Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar AITJANOVA: KEDEN ODAǴYNAN KEDERGI KELMEIDI

Bul suhbatqa “Tolǵandyrar taqyryp” aıdary qoıyldy. Dál qazir qoǵamdy tolǵandyryp turǵan taqyryptardyń arasynda Qazaqstannyń Reseımen, Belarýspen bıylǵy 1 qańtardan bastap Keden odaǵyna birikkeni aldyńǵy qatarda tur dep aıta alamyz. Biz qalyń jurtshylyqty tolǵandyratyn osy másele tóńireginde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanovaǵa jolyǵyp, áńgimelesýdi jón kórdik. – Qurmetti Janar Seıdahmetqyzy! Ja­ńadan qurylǵan Keden odaǵyna baı­lanysty jaqynda Almatyda úlken jıyn ótkizdińizder. Keden odaǵynyń qyr-syryn qolmen qoıǵandaı kórsetip berdińizder. Ol jaıynda biz kólemdi esep (24.03.2010) jarııaladyq. Jurttyń yqylasy jaqsy. Gazet saıtyna “Osyndaı keńes ótkiz­gen­deri durys bolǵan eken” dep ún qosyp jat­qandar bar. Siz mundaı odaqtyń qa­jettiligin nemen túsindirer edińiz? – Eń aldymen Keden odaǵynyń qu­ry­lýy Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­baev­tyń Eýrazııa keńistigindegi ekono­mı­kalyq yqpaldastyq ıdeıasynyń naqty jú­zege asýy ekendigin aıtý shart. 1994 jyly Elbasymyz Máskeýde Eýropa Oda­ǵyna uqsas ekonomıkalyq baılanystar jóninde aıtqanda talaı adam tańdanǵan. Sonda kóterilgen bastamalardyń kóp­shiligi qazirdiń ózinde ómirden óz ornyn taýyp úlgerdi. EýrAzEQ quryldy. Endi mine kezek Keden odaǵyna keldi. Jalpy, búginde álemde ekonomı­ka­lyq yqpaldastyqtyń negizgi tórt satysy bar. Olar mynalar: birinshi satysy – erkin saýda aımaǵy, ekinshi satysy – keden odaǵy, úshinshi satysy – biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik, tórtinshi satysy – ekonomıkalyq odaq. Erkin saýda aı­ma­ǵyna mysal retinde TMD-ny aıtýǵa bo­lady. Keden odaǵy dep úshinshi bir elderden ákelinetin taýarlarǵa qatysty biryńǵaı keden tarıfi, al jalpy aıt­qan­da biryńǵaı saýda saıasaty qoldany­la­tyn eki nemese odan kóp eldiń ortaq keden aýmaǵy atalatyny belgili. Iаǵnı, keden odaǵy degenimiz odaqqa múshe el­derdiń arasyndaǵy erkin saýda aıma­ǵy­men birge osy elderdiń tarapynan úshinshi elderge qoldanylatyn biryńǵaı saýda saıasatynyń kombınasııasy bolyp tabylady. Qazir álemde 12 keden odaǵy Dúnıejúzilik saýda uıymy aıasynda ju­mys istep jatyr. Eger, keıbir azamat­tary­myzdyń aıtyp júrgenindeı, keden odaqtary táýelsizdikke, egemendikke nuq­san keltiretin, tipti qater tóndiretin bol­sa, onda olar mundaı odaqtarǵa nege biri­ge­di? Mundaı odaqtardyń negizgi mindeti odaqqa múshe elder arasyndaǵy erkin saýdaǵa jáne úshinshi eldermen saýda saıasatyn teń deńgeıde júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaý. Jalpy, qandaı elde de saýat­ty saýda saıasaty eń aldymen eko­nomıkanyń básekege qabilettiligine qol­daý kórsetýden tanylýǵa tıis. Keden oda­ǵy sondaı saıasat júrgizýge múmkindik be­redi. Qazirdiń ózinde Keden odaǵynyń syrt­qy saıasat, tehnıkalyq retteý, sa­nı­tarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalar­dy, kedendik ákimshilik sharalaryn, salyq salý negizderin jáne taǵy basqa sala­lardy jónge keltiretin sharttyq-quqyqtyq bazasy qalyptastyryldy deı alamyz. Bıylǵy 1 shildeden bastap Ke­den odaǵynyń Kedendik kodeksi kúshine kiredi. Osy arqyly úsh eldiń arasyndaǵy kedendik resimdeýdiń alynyp tastalýy qamtamasyz etilýge tıis. Qazaqstannyń, Belarýstiń, Reseıdiń ulttyq naryq­taryn biriktirýdiń