Osy aptadaǵy eń basty oqıǵanyń biri seısenbi kúni jumysyn aıaqtaǵan Indonezııada ótken Azııa-Tynyq muhıt ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń (ATEY) sammıti boldy. Aqparat quraldarynyń málimdeýlerine qaraǵanda, qabyldaýshy el aıryqsha qonaqjaılyq kórsetken kórinedi.
Osy aptadaǵy eń basty oqıǵanyń biri seısenbi kúni jumysyn aıaqtaǵan Indonezııada ótken Azııa-Tynyq muhıt ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń (ATEY) sammıti boldy. Aqparat quraldarynyń málimdeýlerine qaraǵanda, qabyldaýshy el aıryqsha qonaqjaılyq kórsetken kórinedi.
Jalpy, jyl saıyn sol yntymaqtastyqqa kiretin 21 eldiń birinde ótetin bul sammıttiń jartylaı beıresmılik te sıpaty bar. Ádette galstýksiz dep atalatyn kezdesýlerde jıynǵa qatysýshylardyń erkindeý júretini sııaqty bul basqosýda qabyldaýshy el qonaqtardyń kóńilin tabýǵa, erkin júrip, kóńildi demalýyna aıryqsha nazar aýdarady. Bul – dástúr. Bir elder qonaqtaryna ózderiniń ulttyq kıimderin de kıgizip, bizdegi shapan japqandaı, qurmet kórsetedi.
Sodan da bolar, osy sammıt jumysyn kórsetýge barǵan aqparat quraldary basqosýdaǵy talqylanǵan máseleler týraly áńgimelerdi keıinge qaldyryp, aldymen qonaqtarǵa kórsetilgen qyzmet jaıyna kóbirek toqtalǵan jáne Indonezııa jaǵynyń jalpy sammıttiń oıdaǵydaı ótýine aıryqsha nazar aýdarǵanyn atap ótken.
Osy jerde jýrnalısterdiń bul sammıttiń ótýin sońǵy kezdegi biraz basty halyqaralyq basqosýlarmen salystyrýynyń da ózindik máni bar-aý deısiń. Sankt-Peterbýrgte ótken damyǵan 20 el, Soltústik Irlandııada ótken áleýetti 8 el sammıtterindegi uıymdastyrýshylyq jumyspen salystyrǵanda, Indonezııanyń Balý aralyndaǵy ATEY sammıti kósh bıik turǵany atap aıtylady. Reseı men Ulybrıtanııada ótken sammıt kezinde biraz eskerilmegen jaılar oryn alsa, jýrnalıster ındonezııalyqtardyń qyzmetine dán rıza. Sammıtke kelgender Indonezııanyń ulttyq ónerine, dástúrlerine tánti bolypty.
Osy bir qonaqjaılyq basynda Indonezııa prezıdenti Sýsılo Bambang Iýdaıononyń ózi júrgenin aqparat quraldary atap kórsetken. Ol óz áriptesteriniń kóńilinen shyǵý úshin gıtaranyń súıemeldeýimen án de oryndapty. Bir ánin RF prezıdenti Vladımır Pýtınniń týǵan kúnine arnapty (ol 7 qazanda 61 jasqa tolǵan). Árıne, bul Pýtınge ǵana emes, jurttyń bárine unaǵan.
Bul sammıtten jurttyń bir kútkeni bar edi, biraq ol bolmaı qaldy. Oǵan AQSh prezıdenti Barak Obama kelýge tıis edi, biraq ol elindegi jaǵdaıǵa baılanysty kele almady. Kelgende, Pýtın ekeýi arasynda qandaı jaǵdaı bolatynyna jurt nazary aýatyny anyq edi. Sankt-Peterbýrgtegi sammıtte Obama Pýtınmen resmı kezdesýden bas tartqan. Árıne, jurt eki derjava basshylary arasyndaǵy tońnyń qanshalyqty jibigenin bilgisi keledi. Bul joly onyń sáti túspedi.
ATEY – asa mańyzdy qurylym. Onyń aýmaǵynda álem halqynyń 40 paıyzy turady, sondaı-aq onda álemdik jalpy ishki ónimniń 56 paıyzy óndiriledi. Sammıtte ekonomıkalyq ósimniń jaıy, onyń joldary, yntymaqtastyq, elderdiń kirigýi sóz bolady, birshama máselelerde túsinistikke qol jetedi. Bul oǵan kiretin qaı el úshin de aıryqsha mańyzdy.
Biz de Azııadaǵy elmiz. Sol ATEY-ǵa kirsek, eki jaqqa da paıdaly bolar edi-aý deısiń. Azııanyń alyptaryna jolymyz ashylsa, olarǵa da biz Eýropaǵa jetkizetin kópir bolar edik qoı. Basqalardyń yntymaqtastyǵyn kórgende, solarǵa qosylǵyń keledi.
Josyqsyz áreket jalǵasa bere me?
