Elbasy • 22 Maýsym, 2020

Elbasy – eren tulǵa

709 ret kórsetildi

Táýelsiz Qazaqstan men Nursultan Nazarbaev esiminiń qatar atalýy – zańdy ári ádiletti. Jańadan azat­tyq alǵan, egemendigin endi en­shilegen eldiń tizginin ustaǵannan aýyr júk joq shyǵar. Buǵan táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyl­dar Qazaqstan úshin qaı tur­ǵydan alsa da ońaı kezeń bol­maǵanyn qosyńyz. Osyndaı syndarly sátte tarıhtyń tańdaýy, halyqtyń qalaýy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa tústi.

 

Elimizdiń búgingi qol artqan tabysy, baǵyndyrǵan bıigi, jetken jetistigi, derbes el retinde irgesin bekitip, keregesin ke­ńeıtip qana qoımaı, alty qurlyqqa tanylýy – munyń bárinde Elbasynyń ushan-teńiz eńbegi, erligi men órligi, qalt­­­qysyz qyzmeti men qajyr-qaıraty jatyr.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń elimizdiń baıandy bolýy­na qosqan úlesi baǵa bergisiz zor! Nur­sultan Ábishuly tarıhtyń syndarly saǵa­tynda bıliktiń basynda bolyp, te­reń saıasatkerliginiń arqasynda eldiń táýelsiz dara jolyn qalyptastyra bildi. Búginde búkil álem Qazaqstandy damy­ǵan el dep moıyndaıdy, dúnıeniń tórt qubylasymen teń aralasamyz.

Saryarqanyń tórinde azamattyǵy­myzdyń Sholpan juldyzyndaı bolyp el júregi jańa astana boı túzedi. Onyń da bas arhıtektory Elbasynyń ózi. Jańa elordanyń sáni men máni de, sáýleti men dáýleti de táýelsiz Qazaqstandy tórtkúl álemge pash etti.

Elordany Nur-Sultan dep ataý ádil­dik ıdealdaryna tolyq jaýap beretinine, qazaqstandyqtardyń basym kópshiliginiń úmitterine sáıkes keletinine kámil se­nemin.

Tarıhymyzda birinshi ret shekarany halyqaralyq sharttarmen qujattap bekittik. Soltústik óńir qazaq rýhyna qanyqty. Sanymyz ósip, sapamyz ja­ńaryp, el rýhy, eńsesi kóterildi. Kó­shi­miz túzelip, ánimiz kókte erkin shyr­qala bas­tady, qazaqpen qazaq qazaqsha sóı­lesip, tili joıylyp ketý qaýpinen aryldy.

Eń bastysy, derbes eldiń ózindik zań­­na­masy qalyptasyp, halyq konstı­týsııalyq erkindik aldy. Memleket jáne qoǵam múddesine kerekti shekteýlerden basqaǵa Ata zań negizinde ruqsat etilip, azamattar erkin ómir súrý bostandyǵyna jetti. Joqshylyq qorqynyshynan, sóz sóıleýge tyıym úreıinen halyq qu­tyldy. Onyń ishki ómirine eshkim aralas­paıtyn boldy.

Elbasynyń batyl da ýaqtyly she­shim­deriniń arqasynda barlyq synaq­tardan súrinbeı ótip, ekonomıkasy be­rik, halyqaralyq arenaǵa tanymal, de­mo­­kratııalyq jáne zaıyrly elge aı­nal­dyq. Sonyń bárinde N.Nazar­baevtyń qoltańbasy men tarıhı qyzmeti tur.

Osyǵan deıin Tuńǵysh Prezıdenttiń táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalap, jas memleketti álem moıyndaǵan abyroıly elge aınaldyrǵan jahandyq deńgeıdegi qaıratkerligi týraly kóp aıtyldy. Tom­dalǵan kitaptar da jazyldy, áli de ja­zylmaq...

Bul maqalada men Elbasynyń mem­leket tizginin ustaǵan birinshi kún­nen, barlyq syn-qaterlerden tek zańdy­lyq­ty nyǵaıtyp, demokratııalyq qundy­lyqtardy berik ustap, Konstıtýsııaǵa qatal baǵynǵan kezde ǵana jetýge bolatynyn tereń kóre bilgenine oqyr­mandardyń nazaryn aýdarǵym keledi.

Qoryta aıtqanda, óz maqalamdy Qa­zaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti − Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kon­stıtýsıonalızmge negizdelgen jáne zań ústemdigin qatań saqtap, sol arqyly eli­mizdi álemge tanymal qylǵan zor eńbe­gine arnamaqpyn.

