ALMATY AZIADAǴA ADYMDAP BARADY

Áýeli az ǵana tarıh. Osydan tórt jyl buryn, 2006 jyldyń 4 naýryzynda alystaǵy Kýveıtte Azııanyń Olımpııalyq keńesiniń Bas Assambleıasy jas Qazaq memleketi úshin mańyzy zor sheshim qabyldady. Ol sheshim boıynsha 2011 jylǵy VII Qysqy Azııa oıyn­daryn ótkizý quqyǵyn Qazaqstannyń ıelenýi barsha otandastary­myzdy mereılendirip, maqtanysh sezimine bólegen edi. Atalmysh oıyndardy Astana jáne Almaty qalalarynda oıdaǵydaı ótkizý maqsatynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov bastaǵan Uıymdastyrý komıteti qurylǵan bolatyn. Sodan beri úlken jarysty ótkizýge daıyndyq jumystary tolassyz júrip jatyr. Árbir kún bizdi elimizde buryn-sońdy bolyp kórmegen ǵalamat sport dodasy – Azıadaǵa jaqyndata túsýde. Astana jáne Almaty qalalarynda 2011 jyldyń 30 qańtary men 6 aqpany araly­ǵynda ótetin osynaý VII Qysqy Azııa oıyn­darynyń aýqymy aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyqtaı. Onyń jalpy baǵdarlamasyna keler bolsaq, sporttyń 11 túri boıynsha 70 medaldar jıyntyǵyn sarapqa salý kózdel­gen. Azıada baǵdarlamasynyń almatylyq bóliginde jarystar sporttyń 8 túri boıyn­sha: shańǵymen júgirý, bıatlon, taý shań­ǵysy, frıstaıl, shańǵymen tuǵyrdan sekirý, dopty hokkeı (bendı), shańǵydaǵy qysqy sporttyq baǵdarlaý jáne áıelder hokkeıi­nen ótetin bolyp kelisilgen. Qazaqstanda tuńǵysh tý kótergen aq Azıadaǵa Azııanyń 30-ǵa jýyq eli, 1000-nan astam sportshy qatysady dep kútilýde. Bulardyń qatarynda Qytaı, Japonııa, Koreıa, KHDR, Mońǵolııa, Gonkong, Taı­land, Kýveıt, Malaızııa, Fılıppın, BAE, Pákistan, Úndistan, Iran, Lıvan, Iorda­nııa, Palestına, Nepal, Aýǵanstan jáne basqa elder bar. Sondaı-aq osy Oıyndar­dyń aıasynda 45 Azııa eliniń sport qozǵaly­sy basshylary qatysatyn Azııa Olımpııa­lyq Keńesiniń kezekti Bas Assambleıasy bolmaqshy. Aldyn-ala esepteýler boıynsha Azıada kezinde elimizge 10 myńǵa jýyq sheteldik qonaqtar kelmek. Álbette, mundaılyq joǵary deńgeıdegi álemdik jarysty abyroıly ótkizý, sonyń barlyq jaǵdaılaryna yqtııatty daıyndyq­pen saqadaı saı turý eldigimizge de syn ári bul ózimizge de úlken mektep bolyp, shyńda­lyp óse túspekpiz, halyqaralyq jıyndar­dyń úlgili tájirıbesin jınap, osy oraıdaǵy mádenıet óremiz bıikteı túspek. Azıadany neǵurlym jaqsy ótkizsek, aıdaı álemge Qazaq eli solǵurlym jarqyrap tanylmaq, bedeli­miz arta bermek. Endeshe, tórimizde tóredeı qabyldaıtyn Azıada tek sporttyq jarys qana emes, ol álemdik qoǵamdastyqqa kirigý­diń, elimizdi dúıim dúnıege tanytýdyń izgilikke toly úlken saıasaty. Elbasymyz jalyq­paı aıtatyn ozyq 50 eldiń qataryna qosylý, básekege qabilettilik máseleleri de naq osy syndarly saıasattyń aıasynan tabylmaq. Olaı bolsa, VII Qysqy Azııa oıyndary­­na