Bul tarıhı-qaharmandyq jyrlardyń basty leıtmotıvi – óz elin syrtqy jáne ishki jaýlardan, basqynshylardan qorǵaý, ádilettik izdeý, eldiń birligi, bútindigi jolyndaǵy halqymyzdyń ómiri, turmys-tirshiligi aıqyn sýrettelgen.
Halyq arasynda kóp taraǵan «Qobylandy», «Alpamys», «Er Tarǵyn», «Qambar batyr» sekildi epostyq jyrlarmen birge «Aıman-Sholpan», «Qyz Jibek», «Muńlyq-Zarlyq», «Seıpil-Málik» mahabbat dastandary da oryn alǵan.
Bul – tarıhı-qaharmandyq jyrlary maǵynasy men kórkemdik-rýhanı qasıetteri jaǵynan álemdik deńgeıdegi belgili kóptegen batyrlyq epos-jyr, dastandardyń qatarynan oryn alǵan shyǵarmalar ekendigi daýsyz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes. Tól tarıhymyzǵa, babalarymyzdyń ómir saltyna bir sát úńilip kórsek, shynaıy pragmatızmniń talaı jarqyn úlgilerin tabýǵa bolady» dep atap ótken bolatyn.
Qazirgi tańda ultymyzdyń baǵa jetpes qundylyǵyna balanǵan tól ónerimiz – jyrdy kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtap, urpaqtan-urpaqqa jetkizý maqsatynda respýblıka kóleminde is-sharalar kóptep ótkizilip keledi. Sebebi mýzykalyq muramyzdyń biri – jyr, altyndaı saf óner. Ata-babalarymyzdyń mıllıondaǵan joldardan turatyn jyr jaýharlarynyń urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp jetýiniń ózi qazaq halqynyń tektiligi men bekzattyǵynyń kórinisi.
Osy oraıda Aqtóbe oblysynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyndaǵy «Dala mýzykasy men folklorynyń myńjyldyǵy» jobasy negizinde qazaq halqynyń tarıhy men ádebıetiniń mádenı muralaryn zerttep, zerdelep, jınaqtaý maqsatynda keshendi baǵdarlamalar qolǵa alynyp, júzege asyrylýda.
2019 jyldan beri oblys ákimdiginiń qoldaýymen, oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshylyǵymen oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy «Edige» tarıhı-qaharmandyq eposynyń basty keıipkeri «Er Edige – Noǵaıly dáýiriniń jyrlary» atty mýzykalyq dastanyn elimizdiń ár óńirinen shyqqan jyrshy-jyraýlardyń oryndaýynda dybystyq jazbaǵa (SD-dısk) túsirip, kúıtabaqshasyn shyǵarý jumystaryn qolǵa alyp, júzege asyrýda.
Aqparattyq-tehnologııalardyń sharyqtaǵan kezinde qazaqtyń dástúrli mýzykalyq shyǵarmalaryn jınaqtap, keler urpaqqa amanat etip jetkizý úshin sandyq júıege ótkizý asa mańyzdy.
О́z kezeginde mýzykalyq dastannyń basy-qasynda Qazaqstannyń jetekshi ǵalymdary, Syr súleıleriniń sarqyty, jyrshy-termeshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Almas Almatov jetekshilik etken belgili ólketanýshylar, etnograftar, mýzyka zertteýshileri qatystyrylǵan bul bastama búginde ózindik mazmuny jaǵynan elimizdiń ár óńiriniń jyrshy-jyraýlarynyń oryndaýyndaǵy ataqty Muryn jyraý Seńgirbaıuly jyrlaǵan «Qyrymnyń qyryq batyry», halyq aqyny Nurpeıis Baıǵanın jyrlaǵan «Qarasaı-Qazı», Nurtýǵan Kenjeǵululy jyrlaǵan «Máýlimnııaz», «Edige», «Oraq-Mamaı», «Qarasaı-Qazı» sekildi el arasynda keńinen jyrlanyp júrgen kólemdi dastandarmen de erekshe baıytylyp otyr.
Dastan bıyl 500 danamen jaryqqa shyǵady. Mýzykalyq dastan eki bólikten turady. Ulttyq naqyshtarmen bezendirilgen birinshi kitapta «Qyrymnyń qyryq batyry» jáne «Edige batyr» týraly tarıhı málimet, jyrdy bizge jetkizgen jyraýlar, elimizdiń ár óńirinen sol muralardy jyrlaǵan jyrshy-jyraýlardyń ómirbaıandary, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilinde berilse, kelesi kitapshanyń ishinde jyr jazylǵan 10 dısk ornalasqan.