Qazaqstannyń bir sıpaty Kon­stı­týsııamyzben aıqyndalǵan qu­qyq­tyq memleket ekendiginde. Quqyq­tyq memleket retinde basqarý ınstı­týttarynyń ornyǵýy men olardyń modernızasııalaný kezeńderi Elbasynyń konstıtýsııalyq ıdeıalarynan, quqyqtyq kózqarastarynan bastaý alǵanyn ashyq aıtý kerek.

Derbestikti alýǵa umtylý kezeńi bas­talǵanda Nursultan Ábishuly kóregen basshy retinde bolashaq táýelsizdigimizge negiz bolatyn alǵashqy qadamdarǵa ba­tyl bara bildi. Sol qıyn jyldary qo­ǵamdyq qatynas sýbektileriniń ınstıtýsıonaldy jadyna laıyqtap, ýaqyt suranysyn eskere otyryp, KSRO-dan qalǵan Konstıtýsııa tusynda kóp­tegen zańǵa ózgerister kirgizip, quqyq­tyq reanımasııa jasap, erekshe kóre­gen­dikpen ýaqytty uta aldy.

Elbasy Keńes Odaǵynyń aldaǵy ydyraýy jaǵdaıynda Qazaqstandy júıeli daǵdarystan shyǵarý úshin neni, qalaı jáne qashan jasaýy qajet eken­digi týraly naqty túsindi. Álemdik tarıh pen saıasatty joǵary deńgeıde bile otyryp, jaqynda memlekettik táýel­sizdikke ıe bolǵan elderdiń basshylary men úkimetteriniń áreketterin únemi zerdeleı otyryp, joǵary damyǵan memleketter evolıýsııasynyń, sondaı-aq demokratııalyq transformasııa aıasyn­daǵy oryn alǵan saıası jáne eko­no­mıkalyq tranzıt mysaldaryn muqııat zertteı bildi. Sol arqyly tereń jáne kópvektorly jańǵyrtýdyń shynaıy qazaqstandyq joly týraly naqty túsi­nik qalyptastyrdy.

Táýelsizdiktiń ár sáti, kúni qymbat. Qazir azattyqtyń úshinshi onjyldyǵyn túıindeıtin tusqa kelip qalǵanymyzdy eskersek, onda ótkenimizge jáne osy kún­­ge qalaı jetkenimizge búgingi kún tur­­ǵysynan baǵa berýimiz kerek-aq. Al bul rette qazirgi zamanǵy qazaqstandyq mem­lekettilikti qalyptastyrýdaǵy jáne damytýdaǵy Elbasynyń róli men ól­sheýsiz eńbegin eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Bul maqalada men Elba­synyń sol eńbegine alǵash ret jeke kózqarasymdy bildirip otyrmyn. Toq­sanynshy jyldardan osy kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan osynaý tarıhı proseske qatysýǵa senim berilgen Tuńǵysh Prezıdenttiń se­ri­gi retinde bas­ty sátterdi qamtyǵym keledi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń tu­raqty jáne údemeli damýy birinshi kezekte prezıdenttik basqarý nysanyn engizýmen tikeleı baılanysty ekenin atap ótken jón. Qazaqstannyń egemendi memleket retinde naqty qalyptasýy 1990 jyldyń 24 sáýirinen bastalady. Naq osy kúni Qazaqstanda alǵash ret prezıdenttik laýa­zym engizilip, Qazaq KSR Prezıdenti laýa­zymyna Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılandy. О́z halqynyń shynaıy patrıoty, tájirıbeli saıasatker retinde Tuń­ǵysh Prezıdent sol ýaqyttyń ózinde búkilodaqqa joǵary deńgeıdegi basshy-praktık retinde tanylyp úlgergen bolatyn. Ol odaq deńgeıinde júıeli aldyn ala boljaı alatyn, zaman tynysynyń tamyryn tap basa biletin qabiletke ıe, joǵary basqarýshylyq tájirıbesi bar jáne sol kezdegi óte talantty jas basshy boldy.

Ol ýaqyt Qazaqstannyń memleket retinde qalyptasýyndaǵy óte bir qıyn jyldar edi. Memlekettiń qazynasy bos, qyzmetkerlerge jalaqyny ýaqtyly tó­leý múmkin emes, zeınetkerler úki­metke qolyn jaıyp, áıelder ala dorba kóterip, bazar aralap ketken zaman bastaldy. Elimizdiń ár túkpirinde tap­shylyq, qo­baljý. Oǵan jurtty kóshege shaqyryp, qoltyqtaryna sý sepkenderdi qosyńyz.

