Suhbat • 04 Maýsym, 2020

Jandarbek Málibekov: «Kún tańbaly Uly dala elimiz»

103 ret kórsetildi

Bir sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev «Memlekettik rámizder – bul bizdiń memleketimizdiń, bizdiń egemendigimizdiń berik negiziniń biri. Olar Táýelsizdiktiń qasıetti biriktirýshi obrazyn bildiredi» degen edi. Táýba, san alýan is-sharanyń saltanatty ashylýynda Týymyz jelbirep, Ánuranymyz shyrqalyp jatady. Egemendiktiń bir nyshany – Eltańbanyń máni men maqsaty, tálimi men taǵylymy týraly aıtpaǵanda, standarty jańa zamanǵa saı júıelenip, túrli ózgeris engizilip otyrady. Memlekettik rámizder kúni qarsańynda Eltańba avtory Jandarbek Málibekovpen arnaıy syr tarqatyp áńgimelesýdiń sáti tústi.

– Jandarbek Málibekuly, Eltańbanyń jańa standartyn qolǵa alýǵa ne túrtki boldy?

– Elbasy Nursultan Nazarbaev qoldanystaǵy kırıllısa álipbıin latyn grafıkasyna aýystyrý týraly bastama kótergenin jaqsy bilesizder.
2019 jyly jańa standartty jasaýǵa Eltańbadaǵy kırıllısa álipbıimen bederlengen «QAZAQSTAN» jazýyn latyn grafıkasynda «QAZAQSTAN» dep jazý máselesine qatysty boldy. Sondyqtan bul máselege de jiti úńilýge týra keldi. Sebebi rámizge paıdalanýǵa keletin qariptiń standarty bolmaı shyqty. Keıin mınıstrlikte osy másele qozǵalyp, maǵan «qaripti qaıdan aldyńyz?» degen saýal joldandy. О́zderi de izdep taba almaǵan ǵoı. Men mundaı qariptiń daıyn úlgisi joq ekenin jetkizdim.

Bul qariptiń geraldıka, kórkemdik, qazaqy nusqa zańdylyqtary boıynsha rámizdiń ajyramas bir bóligine aınalǵanyn, rámizdegi ózge elementter qalaı oılastyrylsa, bul qarip túri de solaı ázirlengenin aıttym. Jańa standartty Memlekettik hatshy qarap, Elbasy 2019 jyldyń qańtarynda maquldaǵan soń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi týraly» Konstıtýsııalyq zańyna ózgertýler engizildi. Eltańba standarty ózgertilgen soń, Týdyń jobasymen kók tústi mataǵa Eltańba tigiletin Qazaqstan Prezıdenti shtandartynyń standartyn da qaıta ázirlep shyqtyq. Memleket basshysynyń qyzmet ornyna ilinetin, túrli saltanatty sharada ádipteletin jańa shtandart bıyldan bastap qoldanysqa engizildi. Onyń standarty buǵan deıin bolmaǵanyn da atap ótý qajet. Alaıda máni men mańyzy Eltańbadan eshqandaı kem emes. Keıin osynaý tarıhı rámizdiń standarttyq úlgisiniń jasalý negizderin, júıesin baıandaıtyn «Qazaqstan Eltańbasy» kitabyn jaryqqa shyǵardym. Bul derekti kitap qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderine jazylǵan. Birden aıta keteıin, Eltańbanyń jańa standarty shyqty eken dep buǵan deıin ilýli turǵan rámizdi birden alyp tastaý eshkimge mindettelmeıdi. Bul týraly arnaıy zań bar. Soǵan sáıkes Eltańbany aýystyrýǵa úsh jyl merzim qarastyrylǵan.

– Eltańbany daıyndaý, qoldaný isine qa­tys­ty qoıylatyn talaptar elimizde qansha­lyq­ty deńgeıde elep-eskeriledi?