esebinen qazirgiden áldeqaıda jınaqy, ortaq, ıaǵnı ishki naryqty qalyptastyrý osy elderdiń jańa óndiristerin damytýǵa, taýarlardyń sapasyn jaqsartýǵa septesetindigi Pre­zıdent Joldaýyn talqylaý barysyndaǵy jaryq kórip jatqan materıaldarda da keńinen jazylýda. Keden odaǵy bizge kedergi keltirmeıdi, qaıta jańa múmkin­dikter týǵyzady. Ol múmkindikterdiń qalaı paıdalanatyndyǵy bizdiń bız­nespen jumysty qalaı júrgizetinimizge baılanysty. – Jańa qurylyp jatqan Keden oda­ǵy­ Qazaqstan ekonomıkasynyń da­mýyna qalaı áser etedi? Keden odaǵy eli­mizge qandaı paıda ákeledi dep sanaısyz? – Eń qarapaıym uǵymmen aıtaıyn­shy. Qazaqstan óziniń 16 mıllıon adamdyq naryǵyn 170 mıllıon adamdyq na­ryqqa ulǵaıtady. Bul – basy ashyq artyqshy­lyq. Al naqtylap tarata tús­sek, birinshi­den, Keden odaǵyn qurýdyń berer basty paıdasy osy odaqqa múshe memleketterdiń ekonomıkalaryna ınves­tı­sııalardy tartýǵa jaǵymdy jaǵdaı jasaý jáne memleketterdiń ekonomıka­lyq áleýetin eskere otyryp, bir­lesken óndi­risterdi jáne bir-birin ózara tolyqty­ratyn kásiporyn­dar koopera­sııalaryn qurýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady. Keden odaǵynyń qalyptasý nátıje­sinde ishki ónim deńgeıi 1,6 trln. AQSh dollardy quraıtyn jáne ishki naryq kólemi 168 mln. adamǵa jetetin biryńǵaı aýmaq qurylyp otyr. Ekinshiden, Qazaqstannyń eksportqa baǵyttalǵan kásiporyndary úshin otan­dyq taýarlardy Eýropa elderine shyǵarý úshin Reseıdiń transport ınfraqu­ry­lymyn áldeqaıda jaǵymdy sharttarmen qoldaný kelesi úlken maqsat bolyp ta­by­lady. Bul bizdiń kásipkerlerimizdiń kólik shyǵynyn azaıtýyna, sonyń arqa­synda qazaqstandyq ónimniń úshinshi el­der naryǵyndaǵy básekege qabilettigin arttyrýǵa múmkindik beredi. Úshinshiden, Qazaqstan taýarlarynyń Reseı jáne Belarýs naryǵyna shyǵýy úshin tehnıkalyq standarttar men talap­tardyń, mysaly, veterınarlyq talap­tar­dyń, úsh memleket tarapynan bir deń­geıde qoldanylýy óte mańyzdy mindet bolyp tabylady. Osylaısha, qazaqstandyq taýar ón­dirýshiler úshin óz ónimderin satý nary­ǵyn keńeıtý múmkindigi paıda bolady jáne bizdiń ekonomıkamyzdyń ınvestı­sııa­lyq tartymdylyǵy artady, bul óz kezeginde jańa óndiristerdi damytýǵa yqpaldasady dep senemiz. Keden odaǵy sol odaqqa múshe elder­diń ekonomıkasyna ınvestısııa tartýǵa, birlesken óndirister qurýǵa, birin biri tolyqtyratyn kásiporyndardyń koope­ra­sııasyna qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Bul odaq Qazaqstannyń eksportqa beıim­delgen kásiporyndarynyń aldynan Reseıdiń kólik ınfraqurylymyna qol jet­kizýdiń qosymsha joldaryn ashady. Qazir qoldanylyp júrgen tehnıkalyq standarttar men talaptardyń bir izge túsirilýi qazaqstandyq ónimderdiń Reseı men Belarýs naryqtaryna shyǵýyna múmkindik jasaıdy. – Mysaly, Reseı rynogy qazir is júzinde Qazaqstannan baratyn et úshin jabyq tur deýge bolady. Solaı ǵoı? – Solaı. Solaı bolatyny – Reseı­diń osy saladaǵy qyzmet oryndary etti daıyndaýǵa ózderinshe talap qoıady. Ol talapqa bizdiń satylatyn etimiz dál kel­meıdi. Reseı qazir jylyna 560 myń ton­na sıyr etin, 780 myń tonna taýyq etin ımporttap otyr, sonyń ózinde baj mól­sher­lemesi, ıaǵnı stavkasy 15 jáne 25 paıyz deńgeıinde. Bizdegi veterınarlyq-sanıtarlyq talaptar retke keltirilse, onda Qazaqstan etiniń Reseı naryǵyna erkin kiretindigi anyq. Olarǵa da sonaý