daıyndyqtyń jaıyna Memleket basshysynyń erekshe mán berip, tikeleı baqy­laýyna alýy tegin bolmasa kerek. О́tken jyldyń alǵashqy aılarynda álemdik qarjy daǵdarysyna baılanysty Azıada ótedi-ótpeıdi degen alypqashpa áńgimelerge úzildi-kesildi toqtaý salyp, kúmán-kúdikti birjola seıiltken de Elbasymyzdyń ózi bolatyn. Sonda 9 sáýirde Almaty qalasy­nyń ákimdiginde ótkizgen keńeste Almaty­daǵy Azıada nysandarynyń qurylysyn aıaqtaýǵa qosymsha 13 mlrd. teńge bólgizip, bul másele­ge núkte qoıǵan sáti de bizdiń kóz aldymyzda. Jańa jyl qarsańynda Shym­bulaqta jýrnalısterge shaı berip otyryp ońtústik astana ákimi Ahmetjan Esimovtiń: “Sol joly Azıadany Almatyda ótkizý qajettigine Nursultan Ábishulynyń kózin jetkizgenimdi maqtanysh etemin!” dep mereı­lene sóıleýi de bul oraıda ábden jarasym­dy kóringen. Álbette, 2010 jyl – VII Qysqy Azııa oıyndaryna ázirliktiń asa mańyzdy negizgi kezeńi. Qańtar aıynda Azıadaǵa qatysty barlyq sport nysandarynda kezeń-kezeńimen synamalyq jarystar ótkizýdiń kestesi jasalǵan-dy. Qazirdiń ózinde “Myń bir tún” ertegisindeı ǵajaıypqa aınalyp úlgergen Shymbulaq taý shańǵysy keshenin­de, burynǵy poshymynan tanymastaı ózgerip eńselengen Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda shańǵymen júgirýden, bıatlonnan, shaıbaly hokkeıden jurtqa qýanysh syılaǵan jarystar sátimen ótkizilip te jatyr. 30 qańtarda Almatyda “Azıadaǵa 1 jyl qaldy” degen atpen ótken ártúrli mádenı-kópshilik sharalar da kópshilik kóńilinen shyqty. 2011 jylǵy Azıada kezinde atoı-dúbirge tolatyn Almaty qalasynyń sporttyq nysandaryna toqtalar bolsaq, olardaǵy jańartý, jóndeý jónindegi barlyq qurylys jumystary óz qarqynyn báseńdetpeı, belgilengen kestege saı atqarylyp keledi. Qarjy oraıynda aıta qalǵandaı qıyndyq týyndaı qoıǵan joq. О́tken jyl boıy bulardaǵy jumystyń jaı-kúıin Premer-Mınıstr baqylaýynda ustap, birer ret arnaıy kelip kórdi. Barlyq qurylys nysan­­dary boıynsha Almaty qalasynyń ákimine apta saıyn esep berilip turady. О́tken jyldyń 16 jeltoqsanynda jaraq­tanyp-jasanyp, zamanaýı keıipke engen “Medeý” muz aıdyny halyqtyń syrǵanaýy úshin resmı túrde ashyldy. Sonymen, Azıa­da jarystary taý shańǵysy sporty men frıstaıldan – “Shymbulaq” taý shańǵysy kesheninde, dopty hokkeıden – bıiktaýly “Medeý” muz aıdynynda, tuǵyrdan shańǵy­men sekirýden – shańǵy tuǵyrlary keshenin­de, shańǵymen júgirýden jáne bıatlon men shańǵy sportyndaǵy baǵdarlaýdan – Talǵar aýdanyndaǵy shańǵy jáne bıatlon stadıon­dary kesheninde, áıelder arasyndaǵy shaıbaly hokkeıden – Balýan Sholaq atyndaǵy Mádenıet jáne sport saraıynda ótetin bolady. Bulardaǵy jańartý-jóndeý jumystarynyń negizinen kóbi bitip, árleý, sándeý sııaqty azy qalǵan. Byltyrǵydaı “bitpeı