Kórshi memlekettiń mıgrasııalyq saıasatyna qatysty qujat kólemdi eken. Onda shetel azamattary bolǵanymen, orys mádenıeti aıasynda tárbıelengen, óz tilinde sóıleıtin otandastarymyz kóship kelse, ortaǵa kirigip ketýinde kóp qıyndyq týmaıdy, osy turǵyda memlekettik baǵdarlamanyń qabyldanýy Reseıdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń yqpalyn tıgizedi degen sıpatta jazylǵan. Al alǵa qaraı óristeýdi qazirgi demografııalyq ahýalǵa ózgeris engizbeı júrgizý qıyn. Reseı úshin strategııalyq mańyzy bar aımaqtarda halyqtyń azaıýy, onyń ishinde eńbekke jaramdy jastaǵy adamdardyń basqa jaqqa qonys aýdarýy damý jolyna qolbaılaý bolýda, sol sebepten ol kemistikti kóship kelgendermen toltyrý kózdelipti.
2025 jylǵa deıin júrgiziletin osy baǵdarlamaǵa soltústiktegi kórshimizdiń 8 federaldy aımaǵyndaǵy 61 sýbektiniń naqty yqylasty ekeni, buǵan qosa Bashqurtstan, Saha, Tatarstan qatysatynyn da bildik. Qujatta memleket tarapynan eldiń qaryshtap damýyna úles qosa alatyn áleýeti mol, ǵylymı jáne tehnologııalyq problemalardy sheshýmen aınalysatyn ǵalymdar men bilimge qushtar talantty jastarǵa, stýdentterge qoldaý kórsetiletini aıtylypty. Buǵan qosa baǵdarlamada adamdardy tek jumysqa ornalastyrý ǵana emes, kásibı bilim berý, jeke kásibin ashýǵa kómektesý, ekonomıkanyń túrli salalarynda ınvestısııalaý, aýlasynda mal ósirýshilerdiń nıetin qoldaý syndy naqty baǵyttar qamtylyp, kóship kelgenderdiń jeńildetilgen túrde tez arada Reseı azamattyǵyn ıeletini de jazylǵan.
Qosh, sonymen tintýirge damyl bermeı ári qaraı ózge elderde syrttan kelýshilerge qandaı jaǵdaı qarastyrylǵanyn izdeýge kóshkenbiz.
Fransııa, Shan-dıý-Býl. Normandııadaǵy osy shaǵyn kommýnadan jastar basqa jaqqa ketip, sońynda 380 adam ǵana qalady. Amaly quryp, qaıtkende kommýnany saqtap qalýǵa bolady dep basy qatqan mer Patrık Madlen 900-den 1000 sharshy metr aralaǵyndaǵy jerdiń árbir sharshy metrin 1 eýro kóleminde satylymǵa shyǵarady. Habarlamaǵa qyzyqqan 300-den asa otbasy jer satyp alyp, qonystanady. Shan-dıý-Býl keregesiniń keńeıgenin kórgen kórshi Konflan-sıýr-Annıı kommýnasy da dál osylaı jasaıdy. Olarda da jańa jer ıelenýshiler shyǵyp, egesiz, jatyrqap jatqan jerlerge jan bitedi. Shart bireý ǵana – bir jyl kóleminde úı turǵyzyp, osy jerdiń turǵylyqty adamyna aınalasyz.
Japonııa, Mısıma aýyly. Kagosımada ornalasqan aýylǵa kelip qonystanýshyǵa birden 4530 AQSh dollary beriledi eken. Onyń syrtynda jol shyǵyny retinde 900 dollar, jalǵyzbastylar úshin aı saıynǵy járdemaqy 760 dollar, otbasy barǵa 896 dollar, ár balaǵa 90 dollar men medısınalyq kómek pen bala týýǵa qarjylaı járdem taǵaıyndalǵan. Árbir jańa qonystanýshyǵa tegin bir sıyr bólinip, al ony almasa 4530 dollar tólenedi. Tek aýyldyń jańa turǵynynyń jasy 55-ten aspaýy, eńbeksúıgish jáne otbasylyq qundylyqtardy baǵalaıtyn jan bolýy shart. Sondaı-aq jalǵyzbasty bolsa úılenip, úı bolýyna da kómek kórsetetin arnaıy joba qarastyrylǵan.
Italııa, Bormıda aýyly. Savonanyń Lıgýrııa taýly aımaǵynan oryn tepken sulý tabıǵatty Bormıdanyń turǵyny bolamyn deýshige aýyl meri 2000 eýrony bir rettik tólem retinde beriletinin jáne jeńildetilgen baǵamen aptasyna 12-15 eýrolyq baspanamen qamtıtynyn aıtady. Al aýyldyń aınalasynda 20 shaqyrym men 100 shaqyrym aıasynda ataqty Portofıno, Varıgottı jaǵalaýlary – týrıster aǵylyp jatatyn óńir. Oǵan qosa Lıgýrııada qoldan jasalǵan terrasalarymen áıgili Ulttyq «Chınkve-Terre» saıabaǵy qonystanýshy úshin taptyrmas olja ekeni aıtylypty.
Germanııa, Ottenshteın. Tómengi Saksonııadaǵy bul qaýymdastyqta 1000 adam qonys tepken. Jastar qalaǵa bet buryp, jergilikti mekteptiń jabylyp qalýyna qaýip tóngende býrgomıstr árqaısysy 10 myń eýro turatyn jer telimderin balalary bar jas otbasylarǵa tegin berýge sheshim shyǵarypty. Talap – jas otbasy Ottenshteınde 3 jyl ishinde úı turǵyzyp, balalaryn mektepte oqytýy tıis.