Sol qıyn kezde Nursultan Ábishuly sabyrlylyq pen salqynqandylyq saıa­sat ustanyp, órt shyǵatyn jerge sý sebelep, daý týatyn tusta buqarany ymy­raǵa keltire aldy. Sheshýshi kezde esh­qandaı qıyndyqtardan qoryqpastan batyldyq tanytyp, jol taba bildi (Qa­ra­ǵandydaǵy shahterler narazylyǵy, Oraldaǵy kazaktardyń dúmpýi jáne t.b.). Elbasynyń joǵary basshylyqqa bir­den kele salmaı, halyqtyń ortasynan shyqqany sonda baıqaldy. Sonaý qarapaıym metallýrg bolǵan jyldardan beri qanshama joldan ótip, ysylyp, synaqtardan súrinbeı, tájirıbe jınap, bolattaı shyńdalǵany sonda anyq kórindi.

Árbir uly zańnamanyń mátini alǵa­shynda harızmatıkalyq tulǵanyń oıyn­da normatıvtik model esebinde qa­lyptasyp, joba bolyp, ártúrli saty­daǵy synnan ótýden bastaý alady.

El táýelsizdiginiń negizi bolǵan bar­­­lyq tarıhı zańdardyń qabylda­nýyn­da Tuńǵysh Prezıdenttiń quqyqtyq usta­nymy sheshýshi ról atqardy.

1990 jylǵy 25 qazandaǵy Qazaq­stannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııasy memlekettik bılik organdarynyń qurylymy men quzy­retiniń derbestigin aıqyndap, Keńestik Odaq aıasynda daralana bastaǵan mem­lekettiliktiń jańa kórinisin anyqtady.

Sol kezde qabyldanǵan jańa zańdar, eski zańnamalarǵa jasalǵan túzetýler men qosymshalar jańa ýaqyttyń talabyna saı el ekonomıkasyn, áleýmettik, mádenı salany derbestik saıasatyna ıkemdedi.

1991 jyly 1 jeltoqsanda alǵashqy tikeleı prezıdenttik saılaý ótti. Ha­lyq­­tyń erkimen N.Á.Nazarbaev saıa­­sat­ty aıqyndaý jáne ony barlyq qazaq­­standyqtardyń atynan júrgizý quqy­ǵyna ıe boldy.

Al 1991 jyly 16 jeltoqsanda qa­byl­danǵan «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Kon­stıtýsııalyq zańy Otanymyzdy táýelsiz, eshkimge bodan, odaqtas emes, derbes el ekenin, onyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan bostandyq kúni týǵanyn álemge pash etken tarıhı ulyq qujat boldy. Konstıtýsııalyq zań Qazaqstan Res­pýb­lıkasyn halyqaralyq taný pro­sesine bastaý boldy.

Bul zań konstıtýsııalyq basqarý qurylymdaryn, memlekettik apparatty, adam erkindigi men bostandyqtaryn qalyptastyrý alańynda tuǵyrly negiz boldy. Ol tarıhı qujatta Elbasynyń qoltańbasy men quqyqtyq ıdeıasy jar­qyn kórinis tapty.

Respýblıkamyzdyń alǵashqy Kon­stı­týsııasy 1993 jyly 28 qańtarda qa­byldandy. Onda elimizdiń derbestigi, bı­lik formasy burynǵy óktem júıe­den jańa demokrattyq lıberaldy qun­dy­lyqqa baǵyt alǵan konsepsııaǵa negiz­delgeni alǵash ret aıshyqtaldy.

Deı turǵanmen, bul Konstıtýsııa ótpeli kezeńde sana men mentalıtettiń aýysýyn normalyq mámilege keltirýge baǵyttalǵan, táýelsiz eldiń zańdarymen qosa KSRO-nyń keıbir normatıvtik zań­namalary teń qoldanylady degen dýalızm men konformızmge táýeldi qujat boldy. Norma básekelestigi, ásirese na­ryqtyq qatynastarda, quqyq qoldaný jáne sot tájirıbesinde qoǵamdyq qaty­nastardy kúrdeli mehanızmniń rettelý sanattarynda erekshe bilindi.

Meniń Elbasymen eń alǵash ret betpe-bet kezdesýim de sol kezderge tuspa-tus keldi. Toqsanynshy jyldardyń basyn­da men Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń oryn­basarlyq qyzmetine saılanyp, biraz ýaqyt Tóraǵanyń mindetin ýaqytsha at­qardym.