qalady-aý” degen, qarjyǵa tirelgen dúdámal áńgime qazir sap tyıylǵan. Azıadaǵa daıyndyq isi sporttyq nysan­dar, sport máselelerimen ǵana shek­tel­meıdi. Ol jan-jaqty bolyp, barlyq sala­lardy qamtyp, kóptegen jáıtterdi qaǵys qaldyr­maı eskerýi tıis. Aıtalyq, qalany osynaý álemdik doda rýhyna saı bezendirý oraıyn­daǵy jumystar bastalyp ta ketken. Áýejaı­da, Shymbulaq pen Medeý baǵytyn­daǵy jol boıynda Azıada máner-órnegin­degi aıshyqty bılbordtar ornalastyryldy. Osy rette jigerli de bilikti azamat Sultanmahmut Shoq­pytov basqaratyn 2011 jylǵy qysqy Azııa oıyndarynyń Almaty qalasyndaǵy dırek­sııasy kóptegen ıgi isterge uıtqy bolýda. “Almaty-jarnama” jáne “Almaty­qa­la­lyq­bezendirý” mekemelerimen birlese oty­ryp bul dıreksııa ońtústik astanany aıryqsha talǵammen bezendirýge kiristi. Azıada rámiz­deriniń aqparattyq turǵydan nasıhattalyp, kópshilikke keńinen tanylýyna jol ashty. Osy zamanda birde-bir sporttyq shara volonterlersiz ótpeıtinine kóz jetip bol­ǵaly qashan. Azııa oıyndary kezinde Almaty qalasy boıynsha járdemshilikke 2000 volon­ter tartý kózdelgen. Sol úshin qalalyq dı­rek­sııa negizinde volonterler quramy jına­lyp jasaqtalýda. Barlyq volonterler “Qysqy Azııa oıyndarynyń tarıhy men mańy­zy”, “Qatysýshy elderdiń tarıhy men mádenıeti”, “Alǵashqy dáriger­lik kómek negiz­deri”, “Jarystyń ótetin oryny men ýaqy­ty”, “Sport túrleri jaıly ádepki bilim” atty semınarlyq kýrstarda oqyty­lady. Volonterler Almaty qalasynda ótetin mádenı-kópshilik jıyndarǵa, sondaı-aq iri sporttyq jarystarǵa qyzmet etýge tartylatyn bolady. Qýanarlyq bir jaı, “Mádenı Azıada” dep atalatyn mádenı-kópshilik sharalar baǵdar­lamasy ázirlendi. “Mádenı Azıada” Oıyn­dar bastalardan eki aı buryn Muz músinder merekesimen ashylmaq. Jalpy, bul joba óte muqııat oılastyrylyp, negizinen sheteldik qonaqtardy Qazaqstannyń, qazaq ultynyń mádenıetimen jáne salt-dástúr­lerimen tanys­tyrýdy, Almatydaǵy Azııa oıyndary baǵdar­lamasyn oqıǵalyq turǵy­dan qyzǵylyqty etip, mazmunyn baıyta túsýdi maqsat tutqan. Sonymen qatar resmı delegasııalardyń, qurmetti meıman­dardyń, jarystarǵa qatysýshylardyń, jýrnalıs­ter­diń, sondaı-aq qala turǵyndary men qonaq­tarynyń bos ýaqy­tyn kóńildi etip mándi-maǵynaly turǵy­dan uıymdastyrý nazardan tys qalmaǵan. “Mádenı Azıada” aıasyndaǵy jobalarǵa toqtalar bolsaq, olar – Qarly barys saıa­baǵy, “Uly Jibek joly” jármeńke-festı­vali, Almatynyń mádenı arnalary men dás­túr­leri, Azıadanyń “7 juldyz” alleıasy, Ǵa­jaıyp qala ottary, Azııa elderiniń Mádenıet festıvali degen ataýlarmen sala-sala bolyp taramdala bólinip ketedi. Mysa­ly, Azııa elderiniń Mádenıet festı­vali sol elderdiń mádenıetterimen tanystyrýdy kózdeıdi. Bul úshin Azııa fılmderiniń