Qyrǵyz aǵaıyndar jaqtan kóńilge qonýy qıyn oqıǵalar týraly habar estilýi úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵandaı. Taǵy bir sondaı habar estildi – dúısenbi kúni narazylyq aksııasyna qatysýshylar óz talaptaryn oryndatý úshin Ystyqkól oblysynyń gýbernatory Emilbek Qaptaǵaevty kepildikke alypty.
Talaptary – Qumtór altyn-ken ornyn memleket menshigine alý jáne osy máselege qatysty buryn qamaýǵa alynǵandardy bosatý. Bul talap oryndalmasa, oblys basshysy bosatylmaıdy eken. Bul jóninde sol oblys ákimshiligi úıine jınalǵan eki jarym myńdaı narazylyq tanytýshylar atynan onyń jetekshileri málimdeme jasaǵan.
Árıne, bul habardyń jedel jalǵasy bolatyny anyq edi. Úkimet óz ókilin qarsylyqqa shyqqandardyń qolyna berip qoıa salmas, áreket jasar desti jurt. Rasynda solaı bolypty, quqyq qorǵaý oryndarynyń qyzmetkerleri oblys basshysyn bosatyp alypty. Onyń «qolǵa túsýi» de qyzyq. Oblys ortalyǵy – Qaraqol qalasynda narazylyq aksııalary bastalǵanda, Qaptaǵaev olardyń talabyn estý úshin sonda barady. Qorǵaýsyz kelgen bastyqty qarsylyqqa shyqqandar op-ońaı «tutqyndaıdy» da, olardyń basshylary óz talaptaryn alǵa tartady.
Keıde osynyń barlyǵy balalardyń oıynyna uqsap ketedi. Úlken, tipti memlekettik máselelerdi josyqsyz árekettermen sheshkisi keledi. Sol áreketterdiń zańǵa qaıshylyǵy óz aldyna, sol talaptardy oryndaý da múmkin emes qoı. Dál osy jolǵy talaptarǵa keler bolsaq, Qumtór altyn keni ornyn, ondaǵy óndiristi memleket menshigine alý bir sáttiń isi me, ol úshin kelissózder júrgizilip, kelisimder jasalyp, memlekettik deńgeıde sheshim qabyldanýǵa tıis. Qysqarta aıtqanda, «jaraıdy» deýmen bite qoımaıtyn sharýa.
Tipti, sol talaptarǵa kónip, ony júzege asyrǵanda, bul elge, memleketke paıda ákele me? Parasat bıiginen qaraǵanda, qyp-qyzyl zııan. Eń aldymen eldiń, memlekettiń bedeli aıaqqa taptalady. О́zi jasasqan kelisimdi buzyp, qııanatqa barǵan elde ne abyroı, ne bedel qalady?! Ondaı elmen budan keıin kim syılasyp, jumys isteıdi? Bul – máseleniń saıası ádep, moraldyq jaǵy. Al ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi bolatyny da kúmándi. Kanadalyq kompanııa ony ıgerýge kóp kúsh jumsady. Tehnologııasyn paıdalandy. Maman kadrlar ákeldi. Sony tastap kete salmasy belgili. Halyqaralyq sot arqyly tólem talap etetini óz aldyna, kanadalyqtar tehnıkasyn alyp ketken jaǵdaıda, ony qyrǵyz aǵaıyndardyń birden ıgerip alyp ketip, odan paıda kórýi ekitalaı. Sonda el bıýdjetiniń súbeli úlesin berip otyrǵan óndiris ornynyń qojyraýy el ekonomıkasyn kúızelte túsedi.
Bul jaı boljam, al el basshylyǵy oǵan jol bere qoımas. Biraq búgingi kúni oryn alyp otyrǵan josyqsyz áreketterdiń aldyn alýǵa bolmas pa edi degen oı da kóńilge oralady. Jáne ondaı áreketter birinen soń biri jalǵasyp jatady. Bir nárse jaqpasa, kúrejolǵa shyǵa salyp, qozǵalysty toqtatyp tastaý bul elde ádetke aınalǵandaı. Arandatýǵa ergen jaı qarapaıym halyqty bylaı qoıǵanda, belgili qoǵam qaıratkerleri, partııa kósemderi, depýtattary úkimet úıine basyp kirip, ony «jaýlap» alǵysy keledi. Olaı bolýy múmkin emestigine olardyń óresi jetpeıtinine tańdanasyń.
Osynyń bári sonaý prezıdent Aqaevty tóńkerip tastaǵan revolıýsııadan bastaý alatyndaı kórinedi. Josyqsyz áreketpen prezıdentti qýýǵa bolǵanda, basqanyń bárine jol ashyqtaı. Bılik tarapynan olardy oılandyratyn sharalar da buǵan deıin kóp qoldanyla qoımaıtyn. Tek osy joly quqyq qorǵaýshylar qataldaý áreketke barǵandaı. Arnaýly qyzmet adamdary qarsylyq áreketke shyqqandardy kúshpen taratyp, birazyn qamaýǵa alǵan eken, olar qaıta bas kótermepti. Onyń qanshaǵa sozylaryn kim bilsin.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