Elbasy respýblıkanyń quqyq qorǵaý organdarynyń basshylarymen kezdesýde reforma jasaý úshin eldegi qylmystyń deńgeıine alańdaýshylyǵyn bildirip, qoǵamdyq tártipti qalyptastyrý mańyz­dylyǵyn, sot júıesin reformalaý, onyń mártebesin jańasha retteý týraly oılaryn basa aıtyp, barlyǵyn ozyq álem tájirıbesi aıasynda ońtaılandyrý kerek ekenin jıi qozǵap júrdi.

Ýaqyt adam ómirinen oza qımyl­daǵan sol toqsanynshy jyldar qoǵam­nan naryqtyq qatynasqa beıimdelý, demokratııalyq, zaıyrlylyq qundylyq­tardy qalyptastyrý sııaqty tyń baǵyt­tardy talap etti. Memlekettiń damýyn­ jańasha modernızasııalaý, ózgemen te­rezesin teńestirý strategııasy jańa Kon­stıtýsııa, ózgeshe qurylym modeli ke­rektigin qajetsindi.

Tuńǵysh Prezıdenttiń bastamashyl­dyǵymen, 1995 jyly 30 tamyzda búkil­halyqtyq referendýmda qolda­nys­taǵy Konstıtýsııa qabyldandy. Ony ma­­qul­daǵan halyq, usynǵan Elbasy bola­tyn. Konstıtýsııa memleketimizdiń bas­ty ıns­tıtýsıonaldyq negizderin or­nyq­tyratyn halyq pen bıliktiń negizgi sharty, kelisim qujaty, ulttyq ıdeologııa mańyzyna ıe boldy.

Konstıtýsııanyń jobasy boıynsha jumys barysynda Tuńǵysh Prezıdent is júzinde jıyrmadan astam sheteldik konstıtýsııany ózi zerdelep, pysyqtaǵany týraly buǵan deıin de kóp aıtyldy. Ol mysaldy odan ári tereńdetpeı-aq, osymen qanaǵattanaıyq.

Jańa Konstıtýsııada memleket for­masy qandaı bolmaq? Basqarý tetik­teri qalaı retteledi? Adamnyń jáne aza­mattyń tabıǵı jáne pozıtıvtik quqyq­tary qandaı deńgeıde bekıdi, erkin­dik pen bostandyq qalaı baıan etiledi, onyń kepili kim? Menshik formasy, onyń qun­­dylyq esebinde bekýi, sot júıesi, kon­­stıtýsııalyq baqylaý ınstıtýty, jer­gilikti aýmaqtyq basqarý tásili, bı­lik­tiń tutastyǵy men ony tejeý sal­maq­tylyǵy qalaı bolýy kerek degen kon­sep­týaldy máseleler túbegeıli anyq­talyp, normatıvtik sıpatyn aldy.

Memleket qalyptastyrýdyń álem­dik tarıhynda asa mańyzdy quqyq jádi­gerleriniń avtory bolady. Shyń­ǵys hannyń «Uly Jasaq», Táýke han­nyń «Jeti Jarǵy», Napoleonnyń «Aza­mat­tyq kodeksi» degendeı.

Búgingi qoldanystaǵy Qazaqstan Res­­­­­pýblıkasynyń Konstıtýsııasy – Tuń­­­ǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń mem­­­le­­ketshildik ıdeıasynyń quqyqtyq po­­zı­­sııasynyń júzege asqan kórinisi. Kon­­stıtýsııa álemdik ozyq tájirıbege súıengen, halqymyzdyń dástúr ádetine ıek artqan, ıntellektýaldyq qýatyna beıimdelgen jańa údemeli órkenıettik qundylyqtarǵa jeteleıtin baǵdarly qujat boldy. Elbasy onyń normalaryn jetik bilýmen qatar, jatqa aıtyp otyratyny onyń ár baby óz júreginen, tolǵanysynan týǵanynan dep oılaımyn.

Jańa Konstıtýsııa qabyldanǵan alǵashqy jyly quqyqtyq baza joqqa tán, Joǵarǵy Keńes óz jumysyn toqtatqan, al jańa Parlament áli saılanbaǵan bir vakýýmdy ýaqyt boldy. Sol kezde Elbasy álemde sırek kezdesetin erekshe quqyqbastamashylyq presedentke bardy. Zań qabyldaý fýnksııasyn óz qolyna alyp, Prezıdent úsh aıda júzden asa zańdyq kúshi bar jarlyq qabyldady. Aǵyn sýdyń tejeýin ashqandaı ekonomıkany reformalaýǵa quqyqtyq múm­kindik bergen osy jarlyqtar KSRO-dan qalǵan kóterilýi qıyn josparly ekonomıkany, sosıalıstik sharýashylyq qurylymdaryn ózgertýge, Konstıtýsııa bekitken basqarý ınstıtýttaryn qalyp­tastyrýǵa teńdessiz úles qosty.

Jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes tyń memlekettik qurylym ınstıtýttary ja­­saq­taldy. Memleket áleýmettegi kelis­­­peýshilikti, daý-damaı, shıelenisti she­shý fýnksııasyn sotsyz atqara almaı­tyny belgili. Konstıtýsııa jańa sot bı­­ligi júıesiniń modelin usyndy. Ar­bıt­rajdyq sottardyń fýnksııalaryn jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottarǵa bere otyryp, olardy taratý arqyly sot jú­ıesiniń birligi bekitildi. Jergilikti sot­tardyń sýdıalaryn el Prezıdentiniń taǵaıyndaýy jáne Joǵarǵy Sot sýdıalaryn Parlament Senatynyń saılaýy tártibi engizildi. Sýdıalardy irik­teý jáne olardyń táýelsizdigin qamta­masyz etý jónindegi organ retinde Jo­ǵary Sot Keńesi men Biliktilik ádilet alqasyn qurý kózdeldi, sýdıalardyń mártebesi men adamnyń quqyǵyn jáne bostandyǵyn qorǵaý júıesindegi rólin nyǵaıta otyryp, olarǵa tıispeýshilik kepildigi kú­sheıtildi.

Osylaısha, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jańa Konstıtýsııa negi­zinde jańa sot júıesiniń irgesi qalanyp, onyń qyzmetiniń qaǵıdatty máseleleri retteldi.

Parlament Senatynyń Tóraǵasy, elimizdiń Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy, Respýblıkanyń Bas Prokýrory, al qa­zir – Konstıtýsııalyq Keńestiń Tór­aǵasy sııaqty joǵary memlekettik laýa­­zymdarynda jumys isteı otyryp, men Elbasynyń kóptegen jumys kezde­sý­lerinde, respýblıkalyq keńesterde, Qaýipsizdik Keńesiniń, Senattyń otyrys­tarynda jáne Parlamenttiń birlesken otyrystarynda sóılegen sózderin tu­raqty tyńdadym. Prezıdentti Konstı­týsııalyq Keńestiń, sot júıesiniń, prokýratýra organdarynyń qyzmeti týraly habardar etip otyrdym.

Bilimi boıynsha zań salasynyń mamany emes adamnyń konstıtýsııalyq, quqyq qorǵaý taqyryby boıynsha túsi­nikteriniń sonshalyqty moldyǵyna, kon­stıtýsııalyq materııany tereń meńger­genine árqashan tańdanatynmyn. Ol adam­­nyń quqyqtary men bostandyqtary, qatynastardyń ekono­mıkalyq negizderi, azamattyq qoǵam, saıası kózqarastar tú­rinde tolyq sýrette keshendi kóredi. О́zi­niń osy usta­nymyn mamandardyń nazaryna jetkize alady jáne opponenttermen ótkir pikirtalastarda qorǵaı alady.

Tuńǵysh Prezıdent konstıtýsııalyq quqyqtyq saıasatty jiti meńgere otyryp, ony júzege asyrý prosesinde ár­qashan Konstıtýsııada kórsetilgen Zań ústemdigine erekshe kóńil bóledi. О́ziniń sol senimin jeke úlgisimen dáleldep otyrady.

Elbasy Respýblıkany basqarýdy kúrdeli ótpeli kezeńde óz qolyna aldy. Ekonomıkalyq daǵdarys, qoǵamnyń belgili bir bóliginiń qundylyqty baǵdar­lardy joǵaltýy, qylmystyń ósýi, sybaılas jemqorlyq jańa qoǵamdyq-eko­nomıkalyq formasııanyń bazalyq negizderin, oǵan barabar naryqtyq ınstı­týttardy qurýǵa baılanysty túbe­geıli sharalardy júrgizýge kedergi jasady.