Amerıkadan, Argentınadan, Brazılııadan et tasýdan góri irgedegi Qazaqstannan et satyp alý tıimdi ekenin dáleldep jatý­dyń qajeti shamaly. О́tken jyldyń ózin­de ǵana Reseı jalpy quny 4,3 mıl­lıard dollarlyq jańa soıylǵan jáne tońazytylǵan 1,3 mıllıon tonna etti, 1,1 mıllıard dollarlyq 964,8 tonna qus etin syrttan ákelgen. Sol suranystyń belgili bir bóligin Qazaqstan qana­ǵat­tan­dyra alar edi. Bul máseleni sheshý úshin Úkimet osy zamanǵy bordaqylaý alań­da­ryn jáne soıys sehtaryn qurýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Ol jerlerde bizdiń otandyq etti ımporttaıtyn elderdiń bar­lyq sanıtarlyq normalary saqtalýǵa tıis. Biz óz tarapymyzdan qazaqstandyq et ónimderiniń sapasyn reseılik qyzmet oryndarynyń ońaılatyp anyqtaýy úshin qajetti normatıvtik bazany jasaýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Qazirdiń ózinde ónim­derdi sertıfıkasııalaýdy birlesken qa­zaq­standyq-reseılik komıssııalar júzege asyrady degen ýaǵdalastyq jasaldy. – Janar Seıdahmetqyzy, osy et máselesine baılanysty narazylyq bildirýshiler de bar. Buryn etke satatyn sıyryn aýlasynda soıyp, ishek-qarnyn tazalap, qan-jynyn shyǵaryp, bazarǵa bir-aq aparyp úırengen qazaq jańa jaǵdaıǵa kóndige almaı jatyr. – Ol talaptardy saqtamaı bolmaı­dy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, aýdan, aýyl ákimderi osy máselemen aı­nalysyp, sheshýge tıis. Et tıisti talap saq­talyp soıylmasa, tıisti tempe­ra­tý­rada saqtal­masa, tıisinshe oralyp, býyp-túıilmese, tıisinshe tasymaldanbasa eks­portqa shyǵarylmaıdy. Búkil álemdegi ta­lap sondaı. Birte-birte úırenýge týra keledi. – Kez kelgen taýar básekege qabiletti bolýy kerek deısiz ǵoı. – Keden odaǵy esigin aıqara ashyp qoıyp, kel de ala ber deıtin jaıma bazar emes. Keden odaǵy – básekelestik alańy. Onda básekege shydas beretin taýarlar ǵana ótedi. – Mundaı talap búkil álemdik saýdaǵa da qatysty emes pe? – Qatysty. Biraq ár eldiń óz erek­she­ligi bar. Bizdiń taýarlarymyz keremet bolyp jatsa, olardyń Amerıkaǵa da, Eýro­paǵa da, Japonııaǵa da satylatyny anyq. Biraq olaı emes qoı. Qazirshe. Bul sózdi Reseıdiń, Belarýstiń taýarlaryna da qatysty aıta alamyz. Olardyń da taýarlaryn qazir irgedegi Eýropa onsha qajet etip otyrǵan joq. Biraq olardyń taýar­lary jalpy sapasy boıynsha, ásire­se baǵasy boıynsha bizge ábden-aq jarap tur. Bizdiń taýarlarymyzdyń da su­ranysqa Japonııadan góri Reseıde kó­bi­rek ıe bola alatyndyǵy talas týdyrmaıdy. – Jaqynda, 2 sáýirde gazetimizde árip­tesim Suńǵat Álipbaıdyń “Keden oda­ǵy: daqpyrt pen shyndyq” degen tolymdy maqalasy jarııalandy. Onda osy odaqqa baı­lanysty shyǵyp júrgen daqpyrt sóz­derdiń negizsizdigi naqpa-naq dáleldengen. Sonda da myna bir máseleniń basyn asha túsken artyq bolmaıtyn sııaqty. Keden oda­ǵynyń komıssııasy úkimetterden jo­ǵary turady deıdi, onda Reseıdiń qysymy kúshti deıdi. Buǵan ne aıtar edińiz? – Komıssııa halyqaralyq sharttar negizinde qurylǵan, onyń qyzmeti Keden odaǵynyń damýyna qajet jaǵdaılardy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Komıssııa Bir­yńǵaı kedendik tarıf mólsher­le­me­le­rin ózgertý jóninde sheshim qabyldaıdy, tarıften tys retteýge jatatyn taýarlar­dyń tizimin, ortaq tehnıkalyq regla­ment­terdi bekitedi, basqa da jumystary kóp. Komıssııa jumysynyń negizgi qaǵıdattarynyń biri – ózara tıimdilikti jáne taraptardyń ulttyq