan qoı sharýashylyǵy mamandarynyń birinshi seziniń ótýin osy jaqsy nyshannyń bastamasy ma dep qabyldap, onda aıtylǵan jańalyqtardy gazet oqyrmandaryna jetkizýdi jón kórdik.
Sezge Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov qatysyp, Elbasynyń Úkimetke jaılaýdaǵy mal sharýashylyǵyn damytý, sonyń ishinde qoı sharýashylyǵyn damytý jóninde naqty tapsyrma bergendigin jetkizdi.
– Sońǵy jyldary bizdiń elimizde agroónerkásiptik kesheniniń damýy qarqyndy sıpatqa ıe bolyp otyr. Sala boıynsha sońǵy 12 jylda jıyntyq ónim kóleminiń 4 ese ósýi sonyń kórinisi. 2012 jyly onyń jalpy kólemi 1,9 trıllıon teńgeni qurady. Osy ýaqyt aralyǵynda ósimdik sharýashylyǵy ónim kólemi 3 ese (325,7 mıllıard teńgeden, 981,2 mıllıard teńgege) ósse, mal sharýashylyǵyndaǵy ónim kólemi 5 ese (207,9 mıllıard teńgeden 1 trıllıon teńge) ósti. Sóıtip, 2012 jyly elimiz táýelsizdikke ıe bolǵaly birinshi ret aýyl sharýashylyǵyndaǵy mal sharýashylyǵynyń úlesi ósimdik sharýashylyǵynan asyp tústi, – dedi mınıstr.
Asyljan Mamytbekovtiń aıtýynsha, elimizde «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynyń qabyldanýy qoı sharýashylyǵynyń munan keıingi damýyna jaqsy jol ashýǵa tıis. Eger bul salada osyǵan deıin qoı ósirýdi jáne jibek jún óndirýdi, asyl tuqymdy qoı satyp alýdy sýbsıdııalaý sharalary júzege asyrylyp kelse, joǵarydaǵy baǵdarlama buǵan qosymsha jańa qoldaý sharalaryn qarastyryp otyr. Sonyń ishinde ınvestısııalyq sýbsıdııalaý, bankten alynǵan nesıe men lızıngterdiń paıyzdyq stavkalaryn sýbsıdııalaý sııaqty sharalar da bar. Endi osy sharalarǵa naqtyraq toqtalsaq.
Ústimizdegi jyldan bastap qoı sharýashylyǵyndaǵy tuqym asyldandyrý jumystaryn yntalandyrý úshin asyl tu qymdy árbir analyq mal basyna 1500 teńge sýbsıdııa berile bastady. Bul sýbsıdııa – asyl tuqymdy taýarlyq otarlardy qalyptastyrý men olardaǵy mal basyn kóbeıtýdi maqsat etýden týǵan shara. 2014 jyldan bastap asyl tuqymdy qoı satyp alý úshin ony ósirýshilerge jeńildikti nesıeler berile bastaıdy. Bul sharany bir esepten alǵanda asyl tuqymdy sıyrlar satyp alý isinde osyǵan deıin qoldanylyp kele jatqan «Sybaǵa» baǵdarlamasyna uqsatýǵa nemese onyń qoı sharýashylyǵyndaǵy balamasy retinde qabyldaýǵa bolady.
2014 jyldan bastap, jaılaýdaǵy jaıylymdyqtarda qudyq qazýshylarǵa onyń qunynyń 80 paıyzy kóleminde ınvestısııalyq sýbsıdııalar beriledi. Bul shara bıylǵy jyly qazylǵan qudyqtardy da qamtıtyn bolady. Iаǵnı jaılaýda mal jaıyp, odan mal sýaratyn qudyq qajet etýshiler bul iske bıylǵy jyldyń ózinde kirise alady.
2014 jyldan bastap fermerlerdi materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan qaıta jaraqtandyrý úshin satyp alynatyn traktordyń, shóp shabatyn mashınanyń, taılaý mashınasynyń jáne basqa da qajetti tehnıka qunynyń 50 paıyzy kóleminde ınvestısııalyq sýbsıdııa beriletin bolady.
Árıne, muny qoı sharýashylyǵyn naqty túrdegi memlekettik qoldaýdyń bastalǵandyǵy dep túsingenimiz jón. Birte-birte basqa da qoldaý sharalary uıymdastyrylatyn sekildi. Máselen, árbir qoı basyna tólenetin 1500 teńge sýbsıdııany taıaý jyldardyń ishinde 2 myń teńgege kóterý, sondaı-aq eshki ósiremin deýshilerge de osyndaı kómekter kórsetý máselesi qarastyrylatyndyǵy sol sezdiń ózinde belgili bolyp qaldy.