– Rámizderdi ázirleýmen aınalysatyn lısenzııasy bar kásipkerler búginde Eltańbanyń tek keıingi nusqasyn shyǵarýǵa quqyly. Buǵan deıingi nusqalardy óndire almaıdy. Sonymen qatar mundaı kásipkerler rámizben birge Eltańba týraly arnaıy ázirlengen ádistemelik quraldy qosa shyǵaryp, satýǵa tıis edi. Ony Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıteti bekitken. Atalǵan ádistemelik quralda ózgergen elementter, olarǵa berilgen ataýlar jáne taǵy basqa paıdaly málimetter toptastyrylǵan. Alaıda rámizdi shyǵarýyn shyǵaryp, osy ádistemelik quralǵa kelgende kertartpalyq tanytady. Onyń ishinde ne bar ekenin de bilmeıdi. Tipti Eltańbany logotıp deńgeıinde qarastyratyndar da bar. Meni qynjyltatyn da – osy! Egemen el bolǵanymyzben, Eltańbanyń qadir-qasıetine jetip bolǵan joqpyz. Rámizdiń elementteri ataýyna ǵana kóz júgirtken adam onyń qanshalyqty qundy ekenin ańǵaryp, tarıhyn bilip shyǵady. Sondyqtan ulttyq rámizge atústi qaraýǵa bolmaıdy. Onymen sanasý qajet. Aqıqatyna kelsek, rámizde memleket ataýy latyn qar­pinde jazylǵan soń, qoldanystaǵy jazýymyz da osy grafıkada bolýy kerek.

– Rámiz el aýmaǵynan tys jerlerde ázirlene me?

– Rámiz shyǵarýǵa quqyq beretin lısenzııasy bar kásip­kerlerdiń barlyǵy birdeı adaldyq tanytady dep aıta almaımyn. Buryndary mundaı kásipkerlerdiń sany alpystan asyp jyǵylatyn. Qazir jıyrmanyń ary jaq, beri jaǵynda. Olardyń sany nege azaıdy? Sebebi kópshiliginiń ázirlegen rámizderiniń sapasy syn kótermeıtin edi. Bekitilgen standartty, ólshemderdi saqtamaǵan, boıaýy qanyqpaǵan rámizder shyǵaryla bastady. Olar memlekettiń abyroıy, bolmysy men tarıhy bederlengen ulttyq nyshan emes, bazarda satylatyn qandaı da bir buıym sekildi kórinedi. Osyndaı olqylyqtarǵa kóz juma qaraıtyn kásipkersymaqtardyń oılaıtyny aqsha ǵana. Tipti óziń surap otyrǵandaı, rámizderimiz Qazaqstan bylaı tursyn, kórshi Qytaıda shyǵaryla bas­ta­dy ǵoı. Másele, kimniń ázirlegeninde emes, qalaı ázirlengeninde. О́lshem men standartty saqtamaıtyn kásipkerlerdiń lısenzııasyn qaıtaryp alý qajet. Men bul máseleni buǵan deıin de kótergen bolatynmyn. Áli de kóterip kelemin. Nátıjesiz emes. Rámiz shyǵarýǵa berilgen kóptegen ruqsat óz kúshin joıdy. Sonymen qatar bıyldan bastap rámizderdi Qytaıdan jetkizý toqtatyldy.

– Memlekettik nyshannyń nasıhattalý isine de kóńilińiz tolmaıtyn syńaıly?

– Ánuran, kók baıraq pen Eltańba. Eldigimizdi aıqyndap turǵan osy úsh nyshanymyz babalarymyz ǵasyrlar boıy armandaǵan Táýelsizdigimizdiń mazmunyn asha túsetin belgiler. Endeshe, osynaý qundylyǵymyzdy qadirleý, nasıhattaý isine kelgende nege shabandyq tanytamyz?..

Qudaıǵa shúkir, túrli is-sharada Ánuranymyz shyrqalyp, jalaýymyz jelbirep jatady. Oǵan men de bir kisideı qýanamyn. Alaıda Eltańba baryn esten shyǵaryp alamyz. Ondaǵy elementter ataýy men onyń tarıhyna, sımvolıkalyq mánine bas qatyryp jatqan eshkim joq. Kóp jerde tańba termıni nemistiń «erbe» (mura) degen sózinen shyqqan dep jańsaq jazylady. Ol durys emes. Oǵan deıin de bizdiń tańbalar tasta jazylǵan. Bul tańbalar qazaqtyń árbir rý-taıpalyq qurylymynyń tegin tanytady emes pe? «Taıǵa tańba basqandaı» dep maqaldaýymyz beker emes...