múddelerin eskerýdi qamtamasyz etý. Qabyldanatyn sheshimderdiń ekonomıkalyq turǵydan negizdiligi, jumystyń ashyq, jarııaly jáne ádil júrgizilýi qatty qadaǵalanady. Keden odaǵy komıssııasynyń quramyna ár taraptan Úkimet basshysynyń oryn­basary qyzmetindegi bir ókil enedi. Qazaqstan ókili – Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́.E.Shókeev. – Taǵy bir jaıdy qozǵaı keteıik. Keden odaǵyn qoldamaı júrgender el Parlamenti ratıfıkasııalaǵan shartqa sáıkes Komıssııanyń Máskeý qalasynda ornalasatynyn da kemsitýshiliktiń bir túrindeı etip aıtady. Buǵan ne der edińiz? – Ne deýge bolady? Birikken Ulttar Uıymynyń Shtat-páteri nege Nıý-Iorkte ornalasqan? IýNESKO-nyń Shtat-páteri nege Parıjde ornalasqan? Nege deseńiz, Nıý-Iork álemniń eń qýatty memleketiniń eń úlken qalasy. Nege deseńiz, Parıj adamzat sanasynda álemniń mádenı ortalyǵy retinde or­nyq­qan. Al myna jaǵdaıda Máskeýdiń (ja­raıdy, Reseı ekonomıkasy Qazaq­stannyń, Belarýstiń ekonomıkasynan jalpy aýqymy boıynsha qýattylaý eken­digin, naqty aıtqanda –úsh eldiń ishki jalpy óniminiń kóleminde Reseıdiń úlesi 88 paıyzdy quraıtynyn, Reseıdiń halqy Keden odaǵyna kiretin elder halqynyń 85 paıyzyn quraıtynyn aıtpaı-aq qoıaıyq) eki el astanalarynyń ortasynda turǵanyn, ıaǵnı logıstıkalyq turǵydan qaraǵanda da kezdesýlerdi, má­jilisterdi ótkizýge múmkindigi kóbi­rek bolatynyn da eskergen jón. Keden odaǵy komıssııasynda sheshimderdiń barlyq taraptardy qanaǵattandyrǵan jaǵdaıda ǵana qabyldanýynyń tetikteri tolyq oılastyrylǵan. Osyny qadap aıtý kerek. Eger taraptardyń bireýi Keden odaǵy komıssııasynyń sheshimimen kelispese onda másele Keden odaǵynyń memleketter basshylary deńgeıindegi jo­ǵarǵy organynyń qaraýyna shyǵa­ry­lady, ol jerde sheshim konsensýs boıyn­sha qabyldanady. Konsensýs boıynsha sheshim qabyldaý degendi oqyrmandar jaqsy biledi dep oılaımyn. Onda sheshim tek biraýyzdylyq jaǵdaıynda ǵana qa­byldanady. Biraýyzdan daýys berilmese – sheshim qabyldanbaıdy. Bul arada mem­lekettiń aýqymynyń da, ekonomı­ka­sy­nyń áleýetiniń de eshqandaı róli joq. Myna jaǵdaıdy aıryqsha aıtqym keledi. Bul másele 2007 jyly Tájikstanda Ke­den odaǵynyń komıssııasy týraly tal­qy­laý bolǵanda bizdiń Elbasymyzdyń ta­lap etýi boıynsha osylaı sheshilgen edi. – Keden odaǵy aıasyndaǵy sheshimder jabyq qabyldandy, el jurtshylyǵy habardar etilmedi degen aıyptarǵa baılanysty ne aıtasyz? – Qazaqstan úshin naqty áseri bolýy múmkin degen pozısııalardyń bári de qoǵamdyq uıymdardyń, qaýymdastyqtar­dyń ókilderi qatysqan keńesterde py­syq­talǵan. Mysaly, Biryńǵaı kedendik tarıf jónindegi pozısııalardy eksheý kezinde jıhaz jáne aǵash óńdeý óner­kási­bi qaýymdastyǵynyń, taǵam jáne óńdeý ónerkásibi taýar óndirýshileri odaǵynyń, alkogolsiz sýsyndar men shyryn óndi­rýshiler qaýymdastyǵynyń, metallýrgııa, máshıne jasaý, qurylys materıaldaryn shyǵarý, kólik qyzmeti sııaqty ónerká­sip­tiń birqatar salalarynyń ókilderimen kezdesýler ótkizilgen. Keden odaǵy aıa­syn­da jasalǵan halyqaralyq sharttar­dyń bári de el Parlamentinde ratıfı­kasııalaý rásiminen ótti. 18 halyqaralyq shart ratıfıkasııalandy. Aldaǵy kezde taǵy 16 shart ratıfıkasııalanýǵa tıis. Burynǵy Indýstrııa jáne saýda mı­nıstrligi Qazaqstannyń 18 qalasynda sem­ınarlar ótkizip, qurylyp jatqan Keden odaǵynyń negizgi sıpattary aldyn ala talqylandy. Myna