festıvali, dástúrli teatr qoıylymdary, Azııa halyqtarynyń qoldanbaly óner kórmesi, “Azııa as máziriniń” gastronomııa­lyq festıvali sııaqty sanatty baǵdar­lamalar iske asyrylmaq. “Jeti juldyz” atty Azıada dańqynyń alleıasyn jasaý da Almatyny ajarlan­dy­ryp, qala tarıhyn aıshyqtaı túser aıtýly oqı­ǵa bolmaq. Onda VII Qysqy Azııa oıyn­darynda jeńistiń eń bıik tuǵyryna kóteril­gen barlyq chempıondardyń esimderi máńgi­lik este qaldyrylyp jazylady. Alleıa jeńim­pazdarǵa degen qurmetti beınelep, Al­maty­nyń sport­tyq jetistikteriniń nyshany­na, sporttyq ordaly otbasy birligi men dostyq nyshanyna aınalar ýaqyt ta alys emes. Qatysýshylardyń tirkelýi men akkre­dıta­­sııasyn qamtamasyz etip, ornalastyrý­dy, tasymaldaýdy hám tamaqtandyrýdy barynsha ońtaılandyrý úshin logıstıkalyq ortalyq uıymdastyrylýy da álemdik talap­qa saı demekpiz. Sonymen birge vızalyq qoldaý, júkterdi jetkizý, tehnıkalyq qamta­masyz etý máseleleri de sheshimin taýypty. Negizgi akkredıtasııalyq ortalyq retinde Almaty qalasynyń halyqaralyq áýejaıy tańdalýy da tabylǵan aqyl. Munyń syr­tyn­da qosymsha akkredıtasııalyq ortalyq­tar da oılastyrylǵan eken. Iаǵnı, sportshy­lar, bapkerler, tóreshiler, dárigerler jáne basqalar úshin – “Astana International”, Azııa Olımpııalyq Keńesi otbasylarynyń múshe­leri jáne joǵary laýazymdy adamdar úshin – “Inter Continental Almaty The Ankara in Kasakhstan” qonaq úıleri. Jýrnalıster “Qazaqstan” qonaq úıinde tirkeýden ótedi. 2011 jylǵy VII Qysqy Azııa oıyndarynyń Uıymdastyrý komıteti sondaı-aq kelý vıza­sy­nyń qyzmetin atqaratyn akkredıta­sııa­lyq kartochkalardy da jobalap otyrǵan kórinedi. Azıadaǵa qatysýshylar men qonaqtardyń ornalasý jaıy da muqııat oılastyrylyp, olardy toptarǵa bólý júıesi qoldanylmaq. Joǵaryda atalǵan qonaq úılermen qatar “Rahat Palas Otel”, “Golden Hills”, “Ambassador”, “Dostyq”, “Tıan-Shan”, “Holıdeı Inn” jáne basqa meımanhanalar esikterin aıqara ashyp, ataqty Almaty qonaqjaılyǵyn tanytpaq. Jalpy aıtar bolsaq, aldaǵy Azıada-2011-di múltiksiz ótkizý aýqymy mol, jaýap­ker­shiligi zor memlekettik is. Úlken uıym­shyl­dyq, soǵan qosa memlekettik jáne mem­le­kettik emes qury­lym­dardyń qımyl birligi qajet etiledi. Son­dyqtan da bolar, elimizde Azııa oıyndaryn ótkizýge ázirlik máselesi­men osy maqsatta arnaıy qurylǵan úsh birdeı qurylym bel sheship shuǵyldanýda. Olar kimder deseńiz, áýelgisi – Týrızm jáne sport mınıstrligi tara­pynan qurylǵan “2011 jylǵy VII qysqy Azııa oıyndary Uıym­dastyrý komıtetiniń Atqarýshy Dırek­sııa­sy” AQ, ekinshisi – Astana qala­synyń ákimdigi qurǵan “2011 jylǵy VII qysqy Azııa oıyn­daryn jáne Azııa Olımpııalyq Keńesi Olım­pııalyq alaýynyń estafetasyn uıymdastyrý men ótkizý jónindegi qalalyq