Mine, qoı sharýashylyǵyn damytý maqsatynda engiziletin osy jańalyqtardyń barlyǵy sezge jınalǵan qoı ósirýshilerge aıtyp, túsindirildi. Qoı maly óziniń etimen, júnimen, tabıǵı qıyndyqtarǵa beıimdiligimen qadirli. Qoı súti qunarly keledi jáne jeńil qorytylady. Qoı júninen kıim ázirleýge, terisinen túrli tondar men jyly kıimder daıyndaýǵa bolady. Al, qoı eti kóp jaǵdaıda maılylyǵymen erekshelenedi. Muny bizdiń halqymyz «qoıdyń eti – qorǵasyn» dep oryndy baǵalaǵan. Qoı eti maıly bolǵandyqtan, asqazanda uzaq qorytylady. Ony jegen adamdar ózderin uzaq ýaqyt boıy toq sezinedi. Shamasy, qazaq halqynyń baǵzy zamandarda qoı etin qasıettep, qadir tutýynyń bir syry osynda bolsa kerek. Biraq, taǵam túrleri kóbeıgen qazirgi zamanda adamdar maıly as mázirlerinen qasha bastady. Jıi tamaqtanatyndyqtan, kóbinese jeńil asty tutynǵandy jón kóredi. Osyǵan sáıkes bizdiń elimizde de etiniń maılylyǵy az qoı ósirý máselesi ózekti bola túsken edi. Munyń da jaýaby tabylǵan sekildi. Sońǵy jyldardan beri bir top ǵalym Almaty oblysynda eti men júni qazirgi naryq suranysyna saı keletin «etti merınos» qoı tuqymyn ósirip shyǵardy. Olardyń sanynyń ózi 400 myń basqa jýyqtady. Bizdiń elimizde aldaǵy ýaqytta, bálkim, osy qoı tuqymy kóbirek ósirilip, keńirek taraıtyn bolar.
Mine, osy bir jaıtty respýblıkalyq qoı ósirýshiler sezi ótken Almaty oblysynyń ákimi Ańsar Musahanov ta oryndy atap kórsete ketkendeı boldy.
– Qoı sharýashylyǵy salasynyń órkendeýine memleket tarapynan zor kóńil bólinip, úlken qoldaýlar jasalýda. Joǵary jaqtyń demeýi turǵylyqty halqynyń 70 paıyzdan astamy aýyldy jerdi mekendeıtin Almaty oblysy úshin asa mańyzdy. Bizde mal sharýashylyǵy, onyń ishinde qoı sharýashylyǵy sońǵy jyldary birshama órkendeýge ıe bolyp, bir kezde joǵaltyp alǵan bıikterin qaıta baǵyndyra bastady. Qazirgi kezde oblysymyzdaǵy qoı sharýashylyǵy damýynda úlken ilgerileý bar. Búgingi kúni elimizdegi jalpy sany 18 mıllıonnan asatyn qoı-eshkiniń 4 mıllıonǵa jýyǵy Almaty oblysynda jáne onyń ishindegi asyl tuqymdylar qatary alǵa jyljyǵan ýaqytpen birge artyp keledi. Qazaqtyń bııazy júndi, arqar-merınos, Avstralııa merınosy, Qazaqtyń etti bııazylaý júndi qoılarymen birge keıingi jyldary Degeres, Gempshır, etti-maıly Edilbaı, Saryarqa, qazaqtyń qylshyq júndi quıryqty qoılarynyń tuqymdary da kóbeıýde. Jetisýlyq ǵalymdar men shopan-fermerlerdiń eńbeginiń nátıjesinde oblysta bııazy júndi, etti-júndi baǵyttaǵy «etti merınos» tuqymy shyǵarylǵanyn da maqtanyshpen aıta ketken jón. Búginde jergilikti fermerler men ǵalymdar mal basyn asyldandyryp, qolda bar tuqymnyń genofondyn saqtaýda úlken jumystar atqarýda, – dedi ol óz sózinde.
Jalpy, atam qazaqtyń negizgi kásibi sanalatyn qoı sharýashylyǵyn bıýdjet pen ınvestorlar qarjysy arqyly qoldaý tájirıbesi, sonyń ishinde jaılaýdaǵy jaıylymdyqtardy tıimdi paıdalanýǵa degen talpynys el óńirlerinde osy ýaqytqa deıin kórinis berip úlgergendigin aıta ketsek artyq bolmas. Sonyń biri – Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevtyń bastamashylyǵymen q