Japondyqtar Kúnshyǵys eli bolsa, biz kún tańbaly Uly dala elimiz. Osyny qalamger, marqum Aqseleý Seıdimbek te jıi aıtatyn. Sondyqtan Eltańbany nasıhattaý máselesin myqtap qolǵa alýymyz qajet. Usynysym da bar. Joǵaryda aıtqanymdaı, Eltańba ázirleıtin kásipkerler ol týraly ádistemelik quraldy qosa shyǵarǵandary durys bolar edi. Ony balabaqsha, mektep, joǵary oqý oryn shákirtterine, jalpy eresek azamattarǵa, kelimdi-ketimdi týrısterge usyna otyryp, ulttyq nyshanymyzdyń tanym aıasyn keńeıte alamyz. Sondaı-aq sheteldegi qandastarymyzdy da umytýǵa bolmaıdy. Olar dúnıeniń qaı buryshynda júrse de atajurty Qazaqstan bolyp qala beredi. Sondaı qandastarymyz keıde meniń uıaly telefonyma habarlasyp, rámizdiń shet memleketterde nasıhattalýy máselesin kóterip jatady. Budan eldi saǵynyp, ańsaǵandary baıqalady. Al biz memlekettik nyshandarymyzdy nasıhattap, shetelge shyǵarýdyń ornyna Qytaıda jasalǵan Eltańbany Qazaqstanǵa tasyp júrmiz. Bul – óte uıat jaǵdaı!

– Endeshe, Eltańbanyń ultty uıystyrý qasıetine de ıe bolǵany ǵoı...

– О́zgesi ózge, qazaqty jaýgershilik zamandardan beri saqtap kele jatqan kıiz úı bolatyn. Sonyń ishinde barlyq syılastyq qalyptasty. Adamı asyl qasıetterge negizdelgen is-áreketterimizdi ádet-ǵurpymyzǵa aınaldyrdyq. Otbasy – shaǵyn memleket deıtinimiz sodan. Otan, otaý ıesi uǵymdary halqymyzǵa óte etene...

Eltańbanyń halyqty biriktirýshi qýaty sózsiz bar. Onyń qaq ortasynda shańyraq, odan taraǵan ýyqtar teginnen-tegin beınelenbegen: memleket qalyptastyrýshy ult pen qazaq topyraǵyn meken etken barlyq etnostardyń Otany – Qazaqstan. Keıingi kezde qoǵamymyzda túrli keleńsiz oqıǵalar tirkelip jatyr. Osynyń barlyǵy qazirgi el jastarynyń Eltańba syryna úńilip, onyń jasalý tarıhyna, elementterdiń sımvolıkalyq mánine zer salmaýynan shyǵyp otyr.

– О́z isińizdiń sheberi bolǵan soń qarap otyr­ma­ǵan shyǵarsyz. Qazir nemen shuǵyldanyp júrsiz?

– L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Oitek» qazaqtyń ulttyq tekti arhıtektýrasyn ǵylymı deńgeıde zerttep júrmin. Ol – qazaqtyń «oı» jáne «tek» degen qos uǵymyn bildiredi. Oı ulttyq «mendi» aıǵaqtap, qazaqsha oılaý degendi nusqaıdy. Tek bolsa halqymyzdyń tek-tamyry, ulttyq bolmys-bitimi. Dástúrli arhıtektýra mektebin qalyptastyrsaq deımiz. Sebebi damyǵan memlekettiń ekonomıkalyq ósý barometri arhıtektýrada kórinis tabady ǵoı. Sondyqtan ulttyq arhıtektýra máselesin umytýǵa bolmaıdy dep sanaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Raýan QABIDOLDA,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Sý aıaǵy qurdymǵa kete me?

Aımaqtar • Keshe

Kók túrkiniń kózi

Tarıh • Keshe

Tólge toly Taıketken

Ekologııa • Keshe

15 mamyr – Halyqaralyq otbasy kúni

Qoǵam • 15 Mamyr, 2021

Semeıde eki jeńil kólik soqtyǵysyp qaldy

Aımaqtar • 15 Mamyr, 2021

Uqsas jańalyqtar