dıreksııasy” memlekettik kommýnal­dyq qazy­nashylyq kásiporny. Al, ıgi isteri biz­diń áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan naq osyn­daı úshinshi dıreksııa Almaty qalasy ákimdiginiń quzyrynda jumys istep jatyr. Munyń syr­tyn­da qala ákimi Ahmetjan Esimov­tiń sheshimi­men Azıadany ázirleý jáne ótkizý jónindegi qalalyq komıtet qurylyp, oǵan qalanyń barlyq salalyq bólimshe­leriniń bas­shy­lary, respýblıkalyq memle­ket­tik jáne qoǵam­dyq qurylym­dar­dyń (Týrızm jáne sport, Mádenıet mınıstrlikteri, Ulttyq Olımpııa­lyq Komıtet, Qurylys isteri jónindegi Komı­tet, QR UQK shekara qyzmeti) ókilderi kirdi. Saıyp kelgende, beıbit ómirdiń shat-shadyman kógershinindeı osynaý sport merekesinen tys qalatyn sala joq dese de bolǵandaı. Azıada kúnderinde Ishki ister mı­nıstrliginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıteti­niń, Qorǵanys mınıstrliginiń, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń tıisti qyzmetteri túgeldeı at ústinde bolmaq. Almatynyń ishki ister depar­tamenti usynǵan usynyqty josparǵa sáıkes polısııa tarapynan 5 myń adam qoǵamdyq tártipti saqtaý isine tartylmaq. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi qyzmet­ker­lerge júktelgen mindet te jaýapty. Sport nysandary men Almaty qalasy aýrý­hanalarynyń qasynda tikushaq alań­daryn ornalastyrý máseleleri aldyn-ala aıqyn­dal­dy. Bul oraıda Qalqaman, №4, Ortalyq qalalyq klınıkalyq aýrýhanalar jáne basqalary – barlyǵy jeti mekeme saqadaı saılanyp turady. Azıadaǵa qyzmet kórsetý úshin 80 medısına qyzmetkerine shet tilderi úıretilip, daıarlyqtan ótkizilýde. Sport nysandaryndaǵy qaýipsizdikti, elektrondy bılet pen baılanysty, baqylaýdy qamtamasyz etý júıeleri talapqa saı bolýy kúnilgeri qamdalyp qarastyrylýda. Qoryta aıtqanda, Almaty qalasyn aldaǵy Oıyndarǵa keshendi ázirleý jónin­degi tapsyrmalar oraıymen oryndalyp jatyr. Búkil jumystyń úılestirý tizginin osyndaǵy Qysqy Azııa oıyndarynyń dıreksııasy óz qolynda nyq ustaǵanyn baıqadyq. Naýryz­dyń alǵashqy aptasynda Shymbulaqta Azıadaǵa daıyndyq aıasynda taý shańǵysy sportynan jasóspirimder arasyndaǵy 19-shy Azııa birinshiligi tabysty ótýi de Qazaqstan úshin qýanarlyq jaǵdaı. О́tken jylǵy sáýir aıyndaǵy sapary kezin­de Elbasy ońtústik astanada iskerlikpen, dabyrasyz atqarylyp jatqan naqty jumystarǵa rızashylyǵyn bildirip, úlken senim artqanyna biz de kýá bolyp edik. Sol qasıetti senimge eldikti tany­tar, ulttyq namysymyzǵa syn álemdik doda­ny ótkizer shaqta da selkeý túspeıdi dep senemiz. Iá, Alataý baýraıyndaǵy arý qala, alyp megapolıs sol uly synǵa tynymsyz da tolassyz daıyndyq ústinde. Almaty Azıadaǵa adymdap barady... Iá, sát! Qorǵanbek AMANJOL. Sýretti túsirgen Álimjan BARANǴULOV.