Túrkitektes baıyrǵy kóshpendiler jasaǵan Qazaqstannyń mádenı muralarynyń biri, qazaq halqynyń jyrshylyq ónerine arnalǵan bul qundy dúnıe ata-babamyzdyń rýhanı qundylyqtaryn qaıta jańǵyrtyp, jas urpaqty halyqtyń tarıhı-qaharmandyq jyrlarymen sýsyndatyp, qadir-qasıetin arttyryp, kóp janrly dástúrli mol muramyzben tárbıeleýge baǵyttalǵan.
Tarıhqa úńilsek, Edige batyrdyń ómiri men erlik joldary qazaqqa ǵana emes, tatar, noǵaı, bashqurt, qyrym tatarlary, túrikmen taǵy basqa ısi túrki halyqtaryna ortaq mura bolyp esepteledi.
Iаǵnı Edige – tarıhta bolǵan belgili tulǵa. Bıyl Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy bolsa, al óz kezinde Altyn Ordany 17 jyl boıy bılegen dańqty qolbasshy er Edigeni sol dáýirden bólip-qaraý múmkin emes.
«Edige degen er eken, eldiń qamyn jer eken.
El shetine jaý kelse, men baraıyn der eken», degen jyr joldary barshamyzǵa tanys. Degenmen, jalpy epostyń 60-tan astam nusqasy bar eken. Bul negizinen túrkitildes halyqtardyń basty keıipkerge degen súıispenshiliginiń aıǵaǵy bolyp tabylady.
Jyrdyń dástúrli nusqalaryn kezinde Sh.Ýálıhanov, P.Melıoranskıı, G.Potanın, V.Radlov, S.Seıfýllın, M.Áýezov, S.Muqanov sııaqty ǵalymdar men jazýshylar zerttep, joǵary baǵalasa, al búginde batyr esimin ulyqtaýda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jumanazar Asan «Edige» jyry – tarıhı-qaharmandyq epos» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, monografııa jazyp, kitaptaryn shyǵaryp, úzbeı nasıhattap keledi. Osy Jumanazar Asan bastaǵan top óńirde aýqymdy jumystardy atqaryp keledi.
«О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qazaqta qanatty sóz bar. Osy oraıda Edige batyrdyń rýhyn qaıta jańǵyrtý maqsatynda óńirde kóptegen ister júzege asyrylýda. Sonyń biri Mártók aýdanynda kórnekti etip belgitas ornatylsa, Aqtóbede Er Edigege eskertkish qoıylyp, kóshe ataýy berildi.
Sonymen birge oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy «aqtobe_madeniet» jáne «aktobe_ocnt» ınstagram paraqshalary arqyly jańa formattaǵy «Er Edige – Noǵaıly dáýiriniń jyrlary» aıdarymen onlaın sharasy qolǵa alyndy. Tikeleı efırde belgili ólketanýshy Bekarystan Myrzabaı, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, «Úzdik ólketanýshy» tósbelgisiniń ıegeri Jumanazar Asanov, jyrshy-termeshiler Demeýbaı Jolymbetov, О́mirhan Jetesov jáne mańǵystaýlyq Manas Ádilbaev, oraldyq Farhat Orazov, qyzylordalyq Nuraıym Ertalapqyzy qatysyp, halqymyzdyń tarıhı-qaharmandyq epostaryna toqtalyp, qara dombyrany qolǵa alyp, arǵy-bergi tarıhtan syr shertip, jyrlarymen sózdiń qunyn túsinetin tikeleı efır kórermenderiniń janyn jadyratyp, kóńilderin kóterip, jyr-termelerin tókti.
Jyr keshteriniń tolyq nusqasy YouTube jelisindegi «Aktobe_OCNT» kanalynda saqtalǵan.
Jýyrda jaryqqa shyǵatyn mýzykalyq dastan jyr qadirin biletin qalyń kórermen úshin teńdesi joq dúnıe bolmaq. Halyqtyń súıispenshiligine aınalǵan ulttyq ónerimiz jasaı bersin. Qazaq bar jerde jyrshylyq óner ólmeıdi, máńgi jasaı beredi.
Gúlnara SEITALINA,
Aqtóbe oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń redaktory