Bul problemalardy sheshý joldary Memleket basshysynyń jeke baqy­laýynda boldy, qajetti ýaqytta ol bul prosesti «qolmen basqarý» rejiminde úılestirdi. Myna bir jaǵdaı esime túsip otyr, 1999 jyly qalyptasqan ahýal­dy esepke ala otyryp, respýblıka Pre­zıdenti quqyq qorǵaý jáne ózge de memlekettik organdardyń birinshi basshylary kirgen Shuǵyl shtab quryp, ony basqarýdy ózine qaldyrdy. Meni orynbasar etip taǵaıyndady. Shtab otyrystary aı saıyn, al keıde odan da jıi ótkizilgen bolatyn, olarda respýblıka óńirlerindegi qylmystyq ahýal, ózekti problemalar talqylanyp, sol boıynsha pármendi sheshimder qabyl­dandy. Ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik sebepterdi joıý, memlekettik organ­dar­dyń ruqsat berý fýnksııalaryn ońtaılandyrý, qylmysqa qarsy kúreste basymdyqtardy qaıta qaraý jaǵdaıdy jaqsartýǵa, quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń kepildikterin nyǵaıtýǵa múmkindik berdi.

Ásirese, sybaılas jemqorlyq fakti­leriniń aldyn alýǵa erekshe kóńil bólindi. Shetelderdiń oń tájirıbesin eskere otyryp, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa basa nazar aýdara otyryp, sybaılas jemqorlyqqa qarsy jańa saıa­sat jasaldy. Elbasy ózi basqarǵan Shtab jumysynyń nátıjesinde eldegi qylmystandyrý pro­sesi tejeldi, qoǵam­dy qylmystyq sıpattan aryltýǵa múmkindik ashty. Sol jyldardan bastap elde­gi qylmys sany jyl­dan­­-jylǵa azaıa tústi. Penıtensıarlyq júıe reformalandy.

Halyqaralyq masshtabta konstıtýsııany damyp otyratyn quqyqtyq materııa retindegi qabyldaý týraly tezıs jalpy tanylǵan. Ol «tiri konstıtýsııa» dep atalatyn tujyrymdamanyń negizinde qalanǵan. Ata zańdy odan ári jetildirý oǵan túzetýler engizý jolymen, sondaı-aq konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń sheshimderi negizinde júzege asyrylady.

Damýdyń joǵary qarqyny, memle­kettik basqarý júıesin jańǵyrtý, jahan­­daný, ekonomıkada, áleýmettik salada trans­formasııalaýǵa ákep soǵatyn qa­zirgi zamanǵy syn-qaterler jáne basqa da faktorlar birqatar memleketterde konstıtýsııalyq reformalar júrgizýge túrtki boldy.

Konstıtýsııa men qoǵamdyq jáne mem­lekettik damý qajettilikteriniń arasynda alshaqtyqqa jol berýge bolmaıtyny bizdiń el úshin de anyq boldy. Osy maqsatta Memleket basshysy óz kezeginde demokratııalyq reformalarǵa negiz bolyp, jyldam ósý úshin jaǵdaı jasaıtyn ózgerister engizýge bastamashylyq jasady.

О́tken jıyrma bes jyl ishinde kon­stı­týsııalyq reformalar júrgizý jónin­degi prosestiń prezıdenttik formaty pysyqtaldy jáne bekitildi. Bul pro­sester kezinde de Elbasy qazirgi jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýap­kershiligimen erekshelendi. Onyń negi­zin Ata zańdy barynsha saqtaý, onyń turaqtylyǵy men serpindiligin qamta­masyz etý quraıdy. Konstıtýsııany óz­ger­týge tek erekshe qajet bolǵan jaǵ­daıda, eleýli dáleldeme bolǵan kezde, kútiletin saldarlar men yqtımal táýe­kelder túsindirilgende ǵana jol berildi.

Qazaqstanda ótken Konstıtýsııalyq reformalardyń árqaısysy qoǵamnyń evolıýsııasymen tikeleı baılanysty. Ata zań ýaqyttyń bolmysyn eskere otyryp, 1998, 2007 jáne 2017 jyldary júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar barysynda túzetýlerge, sondaı-aq 2011 jáne 2019 jyldary ishinara túzetýlerge ushyrady. Árbir Konstıtýsııalyq reforma qoǵamdy odan ári damytýǵa yqpal jasap, adam quqyqtary salasyn joǵary standarttarǵa jaqyndata tústi.

Konstıtýsııalyq materııany tolyǵy­men bile otyryp, Elbasy Konstıtýsııa­nyń basty qundylyqtaryn, ıdeıalary men erejelerin aıqyndaıtyn tujy­rym­damalyq qurylymdardy qalyp­tastyrýǵa sheshýshi áser etti.