Qarap otyrsaq, aýyldar bos qalyp, oǵan adamdar tartý úrdisi AQSh, Jańa Zelandııa, Kanada syndy elderde de bar eken. Osylaısha aýyldar men turǵyny azaıǵan shaǵyn qalalarǵa jappaı qonystandyrý saıasaty jemisin de bere bastapty. Mal maldanyp, jan jandanyp, jańa qonysqa sińip, biri jer emip, endi biri mal baǵyp, qońdanyp, jondanyp, ózderin de, barǵan jerlerin de jutyndyryp jiberipti.
Bizdiń elge bul problemalar shet pe? Ońtústikte tyǵyz qonystanǵan halyq malyn qaıda jaıatynyn bilmeı bastary qatady. Áleýmettik jeli qoldanýshylary bul problemany ózderiniń mysalynda aıtatynyn talaı kezdestirdik. Al soltústiktegi quıqaly, sýly-nýly, egin ekseń egin jaıqalar, mal baqsań ishinen aqtarylyp maı túser, eti men sútiniń dámi tańdaıyńdy julyp túsirer qanshama aýyldarda burynǵy jurttyń qatary sırep, jutań tartqan. Aıyby, qysy uzaqtaý demeseń, naǵyz mal ustaıtyn jerler. Jýyrda týysqan aǵaıym aýylǵa baryp qaıtty. «Shóp qalyń, attyń saýyrynan keledi, mal semiz, aǵyp jatqan qymyz, sút, ár kúni bir marqadan buqpa jep, aýyl turǵyndarynyń maldylyǵyna razy boldym. Aldynyń otar-otar qoıy, júzdegen jylqysy men elý-alpystan sıyry bar. Biraq aýylda adam az, maldylar qalyp, jastar jaǵy qala jaǵalap ketken. Endi aýyldastar jıylyp, bizge ońtústikten kópbalaly otbasylar kóship kelse, tipti Úkimet beretininen tys, qazaqylyq jolmen úı basy toqty-torym, tana-baspaq erýlikke bergendeı baılap, aldaryna mal salyp berer edik, áıtpese aýylda mektep jabylyp qalsa, bizdiń de kóshýimizge týra keledi dep qamyǵyp otyr», dedi.
Et-sút ónimderin qalaǵa aparyp satamyz, al júnge obal-aq. Terini buryn jıystyryp alyp ketýshiler bolatyn. Qazir olar da joq. Qashanǵy shulyq-qolǵap toqısyń, artylǵan júndi kómip nemese órtep jiberemiz, depti aýyldastar. Bul bir ǵana aýylǵa tán problema emes. Soltústikte jatqan kórshilerimiz óz qandastaryn shaqyryp alyp jatqan Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Aqmola, Qaraǵandy oblystaryna tanys jaǵdaı desek esh qate aıtpaspyz.
Alaıda elimizde jumaqqa bergisiz de aýyldar bar eken. Onyń biri – Aqmola oblysyndaǵy Rodına aýyly bolsa, endi biri – Qyzylorda oblysyndaǵy Naǵı Ilııasov atyndaǵy aýyl. You Tube jelisinen Naǵı Ilııasov aýyly jaıly beınematerıaldy kórseńiz, aýyl emes, qala kóshelerinde júrgendeısiz. Aýyldy kótergen Qazaqstannyń Eńbek Eri Abzal Eralıev. «Shynynda keremet, ótken jyly Qyzylorda oblysyna issapar barysynda baryp kórdik, týǵan jer perzentiniń óz kəsibi arqyly aýyldyń əleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna úlken mən bergeni kórinip tur. Sýretke túsirip alyp kelgenmin, naǵyz úlgi alarlyq jaǵdaı. Qanshama adam sol sharýashylyqta jumys istep otyr. Eralıevterdeı aýylyna qarajatyn quıatyn azamat ər aýylda bolsa, keremet bolar edi. Ár kásipker týǵan jerin dál solaı súıip, dál solaı gúldendirýge baryn salsa, eń aldyńǵy eldiń qataryna qosylar edik. Halyqqa jaǵdaı jasap, árqaısysyna jumys taýyp berip qoıǵan. Qıynshylyq týsa, aldaǵy aılyqtarynyń esebinen qarjy da alady. Aýyldyń ınfraqurylymy tańdaı qaǵarlyqtaı. Bul – Qazaqstan úshin úlgi bolarlyq jaǵdaı», deıdi saýalyma jaýap bergen Lázzat Zeınekına, Ádemaý Tolysbaeva, Raıhan Esirkepova syndy jeli qoldanýshylary.
Shynynda, aýyl keremet, kózdiń jaýyn alar gúlzarlar, aspanǵa sýy atqylaǵan haýyzdar, sýpermarketi men stadıony, meıramhanasy men medısınalyq qyzmet kórsetý oryndary – barlyǵy oılastyrylaǵan aýyldyń eń basty jetistigi osynda turatyn adamdar psıhologııasynyń ózgerýi der edim. Tap-taza aýyl, aınala jamylǵan kók jasyl jelek, ár úıdiń aýlasynyń tazalyǵy sony aıǵaqtaıdy. Janashyrlyqqa iskerlik qosylsa, qarajaty bar bir tulǵanyń ózi aýyldy gúldendire alady. Qoldan kelmeıtin dúnıe emes, adamnyń jasaǵanyn adam jasaı alady. Tek qalaýyn tabýmen birge úlken janashyrlyq kerek. Ony alys-jaqyn elderdegi joǵaryda keltirilgen mysaldar da dáleldeıdi.
