Onda Prezıdent «Konstıtýsııaǵa sáıkes azamattarymyzdyń óz oıyn erkin aıtýǵa quqyǵy bar. Eger beıbit aksııalar zańnyń sheńberinen shyqpaıtyn jáne azamattarymyzdyń tynyshtyǵyn buzbaıtyn bolsa, buǵan túsinistikpen qarap, jıyndardy ótkizý úshin arnaıy oryn bólý qajet. Mundaı oryndar qalanyń shetinde bolmaýy tıis. Alaıda zańǵa qaıshy jáne buzaqylyq áreketterge shaqyratyn úndeýlerge zań sheńberinde tosqaýyl qoıylady», dep kórsetti.
Beıbit jınalystar bostandyǵynyń kepildigi Konstıtýsııanyń 32-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary beıbit ári qarýsyz jınalýǵa, jınalystar, mıtıngiler men demonstrasııalar, sherýler ótkizýge jáne tosqaýyldarǵa turýǵa haqyly. Bul quqyqty paıdalaný memlekettik qaýipsizdik, qoǵamdyq tártip, densaýlyq saqtaý, basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý múddeleri úshin zańmen shektelýi múmkin», dep bekitilgen. Elimizde mundaı is-sharalardy ótkizý osy ýaqytqa deıin «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystar, mıtıngiler, sherýler, pıketter jáne demonstrasııalar uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» 1995 jylǵy 17 naýryzdaǵy arnaıy zańmen rettelip kelgen.
Sońǵy jyldary beıbit mıtıngilerdi ótkizýdi retteıtin zańǵa ózgerister engizý qajet ekeni týraly máseleler belsendi túrde kóterildi. 1995 jylǵy zań eskirgen jáne qoǵamnyń qazirgi zamanǵy talaptaryna sáıkes kelmedi. Sarapshylardyń aıtýynsha, burynǵy zańda birqatar negizsiz shekteý ornatylyp, jergilikti atqarýshy organdarǵa ótinishterdi erkin túsinýge jáne beıbit jınalystardy ótkizýden bas tartýǵa keń ókilettik berildi. Sondaı-aq aldyńǵy zańnyń basty kemshiligi «jınalys», «demonstrasııa», «sherý», «mıtıng», «pıket» uǵymdarynyń naqty túsindirmeleriniń bolmaýynda edi. Iаǵnı azamattardyń belgili bir jınalysy men sharalaryn zańsyz jınalys nemese pıket dep tanýǵa múmkindik bergeni aıtyldy.
Sonymen qatar sarapshylar jergilikti atqarýshy organdardyń jınalystar ótkizýge ruqsat etken oryndary ádette eldi mekenniń shetinde ornalasqanyn atap ótti. Bul atalǵan is-sharalarǵa qatysýshylarǵa qolaısyzdyqtar týǵyzyp qana qoımaı, olardy durys jınalýyna kedergi keltirdi. Jınalystar ol jerlerde ótken kúnniń ózinde qala ortalyǵynan alystaý bolǵandyqtan, ony uıymdastyrýshylar men qatysýshylardyń úni qajetti deńgeıde estilmeı, nazardan tys qaldy. Bul mıtıngige shyqqandardyń narazylyǵyn kúsheıtti.
Zańda mıtıngige qatysýshylar men oqıǵa bolǵan jerden ótip bara jatqan adamdar, sondaı-aq jýrnalıster, quqyq qorǵaýshylar jáne basqa da baıqaýshylardyń mártebesi naqtylanbady. Aksııanyń zańsyzdyǵy úshin jaýapkershilikke tartý turǵysynan olardyń bir-birinen eshqandaı aıyrmashylyǵy bolǵan joq. Nátıjesinde, is júzinde keıbir jaǵdaılarda jýrnalıster men kezdeısoq baqylaýshylar jaýapqa tartyldy. Sondaı-aq 1995 jylǵy zańnamada memlekettik organdardy, eń aldymen, quqyq qorǵaý organdaryn azamattardyń beıbit jınalystarǵa qatysý quqyǵyn paıdalanýyna kómek kórsetýge jáne zańdy beıbit jınalystyń qatysýshylaryn qorǵaýǵa mindetteıtin erejeler joq.
Jańa zańdy daıyndaýǵa belsendi azamattar, sarapshylar, UQSK músheleri qatysty. Zań Parlamentte birneshe ret talqylandy. Senat túzetýler engizip, ony Májilistiń qaraýyna qaıta jiberdi. Osylaısha eski zańnamanyń barlyq kemshilikteri muqııat taldanyp, qaıta qaraldy, jańa jaǵdaılar men ýaqyt talaby eskerildi.
Prezıdent qol qoıǵan beıbit jınalystar týraly zań «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn sátti júzege asyrýdyń bir mysaly boldy. О́ıtkeni osy zańnyń qabyldanýymen bılik pen qoǵam arasyndaǵy baılanys arnasy keńeıip keledi. Kez kelgen narazylyq sharasy – bılikke qulaqqaǵys, sondaı-aq qoǵamnyń jaı-kúıin bilý úshin qazaqstandyqtardyń belsendi bóligimen baılanys ornatý ádisi. Jańa zań demokratııalyq qoǵamnyń talaptaryna sáıkes mıtıng ótkizýdiń mádenıetin qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi.
Zarema ShÁÝKENOVA,
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory
