Egis alqaptaryn ártaraptandyrý fermerlerdi oqytýdan bastalýy kerek

О́zge ónimdi «ógeı bala» kórmeıik

Mysaly, qazir Syr óńirinde kóktem kesh týyp, kúz erte bas­talatyn boldy. Onyń ústine darııadaǵy sý deńgeıi de jyldan-jylǵa tómendep keledi. Al ǵalymdar ártaraptandyrý árkim ózi bastap ketetin sharýa emes ekendigin aıtady, bul baǵytta óndiris pen ǵylym ushtasýy kerek.

Syr boıynda Keńes Odaǵy dáýirinde kúrishten basqa da daqyl túrleri egiletin. Keıingi 30 jyldyń bederinde bul dástúr umytylyp, egistik óndiris tek kúrishke negizdeldi. Qazir óńirdegi Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǴZI mamandary jyl saıyn túrli daqyldardyń suryptaryn shyǵaryp, onyń egý tehnologııasyn ázirlep, paıdasyn dıqandar arasynda nasıhattap keledi.

– Bizdegi barlyq tehnologııa tek kúrishke negizdelgen. Al sharýalar ár­taraptandyrýdyń álippesin bastasyn desek, memleket tarapynan shyǵyny az, paıdasy kóp daqyl túrlerin ósirýge arnalǵan tehnıkalarǵa ınvestısııalyq sýbsıdııany 50 paıyzǵa deıin kóterý kerek, – deıdi Qazaq kúrish sharýa­shylyǵy ǴZI bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Baqytjan Dúısembekov.
– Sonda qazir ártaraptandyrýdyń tıimdiligin túsingenmen tehnıka alýǵa qarjysy bolmaı otyrǵan sharýalardyń úmiti oıanyp, bas­tama jalǵasady.

Instıtýt mamandary qazir maı­burshaq, jazdyq jáne kúzdik bıdaı,­ maqsary, zyǵyr, raps, júgeri, qant qumaıy sekildi da­qyl­­dardy egip jatyr. Osynyń ara­­synda afrıkalyq daqyl sana­la­tyn qant qumaıynyń paı­dasy ushan-teńiz. Qazir Eýro­pa elderinde tanymal bul da­qyl­dyń dánin mal azyǵyna, 20 pa­ıyzǵa deıin qant jınaıtyn óze­gin túrli shyryn shyǵarýǵa, qalǵanyn súrlemge paıdalanýǵa bolady. Qaıta óńdeý arqyly bas-aıaǵy 50-ge jýyq ónim beretin daqyldyń qaldyǵynan otyndyq brıket shyǵarylady. Tamyry men túbiriniń ózi bir gektarǵa 18 ton­na­ǵa jýyq organıkalyq tyńaıtqysh «qal­dy­rady».

Daqyl tamaq ónerkásibi, jem­shóp ón­di­ri­si jáne bıootyn salasynda paıdalanylady. Kúrishke bala­ma retinde dáninen un, jarma, syra, spırt, qurama-jem óndirýge bolady. Sonymen qatar Eýropa elderinde daqyldyń ózeginen alynatyn shyryndar azyq-túlik jáne kondıter ónerkásibinde jıi qoldanyla bastaǵan.

Qazir qant qumaıyn egýdi Almaty, Soltústik Qazaqstan ob­lys­tary bas­tap, mal-azyqtyq qo­rek nemese súrlem ese­bin­de ǵana paı­dalanyp keledi. Qyzyl­orda­­lyq ǵa­lymdar da byltyr 5, bıyl 80 gektar jerge egip otyr. Ázirshe ónimin tek mal azy­ǵyna jaratady. Al onyń paıdasyn ul­ǵaıtý úshin qaıta óńdeý ónerkásibin ashý qajet.

– Mundaı tájirıbeni áýeli mol­da­vandar bastap, 150 gektar jerge osy da­qyl­dy egipti. Ony egýge, orýǵa qajetti tehnıka alyp, toq­tap turǵan sharap zaýytyn shy­ryn óndirisine beıimdep, ónim shyǵara bastaıdy. Ketken shyǵyn 2-3 jylda ótelip, tórtinshi jyl paıdaǵa jumys isteı bastaǵan, – deıdi ǵalym.

Jalpy qant qumaıy ekolo­gııa­lyq ónim sa­nalady. Ony bela­rýs­tardyń tájirıbesi dá­lel­deı túsedi. Olar radıasııa­men las­­tanǵan aýmaqqa júgeri men qant qu­maı­yn qatar egipti. Keıin qoralarǵa bó­linip qamalǵan saýyn sıyrlarǵa eki da­qyldy bólek beredi. Júgeri jegen sıyr­­­lardyń sútinde radıasııa belgi­si baıqalǵan, al qant qumaıy be­ril­gen qoradaǵy sıyrlardyń súti tap-taza bolyp, taldaý nátıjesi balalar taǵamy úshin paıdalanýǵa jaramdy degen anyqtama bergen. Jerdiń tuzyn, túrli «aýrýlaryn» boıyna jıyp alyp, joıyp jiberetin qant qumaıy Qyzylorda óńiri úshin naǵyz ke­rek­ti daqyl. Taǵy bir paıdasy, bir gektar orman aǵashy 16-18 tonna kómirqyshqyl gazyn boıǵa sińirse, osy kólemdegi qant qumaıynyń «jutatyny» 55 tonna. Onyń syrtynda shań ustaıtyn da qasıeti bar. Taǵy bir tıimdiligi, ónimdiligi joǵary, naryqta baǵasy da qym­bat. Gektaryna orta eseppen 7-8 tonnadan tuqym jınalady. Ár kılosy orta eseppen 600 teń­ge­den. Al ortasha 5 tonnadan jı­na­­la­tyn kúrishtiń baǵasy 200 teń­ge­den ázer asady. Mynadaı da sa­lystyrý bar: shamamen 320-340 myń teńge shyǵyn jumsalatyn kúrishtiń ár gektarynan 100-115 myń teńge, al 120-150 myń teńge ketetin qant qumaıynan 328 myń teńge taza paıda túsedi. Sondaı-aq kúrishtiń ár gektaryna 30 myń tekshe metr sý ketse, osyndaı kólemge egilgen qant qumaıynyń «ishetini» 1500-2500 tekshe metr shamasynda.

– Dıqandar arasynda ózge daqylǵa «ógeı baladaı» qaraıtyn kózqaras qa­lyp­tas­qan. Mysaly, shar­ýalar kúrishti tolyq egip bol­maı, basqasyna kirispeıdi. Ek­­ken kúnniń ózinde «shyqsa shy­ǵar, shyqpasa qoıar» degen nıetpen isteıtin sııaqty. Tájirıbeli mehanızatorlardyń ózin jańa tásilge beıimdeý qıyn bolyp tur. Sondyqtan da olardy yntalandyrý kerek. Ǵalymdar úshin barlyq sharýashylyqty aralap, ártaraptandyrýdyń paıdasyn túsindirý aýyr. Biz aıtyp júretin agropark osy úshin kerek. Arnaıy agropark qurylyp, fermerlerdi oqytqanda ǵana sharýa alǵa basady, – deıdi Baqytjan Álisheruly.

Qazir ekstenshn degendi jıi estıtin boldyq. Kóp maǵyna bere­t­in termınniń bir túsindirmesi – ǵylym taratý. Dálirek aıt­saq, ǵa­lymdardyń fermerlerdi jańa­lyqqa beıimdeýi. Aýyl sharýa­shy­lyǵyn ǵylymmen osylaısha ushtastyrý arqyly qazir Argen­tı­na, Izraıl, Brazılııa se­kil­di memleketter kóp paıda taýyp jatyr.

 Bul «kúrish kerek emes» degen sóz emes

Jyl ótken saıyn kúrish shar­ýa­shylyǵy paıdasynan shyǵyny basym salaǵa aınalyp kele jatyr. Sý jetispeýshiligi de dıqandar kóńilinde senimnen góri alańdy kóbeıtip-aq tur. Osydan da el arasynda «kúrishten bas tartý kerek» degen pikirler de estilip qalady.

– Salany bilmeıtin, syrttaı ton pishetin «sarapshylardyń» oıy­men áste ke­lisý­ge bolmaıdy, – deıdi ǵalym. – Kú­rish kerek! Tek óndiriske ǵylym aralasýy qajet. Mysaly, bizdiń ǵalymdar qazir aýys­paly eginniń 8 tanaptyq jú­ıe­sin jasap shyǵardy.