jaǵdaıdy da aıtý kerek. Bir­qatar taýar túrleri boıynsha bıznes ókil­derimen keńesip, olardyń mólsher­lemelerin Biryńǵaı kedendik tarıf mól­sherlemelerine kezeń-kezeńimen sáıkes keltirý kózdelgen. Mysaly, emdik dári-dármekter úshin 5 jyl, medısınalyq jabdyqtar úshin 4 jyl, temir jol vagondary úshin 3 jyl degen sııaqty. – Sonda, aıtalyq, alys shetelderden, ásirese Eýropa Odaǵynan ákelinetin emdik dáriler 5 jylǵa deıin qymbattamaıdy deýge bola ma? – Dál solaı kesip aıtýǵa bolmaıdy, árıne. Importtyq keden bajdarynyń ósýine baılanysty emdik dáriler quny 11 paıyzǵa artady dep shamalanyp otyr. Sol úshin de Elbasymyz óziniń bıylǵy Joldaýynda dári-dármekterdiń 50 paıyzyn Qazaqstannyń ózinde shyǵarýǵa qol jetkizýimiz kerektigin mindet etip qoıdy ǵoı. Naqty aıtqanda, 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda bul mindettiń 2014 jylǵa qaraı sheshilýge tıistigi kórsetilgen. Osyǵan baılanysty Shymkentte ıneksııalyq jáne ınfýzııa­lyq eritindiler, untaqtyq antıbıotıkter jáne tabletka túrine keltirilgen emdik formalar shyǵaratyn farmasevtıka fabrıkasyn salý, Semeıdegi medısına preparattary zaýytyn qaıta jóndeý, Pavlodar medısına zaýytyn salý sııaq­ty birqatar jobalar júzege asyrylatyn bolady. Al túbi kerek dúnıeni ózimizde óndirmesek, olardyń baǵalary ózgermeı tura beredi dep úmittenýdiń jóni joq. Ke­den odaǵy básekelestikke qabilet­ti­li­gi­mizdi shyńdaıdy deıtinimiz de sondyqtan. – Bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap Kedendik odaqtyń Biryńǵaı kedendik ımport tarıfi jáne tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı júıesi kúshine endi. Osynyń mán-mańyzy, qajettiligi jóninde de áńgimelep berseńiz deımin. – Biz kelissózderdi bastaǵan kezde úsh memleket arasynda 11 myńnan astam ımporttyq tarıf stavkalarynyń 40 paıyzy bir deńgeıde bolatyn. Qalǵan 60 paıyzyn osy kelissózderdiń barysynda bir deńgeıge keltirý mindeti turdy. Kelissózderdiń nátıjesinde otandyq kásiporyndardyń múddesin qorǵaý úshin mynandaı kelisimderge qol jetkizildi. Birinshiden, 400-den asa taýarlarǵa biryńǵaı kedendik ımporttyq tarıfin qoldaný úshin 3-5 jyl arasynda ótpeli kezeńder qarastyryldy. Mysaly, Qazaq­stan búgingi kúni dári-dármekti jáne medı­sınalyq qural-saımandardy shet elden 5 jylǵa deıin 0 paıyzdyq ım­porttyq baj salyǵymen alyp kele ala­dy. Al biryńǵaı kedendik tarıf deńgeıi 10-15 paıyzdyń arasynda. Sol sııaqty hımııalyq óndiriste qoldanylatyn shıkizattar jáne polımer­ler shet elder­den 4 jyldyń ishinde 0 paıyz deńgeıin­degi ımporttyq bajben alyp kelinedi. Al biryńǵaı kedendik tarıf deńgeıi 10 paıyz bolyp tabylady. Bul 4 jyldyń ishinde Atyraý munaı jáne gaz hımııalyq kásiporynynyń qurylysynyń aıaqtalýy josparlanýda. О́tpeli kezeńniń ishinde jeńildetilgen kedendik bajben ımport­talatyn taýarlardyń tizbesine sonymen qatar temir jol vagondary, azyq-túlik ónimderin shyǵaratyn jáne qaǵaz shyǵaratyn kásiporyndar paıdalanatyn shıkizattar kiredi. Ekinshiden, Qazaqstan ekonomı­ka­sy­nyń jedel túrde ındýstrııalandyrý baǵ­darlamasyn júzege asyrý maqsaty­men ınvestısııalyq sharalar qolda­ny­la­tyn bolady. Basqasha aıtqanda, otan­dyq kásiporyndardyń óz taýarlary men qyzmetterin shyǵarý úshin qajetti qural-jabdyqtar jáne shıkizat ónimderi shet elderden ınvestısııalyq kontrakt sheńberinde 0 paıyz baj salyǵymen ımporttalynatyn