Koronavırýsqa qarsy otandyq vaksınany ázirleýmen aınalysyp jatqan Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýty janyndaǵy oqý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Haırýlla Abeýov vaksınany daıyndap, óndiriske engizýge kem degende 1 jyl ketetinin málimdegen-di. Al vaksına ázirleýmen aınalysyp júrgen ǵalym, professor, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń janynan jaqynda qurylǵan Halyqaralyq vaksınologııa ortalyǵynyń (HVO) basshysy Qaısar Tabynov COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınanyń 5 jylsyz daıyn bolmaıtynyn aıtady. Ǵalymdar ekpeni ázirlep, tipti klınıkalyq synaqtan sátti ótkizip qoısa da, ony óndiretin kásiporyn bizde joq. Mine, halyqty otandyq ekpemen qamtamasyz etýdi tejep turǵan eń negizgi kedergi – osy. Degenmen HVO búginde osynaý aýqymdy jumysty jedeldetpek. Qalaı?
Atalǵan ortalyq COVID-19 vaksınasyn jasaý maqsatynda álemdegi jetekshi bıotehnologııalyq Vaxine Pty Ltd (Adelaide, Australia) bıotehnologııalyq kompanııasymen ǵylymı yntymaqtastyq týraly kelisim jasasty. Osylaısha ortalyq COVID-19 vaksınasyn jyldam ázirleýshi AQSh-taǵy Emergent Ventures Fast Grants, Djordjııa memlekettik ýnıversıtetiniń (Georgia State University) Oracle korporasııasy, Kanadadaǵy Novometrix Research Inc, Irlandııadaǵy APC Inc kompanııalarynyń qataryna qosyldy.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti janyndaǵy Halyqaralyq vaksınologııa ortalyǵynyń jetekshisi, professor Qaısar Tabynov «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasymen Vaxine Pty Ltd-da oqyp, taǵylymdamadan ótken jáne qazir allergııalyq vaksınany ázirleýde kompanııamen birge jumys isteıdi.
«О́kinishke qaraı, Qazaqstanda klınıkalyq synaq satysyna jetken COVID-19 vaksınasy joq, bul damýdyń aldyńǵy deńgeıinde tur. Sondyqtan bizdiń qadam osy salada Vaxine-niń tájirıbesin qoldanýǵa zor múmkindik beredi. 2009 jyly Vaxine 3 aı ishinde «shoshqa tumaýy» vırýsyn anyqtap, adamdarǵa arnap vaksına ázirlegen álemdegi alǵashqy kompanııa boldy. Al 2019 jyly dúnıe júzinde birinshi bolyp jasandy ıntellekt kómegimen adıývant (adjuvant sózi latyn tilinen aýdarǵanda «kómekshi» degen maǵynany bildiredi, bul – vaksınaǵa qajetti antıgenderge qarsy ımmýndyq reaksııany kúsheıtetin zat nemese qosylystar) ázirledi. Vaxine sııaqty vaksına salasyndaǵy álemdik kóshbasshymen yntymaqtastyq ornatý – Qazaqstandaǵy jańa ortalyq úshin úlken mártebe», dedi Q.Tabynov.
Onyń aıtýynsha, Ulttyq agrarlyq ýnıversıtet álemdegi barlyq COVID-19 vaksınasııa tehnologııalaryn zerdelep, sonyń ishindegi eń tıimdisin tańdap alypty. Bul – bakýlovırýstyq tehnologııa, munda vırýs syrtyndaǵy shybyqtary (spaık proteın) nemese negizgi ımmýnıtet túzetin proteını jándikterdiń torshalarynda jasandy jolmen ósiriledi. Vaksınanyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda oǵan ósimdik qanty negizinde daıarlanǵan AdvaxTM adıývanty qosylady. Elimizde qurylǵan ortalyq osy tehnologııaǵa qol jetkizýdi kózdeıdi.
«Otandyq vaksına óndirisiniń bolý-bolmaýy – úlken suraq. Menińshe, bul kelesi 5 jylda bola qoımas. О́ıtkeni ony bizde óndiretin zaýyt joq. Sondyqtan sheteldik kompanııalarmen seriktestik quryp, vaksına óndirisine qol jetkizip, halyqty tezirek ekpemen qamtamasyz etý kerek. Bizdiń aldymyzdaǵy basty maqsatymyzǵa qol jetkizetin eń durys strategııa – osy. Álbette biz otandyq vaksınany ázirleý jumysyna atsalysýdy toqtatpaımyz», deıdi professor Q.Tabynov.
Iá, biz buǵan deıin COVID-19-ǵa qarsy otandyq vaksınanyń jaı-japsary jóninde jazǵanbyz. Sondaǵy eske sala ketetin jaıt, ózgeniń ónimin qymbat baǵaǵa da satyp ala almaımyz. Sebebi indet qazirgi tańda búkil álemge tarap ketti. Sondyqtan ár el óz halqyn ekpemen múmkindiginshe ózi qamtamasyz etýi tıis. Álbette qazirde kásiporyndardyń qoınaýyna aınalyp bara jatqan Qytaı vaksınany eksporttaýǵa da shyǵarady. Biraq Ulybrıtanııadan, AQSh-tan jáne Qytaıdan alynǵan, ıaǵnı qazir klınıkalyq synaqtan ótkizilip jatqan COVID-19 vaksınalarynyń nátıjeleri adamdarda jaǵymsyz reaksııalar deńgeıiniń joǵary, keıbirinde tipti qatty mazasyzdyq týǵyzatynyn kórsetip otyr. Sol sebepti sheteldik seriktesterdiń kómegimen ázirlense de, óz ónimimiz barlyq jaǵynan (ekonomıkalyq, bıologııalyq) tıimdi bolmaq. Osy jolda jaqynda jarııalanǵan QS reıtınginde 591-orynǵa turaqtap, álemdegi úzdik ýnıversıtetterdiń tizimine engen Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń mamandarynan quralǵan ortalyq eldiń úmitin aqtap, indettiń aldyn alýǵa atsalysady degen úmit bar.