О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary sala toqyraı bastaǵanda kú­rish egilgen alqaptardyń kóbi bos qal­ǵan. Aınalasy 2-3 jyldyń ish­inde sol tanaptar sheńgel men jıde basyp, sory betine shy­ǵyp, ja­ram­syz jerge aınaldy da qaldy. Qazir kú­rishten bas tartsaq, sol kepti qaı­ta kıeıin dep tur­myz. Ma­man­dar­dyń pi­ki­rin­she, bul prob­le­ma­nyń aldyn alý úshin aýyspaly egin júıesi saqtalýy kerek. Mysaly, qa­zir aımaqtaǵy kúrish al­qap­ta­rynyń kóbi keppeı, oraq kesh túsip jatady. Osy­nyń saldarynan byltyr egin oraǵy qara kúzge deıin sozylyp ketti. Bul shar­ýa­­­lardyń taǵy da sol ǵylymdy kerek qyl­­maǵanynyń kesiri.

– Bizde kúrish egetin alqap soqamen 25 santımetrdeı ǵana te­reń­dikte jyrtylady. Al onyń astynda neshe jyldan beri tap­talyp, betonǵa aınalǵan topy­raqas­ty ultany jatyr. Jazda durys sý sińbeı, kúzde kólkildep keppeı turatyny sol. Jańaǵy qatty bóliktiń astyndaǵy jer asty sýy ystyqta býlanyp, topy­raq betin aq sor basady. Ol osy jerge egilgen basqa daqyldy da ósirmeıdi, – deıdi ǵalym.

Budan qutylýdyń joly – jer­diń tómengi qabatyn tereńdetip tilý. Qazir Jalaǵash aýdanyndaǵy «Er-Áli» sharýa qoja­lyǵy osy tásildi qolǵa aldy. Munyń tıim­di­ligi, sý jerge tez sińip, jeras­ty sýy­nyń tuzyn syrtqa shy­ǵar­­maıdy. Sory ketken jer­diń ónimi de jaqsy bolady. Eń bas­­tysy, kúrishti qyrkúıek aıyna deıin oryp alyp, kúzdik jumysty ýaqytynda bitiresiz. Árta­raptandyrý talaby da osy.

Syrdyń brendine aınalǵan ónimge qatysty sózge qaıta ora­laıyq. Kúrishtiń ke­rek­­tigine daý joq, tek onyń kólemin azaı­typ, esesine ǵylymı negizde egý arqy­ly túsimin kóbeıtý qajet.

– Bir egisti ege berseńiz, tórt-bes jylda jerdiń qunarlylyǵy joıylady. Qazir biz alqapqa agrohımıkattardy tonnalap tógip, kúrishti zorlyqpen óndirip otyrmyz. Al ondaǵy nıtrattar bizdiń aǵzamyzǵa túsip, nıtrıtke aınalady. Ol aǵzada metabolıtke ulasady. Onyń ar jaǵy ne bolaryn ózińiz bile berińiz. Qazir jıi aıtylatyn azyq-túlik qaýipsizdigi máselesinde ǵylymnyń aıtqanyna júgingen jón, – deıdi ǵalym.

Ártaraptandyrý degenimizdiń negizi jerdiń qunarlylyǵyn saqtaý. Qazir aı­maq­ta jerdiń qunarlylyǵy 0,5-1 paıyz aralyǵynda. Al bul 2 paıyzdan asýy kerek. Osydan da topyraǵymyz tyńaıt­qysh­qa táýeldi. Osy kúni dıqandar kúrish­t­­en gektaryna 55-60 sentner ónim alsa, telpe­gin aspanǵa atyp qýa­na­dy. Al irgemizdegi R­eseıdiń kórsetkishi 70-80 sentnerdiń ara­lyǵy. Olarda arnaıy komıtet qurylyp, memlekettik baǵ­dar­lama qabyldanǵan. Kúrish ǵylymı-zertteý ınstıtýttary soń­ǵy úlgidegi jabdyqtarmen jasaqtalǵan. Biz de bıdaıdyń kóleńkesinde qalyp qoı­ǵan ónimge osyndaı jaǵdaı jasaýymyz kerek. О́ıtkeni kúrishke suranys jyl saıyn artpasa, kemimeıdi. Mysaly, qazir álem boıynsha jylyna 730 mln tonna kúrish óndiredi, al keregi 781 mln tonna. Ártaraptandyrý – tıimdiligi joǵary da­qyl­dardy kóbeıtýmen qatar, qolda bardy jańa jaǵdaıǵa beıimdeý. Onyń júzege asýy­na memleket múddelilik tanytyp, aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn qoldaý aıasy artýy tıis. Sonda ǵana ortaq bastamadan oń nátıje shyǵady.

Qyzylorda oblysy