bolady. – Sizge kelerde “Izvestııada” (08.04.2010) jarııalanǵan “Tamojennyı soıýz: plıýsov bolshe, chem mınýsov” dep atalǵan suhbatty oqydym. Orynbasar­yńyz Tımýr Súleımenov Keden odaǵy jó­ninde jap-jaqsy áńgimelep bergen eken. Tek qana artyqshylyqtan turatyn quby­lys bolmaıtyny belgili ǵoı. Keden oda­ǵy­nyń qandaı kemistigi bar dep oılaısyz? – Bizdiń opponentterimiz kemistik retinde naryqta básekelestiktiń kúsheıip ketetinin aıtady. Ol ras. Biraq osynyń óziniń de jetistigi men kemistigi aralas emes pe? О́mir talabyna beıimdelip, shı­raı túsemiz. Biliktiligimizdi arttyramyz. О́nimderimizdiń sapasyn jaqsartamyz. О́zimizdi ózimiz qamshylaımyz. Sóıtip, básekege qabiletti el bolyp qalyptasa­myz. Keden odaǵynyń “kemistigi” osy. Bul – máseleniń bir jaǵy. Ekinshi jaǵy bar. Keden odaǵyna qatysty jaılarda áli tolyq eskerilmegen nárse­ler bolýy da ábden múmkin. Olardyń birazy ómirdiń óz synyna túsken kezde qaıtadan qaralýy da ábden múmkin. Eshqandaı el óziniń ulttyq múddesine nuqsan keletindeı qadamdarǵa jol berip qoımaıdy. Keden odaǵynyń komıssııa­synda ondaı olqylyqtardyń ornyn toltyrýdyń tetikteri qarastyrylǵan. – Janar Seıdahmetqyzy, ótken jyldyń aıaǵynda úsh eldiń basshylary óz memleketteri 2012 jyldyń 1 qańtarynan keshikpeı Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýǵa kúsh salady dep málim­dedi. Bul keńistikten bizdiń kúterimiz ne? – Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrý Keden odaǵyna qosa úsh memleket arasynda qyzmet, kapıtal jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalýyn es­keredi. Úsh memlekettiń basshylary ót­ken jyldyń 19 jeltoqsanynda Almaty qalasynda ótken kezdesýi kezinde Bir­yńǵaı ekonomıkalyq keńistiktiń nor­matıvtik-quqyqtyq bazasyn 2012 jyl­dyń 1 qańtaryna deıin qalyptastyrý týraly sheshim qabyldady. Osy sheshimdi júzege asyrý úshin 20 kelissózdiń eki kezeńmen daıyndalýy josparlanyp otyr. Birinshi kezeńniń barysynda 2011 jyldyń 1 shildesine deıin 14 kelisimdi ratıfıkasııalaý jáne ekinshi kezeńniń barysynda 2012 jyldyń 1 qańtaryna deıin qalǵan 6 kelisimdi ratıfıkasııalaý mejelengen. Bul kelisimder kelesi mańyzdy baǵyttardan turady. Aldymen olar biryńǵaı ekonomıkalyq saıasat, atap aıtqanda, biryńǵaı makroekonomıkalyq saıasat, biryńǵaı básekelestik saıasat, tabıǵı monopolııalardy biryńǵaı ret­teıtin júıe, ónerkásip jáne aýyl­sharýa­shylyq ónimderin shyǵaratyn kásiporyndarǵa úsh memlekettiń úkimeti tarapynan biryńǵaı sýbsıdııa berý prınsıpterin jáne memlekettik satyp alýdy biryńǵaı saıasatpen júrgizýdi kózdeıdi. Kelisimderdiń úsh memlekettiń naryǵynyń arasynda qyzmet kórsetetin kásiporyndardyń emin-erkin jumys isteýi úshin jaǵdaı týǵyzýdy kózdeıtinin de aıtý jón. Bul kelisimder jumys kúshiniń emin-erkin júrýi úshin jaǵdaı týǵyzýdy kózdeıdi. Ekinshi kezeńde daıyndalatyn kelisim­der biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikke múshe mem­leketterdiń ınfraqurylym­daryn, atap aıtqanda, elektr energe­tıkasyn tasy­maldaýǵa, gaz jáne munaı tasy­maldaý qubyr­laryna jáne temir jol trans­porty­nyń ınfraqurylymyn qoldanýǵa múmkindik jasaıdy. Árıne, ıntegrasııanyń bizdiń memle­ketimizdiń ekonomıkalyq damýynyń múddesine sáıkes jumys isteýi úshin Úkimet tarapynan, Parlament tarapynan jáne otandyq bıznes tarapynan birlesken jumys kúnbe-kún júrgiziledi dep senemiz. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń baryn­sha tereńdetilgen túri. Onyń negizgi sharttary – ózara kelisilgen ekonomıka­lyq saıasat, kapıtaldyń, qyzmet túrleri­niń, jumys kúshiniń erkin qozǵalýy. Búkil álemdegi biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikterdiń eń mańyzdy qaǵıdattary qatarynda kemsitýge jol bermeý jáne ózara tıimdilik qaǵıdattary atalady. Bul keńistikten bizdiń eń aldymen kúterimiz ınfraqurylymdarǵa teń dárejede qoljetimdiliktiń bolýy. Negizgi taýar ótkizý naryǵynan alysta jatqan, Kaspııden basqa teńiz porttaryna shyǵa almaıtyn el retinde Qazaqstan úshin munyń mańyzy erekshe. Mysaly, Re­seıdiń ishki tarıfterine jetý qazaqstan­dyq kásiporyndardyń kólik shyǵyn­daryn azaıtýǵa múmkindik beredi. Son­daı-aq, gaz-kóliktik ınfraqurylymǵa jetý qazaqstandyq óndirýshilerdiń ónim ótkizý bazaryn keńeıte túsetin bolady. Búginde Qazaqstan gaz ben munaıdy Reseı terrıtorııasy arqyly tasý kezinde mıllıondaǵan dollarlardy tekke joǵaltyp jatyr. Qazaqstan eksportyn tasymaldaý kezinde ishki tarıfterge kóshý bul istegi problemalardy azaıtady. Qazirshe el eksportynyń negizgi bóligin shıkizat qurap otyrǵany belgili. Biraq jaǵdaı bul kúıinde tura bermeıdi. Bolashaqta Qazaqstan daıyn ónimderdi eksporttaýǵa da kóshedi, sonda Reseı men Belarýstiń ishki tarıfteri bizdiń eldiń óńdeý ónerkásibi úshin óte tıimdi bolyp shyǵady. – Jahandyq ekonomıkaǵa kirigý barysynda Qazaqstan úshin Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý eldiń syrtqy saıasat salasyndaǵy basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady dep otyrmyz. Endi osy istiń barysy jóninde áńgimelep berseńiz. Biraz jyl buryn Qazaqstan DSU-ǵa 2007 jyly kiredi degen áńgime aıtylǵan. Odan keıin 2010 jyl jóninde de sóz boldy... – Qazaqstan osy uıymǵa kirý jónindegi kelissózderdi 14 jyl buryn bastaǵan edi. Elimiz 1996 jylǵy 26 qań­tarda DSU Hatshylyǵyna resmı ótinish túsirgen. Sodan beri ártúrli josparlar jasalyp, ártúrli meje atalǵany ras. Solaı bolýy zańdy da. Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi jóninde Jumys tobyna sol uıymǵa múshe 43 el kiredi. Álgi 43 eldiń 26 elimen osy baǵytta jeke-jeke kelissóz júrgiziletinin, jeke-jeke hattamaǵa qol qoıylatynyn atap aıtqym keledi. Solardyń 22 elimen sońǵy 5 jylda ekijaqty kelissózder aıaqtaldy. – Qalǵan elder qaısylary? – Eń negizgileri – AQSh pen Eýropa Odaǵy. – Myqtylary sońyna saqtalypty ǵoı. – Olarmen jumys jańa bastalyp jat­qan joq, árıne. Basty máselelerdiń deni kelisildi deýge bolady. Mysaly, AQSh-pen 4-5 másele boıynsha, Eýropa Odaǵymen 2 másele boıynsha kelisý qaldy. Bul kelissózder óte tııanaqty júrgiziledi. Mysaly, bir ǵana Kanadanyń ózimen biz 5 jyl boıy kelissóz júrgizdik. Ol elmen qarjylyq jáne energetı­kalyq qyzmet túrleriniń naryǵyna qol jetkizý, sondaı-aq Kanadadan kelýi múmkin bilikti mamandardyń jumysqa ornalasýy, aýyl sharýashylyǵy ónim­derine salynatyn keden bajynyń kólemi jóninde kúrdeli máseleler talqylandy. Aqyr aıaǵynda biz ushaqtar, vıskı, temeki sııaqty taýarlarǵa kedendik tarıfterdiń tómendetilýine kelistik. Onyń esesine ózimizdiń aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerdiń múddelerin qorǵap qala aldyq. Osyndaı jaǵdaıdy ár elge de baılanysty aıtýǵa bolady. Búginde bul uıymǵa kirý jóninde Keden odaǵyna múshe úsh eldiń ortaq ustanymy birjolata