Konstıtýsııaǵa ózgerister engi­zýde qalyptasqan Prezıdenttik format osy proseste saıasatty quqyqqa aralas­tyr­maýdyń jáne bolashaqta sapaly kon­stıtýsııalyq quqyq qoldanýdy qam­tamasyz etýdiń kepili boldy. Tuńǵysh Prezıdent konstıtýsııalyq prosestiń sońǵy kezeńinde saıasatty ekinshi kezekke ysyryp, zań jobasyn zańger-mamandar daıyndaǵanyn qatań qadaǵalap otyrdy.

Konstıtýsııalyq reformalar min­detti túrde tereń jáne aýqymdy halyq saraptamasyn júrgizýdi, qazaq­standyqtardyń kópshiliginiń konstı­týsııalyq proseske qatysýyn qamtıdy. Bul prosess sondaı-aq árdaıym sheteldik ǵalymdardyń jáne halyqaralyq uıym­dardyń pikirlerimen sanasýdy qajet etedi.

Mysaly, 2017 jyly ótkizilgen Kon­stı­­týsııalyq reformanyń jobasy týraly konstıtýsııa salasyndaǵy tany­­mal mamandardy biriktiretin asa bedeldi organ − Venesııalyq komıssııa Qazaqstannyń konstıtýsııalyq evolıýsııasy jóninde óte joǵary baǵa berdi.

Qazaqstandyq konstıtýsıonalızm qury­­lysynyń barlyq bólikterin bir-biri­men úılestirý, mazmuny, kezek­tiligi, quraldary men oryndaýshylaryn anyqtaý Tuńǵysh Prezıdent ja­­sa­ǵan memlekettik josparlaýdyń biregeı júıesi arqyly múmkin boldy. Onyń negizin Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Joldaýlar, strategııalar, tujyrymdamalar jáne basqalar quraıdy.

Konstıtýsııaǵa negizdelgen Qazaq­stan Respýblıkasynyń uzaqmer­zimdi damýynyń eki strategııasy: «Qa­zaq­stan-2050» strategııasy jáne iske asy­ryl­­­ǵan «Qazaqstan-2030» strate­gııasy ózderiniń eń joǵary ádisnamalyq, saıa­sı, dúnıetanymdyq, ıdeıalyq jáne pat­rıottyq mazmundylyǵymen erek­she­le­nedi. Olardyń arqasynda ártúrli tarıhı kezeńderde memleket pen qoǵam­nyń evo­lıýsııasyndaǵy sabaq­tastyq saq­taldy.

2015 jyly naýryzda respýb­lıka Pre­zıdenti usynǵan bes ınstıtýsıo­naldyq reforma boıynsha da qoǵamdyq jáne quqyqtyq toptar arasynda tyǵyz óz­ara is-qımyl ornatyldy.

Konstıtýsııanyń kepili retinde Pre­zıdent Konstıtýsııalyq Keńestiń re­sýrs­taryn paıdalaný jónindegi óki­let­tikterge ıe. Ol óziniń osyndaı Konstı­týsııalyq quqyǵyn únemi iske asyryp otyrdy.

Elbasy konstıtýsııalyq baqylaý orga­nynyń aldynda Konstıtýsııany túsin­dirýdi talap etetin máselelerdi únemi kóterip, Konstıtýsııalyq Keńeske 23 ret ótinish berdi.

N.Á.Nazarbaev eldegi konstıtý­sııa­lyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly aqparatty tyńdap, keńes tóraǵasymen jáne múshelerimen kezdesip otyrdy, Negizgi zańnyń erejeleri men norma­la­ryn nasıhattaý jáne túsindirý máse­lelerin árqashan óz nazarynda ustady.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazar­­baev óziniń árqashan buljytpaı bas­shy­lyqqa alyp kele jatqan Negizgi zańǵa adaldyǵyn, konstıtýsııalyq zań­dy­lyqty bárinen joǵary qoıatynyn ótken jyldyń 19 naýryzynda taǵy bir rastap berdi.

Memleketimizdiń osy asa mańyzdy tarıhı sátinde jasaǵan úndeýinde Elbasy óz erkimen joǵarǵy bılikten ketetinin jarııalap, Táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy retindegi aldaǵy mindetim − bas­shylardyń jańa býynynyń bılikke kelýin qamtamasyz etý, degen edi.

Bul – uly saıasatkerdiń parasatty qa­damy, elin, jerin súıgen birtýar tul­­­ǵa­nyń naǵyz erligi, memlekettiń qa­myn oılaǵan úlken tereńdiktiń aıqyn kó­rinisi. Prezıdenttik bılikti óz erkimen jáne beıbit jaǵdaıda berý álemdik táji­rıbede óte sırek, tipti joq deýge bo­lady. Salıqaly halqymyzdyń saby­rymen, bıliktiń saılaný saltymen ótken joǵarǵy bıliktiń baısaldy aýysýy ha­lyq­tyń qoldaýyn taýyp, halyqaralyq qoǵam­dastyqta joǵary baǵalandy.

Tuńǵysh Prezıdenttiń tańbaly sheshi­min júzege asyrý tolyǵymen Ata zańnyń talaptaryna negizdeldi. Ony jarııa etpes buryn Elbasy Konstıtýsııalyq Keńeske júginip, prezıdenttik ókilettikterdi mer­ziminen buryn toqtatý negizderin naq­tylap berýdi surady. Keıinnen Keńes­tiń qaýlysyn basshylyqqa alyp, óziniń quqyǵyn iske asyrdy. Osylaısha, is basyndaǵy Memleket basshysynyń óki­lettigin toqtatar aldynda, ol óziniń Kon­stıtýsııalyq prınsıpterge táýeldi ekenin taǵy da kórsetti. Zańger retinde biz bárimiz bul ustanymnyń mánin basqa­lardan tereń túsinemiz.

О́tken bir jarym jylǵa jýyq ýaqyt Elbasynyń memleket pen halyq múddesi úshin jasaǵan teńdessiz qadamynyń du­rys­tyǵyn kórsetti. Konstıtýsııalyq zań­namada qarastyrylǵan Tuńǵysh Pre­zıdent pen respýblıka Prezıdentiniń qyzmetteri bir-birin tolyqtyryp, eli­mizdiń aldynda turǵan kúrdeli máse­lelerdi sheshýge qyzmet etýde.

Tuńǵysh Prezıdenttiń tarıhı mıssııasyn taldaý kezinde ataqty ǵalym Djon Shaardyń: «Bolashaq qaıda bara jat­qanymyzben emes, biz ne jasaıty­nymyzben tanylady. Joldy izdeý emes, salý kerek. Qurylys prosesiniń ózi jaratýshyny da, sol sııaqty onyń taǵdyryn da ózgertedi», degen sózderi týra bizdiń Tuńǵysh Prezıdentke aıtyl­ǵan sııaqty kórinedi. Bul pikirdiń máni egemendi Qazaqstannyń bolashaǵyn nól­den qalyp­tastyrǵan Elbasynyń jasampaz qyzmetinen anyq kórinis taýyp otyr.

О́tken jyly Eýrazııa elderiniń par­lamentteri spıkerleriniń IV keńesinde Nursultan Ábishuly: «Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti retinde men otyz jylǵa jýyq memleket quryp, Qazaqstan Respýb­lıkasy dep atalatyn eldi basqarý qurme­tine ıe boldym. Halyq sonsha jyldar boıy maǵan basqarýǵa, eldi belgisiz jolmen júrgizýge senim bildirdi. Kóp ýaqyt basqara otyryp, men ókilettikterdi toqtatý týraly sheshim qabyldadym, arnaıy qabyldanǵan zań kúshimen Elbasy men Tuńǵysh Prezıdent ókilettigine ıe boldym jáne olardy áli de oryndaımyn», dep aıtqan bolatyn.

Tuńǵysh Prezıdent otyz jylda táýel­siz Qazaqstannyń tarıhyn óz qo­ly­men jasap, álem kartasynda jańa Qazaqstannyń ómirbaıanyn ózi jazyp ketti. Biz ony shama-sharqymyz jetkenshe oqyrmandarǵa baıan ettik.

Qazaqstan damýynyń jańa keze­ńinde halqymyzdyń birligin saqtaý, táýel­siz­digimizdiń týyn jyqpaý jolynda úlken jumys kútip tur. Bul baǵytta Elbasy áli de sheshýshi ról atqaratyn bo­lady. Ul­tymyzdyń baqyty úshin týǵan uly tulǵaǵa amandyq, zor densaýlyq tileımin!

 

Qaırat MÁMI,

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy

 

 

Sońǵy jańalyqtar

«Ýkaznoı molda»: Ol kim?

Rýhanııat • Búgin, 22:45

Qylań

Tanym • Búgin, 22:27

Ekpe saldyrýshylar sany artyp keledi

Aımaqtar • Búgin, 22:20

Saýran aýdanyna alǵashqy ákim taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 15:52

Atyraý oblysynda 37 jańa mektep salynady

Aımaqtar • Búgin, 15:27

Jalaqysy kóp óńirler anyqtaldy

Qarjy • Búgin, 14:30

Veterınarlar qartaıyp barady

Qazaqstan • Búgin, 12:10

Uqsas jańalyqtar