aıqyndaldy. Úsh eldiń basshylary uıymǵa bir mezgilde, birdeı jaǵdaıda enetinderin málimdedi. Úsh eldiń ortaq kelissóz komandasy quryldy. Qazir ol komanda ár eldiń bu­ryn júrgizgen kelissózderinde kózdelgen mindettemelerdi taldaýdan ótkizip, Keden odaǵyna múshe elderdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýiniń neǵurlym kó­keıge qonymdy sharttaryn pysyqtaýmen aınalysyp jatyr. – Árıne, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kire salsa bári jaqsy bola qalmaıtynyn jurtshylyq túsinedi. TMD elderiniń arasynan birinshi bolyp sol uıymǵa qol jetkizgen kórshi qyrǵyz aǵaıyndardyń ekonomıkasy ushpaqqa shyǵa qoımaǵanyn kórip otyrmyz. Sonda DSU-ǵa kirý qandaı artyqshylyq beredi dep kiremiz? – Biz básekege qabiletti 50 eldiń qataryna qosylýǵa umtylýdamyz. Sol 50 eldiń bári Dúnıejúzilik saýda uıymynyń músheleri. Ol uıymǵa múshe bolý – naqty maqsat. Prezıdent bizge uıymǵa myna merzimge deıin qalaıda kirý degen mindet qoıyp otyrǵan joq. Elbasymyz uıymǵa biz úshin tıimdi sharttarmen kirý mindetin qoıyp otyr. Sizdiń suraǵyńyzǵa keleıin. Dúnıe­júzilik saýda uıymyna kirý kerek. О́ıt­keni, bul oǵan múshe elderge ózderiniń saýda-ekonomıkalyq múddelerin kóp­tarap­ty saýda kelissózderi barysynda halyqaralyq saýdanyń jańa erejelerin eskere otyryp júzege asyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Eldiń ishki zańnamasyn naryq ekonomıkasyna beıimdeýge de osy uıym normalaryna sáıkestiktiń kóp kómegi bolady. Elge kapıtal quıý, onyń ishinde tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartý arqyly jańa jumys oryndaryn qurý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý mindetteri durysyraq sheshiledi. Memlekettik júıe ókilderiniń tarapynan saýda shekteýleri saıasatyn, sybaılas jemqorlyqty boldyrmaý júzege asyrylady. Sonymen birge biz ózimizdiń ulttyq múddelerimizdi, el qaýipsizdigin udaıy nazarda ustaýǵa tıispiz. Bul iste ár mınıstrliktiń, ár vedomstvonyń memlekettik turǵydan is-áreket jasaýy shart. Mysaly, biz AQSh-pen, Eýroodaqpen kelissóz barysynda “Qazaqtelekomdaǵy” sheteldik úlestiń 49 paıyzdan aspaıtyn bolýyn qorǵap qala aldyq. Aýyl sharýashylyǵy salasyna memleket tarapynan qaı mólsherde ekonomıkalyq qoldaý kórsetetinimizdi biz ekonomıkalyq damýymyzdyń basymdyqtaryna sáıkes qarastyryp jatyrmyz. – Nursultan Ábishulynyń Dúnıe­jú­zilik saýda uıymyna kirýge baılanysty eń qıyn máseleniń biri aýyl sharýashylyǵyna qatysty degen oıdy qadap aıtqany esimizde. – Uıym basshylyǵy, bizben kelissóz júrgizetin memleketter aýyl sharýashy­ly­ǵyna beriletin sýbsıdııa kólemi jó­nindegi máseleni jıi qozǵaıdy. Bul máse­le bizdiń DSU-ǵa ótýimizdegi eń mańyzdy másele bolyp tabylady dep aıtýdyń artyqtyǵy joq. Qalaı bolǵanda da Qazaqstan Dúnıe­júzilik saýda uıymyna aýyldyń ahýalyn nasharlatýy múmkin sharttar boıynsha kirmeıdi dep sendire alamyn. – Aýylda týǵan, qazaq mektebin bitirgen, memlekettik tilde suhbattasatyn mınıstrdiń bul áńgimesinen oqyrmandary­myz Keden odaǵyna qatysty biraz má­limetke qanyǵady dep oılaımyn. Suhba­tymyzdyń basynda gazet saıtyndaǵy pikir, tilekterdiń bireýin keltirip edim. Sonda taǵy bir oqyrman: “Janar Aıtjanovadan jaqsy mınıstr shyǵatyny kórinip tur!” dep razylyǵyn jazyp qoıypty. Aıtqany kelsin. Jańa jumy­syńyzda tabys tileımiz. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.