Qazantaev mektebi

Dana halqymyz «Asyl týǵan adamnyń baǵa jetpes narqy bar» degen naqyldy beker aıtpaǵan. О́mir-ózeniniń asaý tolqynymen alysyp, qaısarlyqpen óziniń baǵytyn aıqyndaǵan, adamgershilik soqpaǵynan tabanyn taıdyrmaǵan, jıyrma eki jyl úzbesten Tereńózek (búgingi Syrdarııa aýdany) jáne Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshysy bolyp qyzmet atqaryp, halqynyń naǵyz qaıratker perzenti atanǵan Qonysbek Tóreshuly Qazantaevtyń ústimizdegi jyly týǵanyna 90 jyl tolyp otyr.

Dana halqymyz «Asyl týǵan adamnyń baǵa jetpes narqy bar» degen naqyldy beker aıtpaǵan. О́mir-ózeniniń asaý tolqynymen alysyp, qaısarlyqpen óziniń baǵytyn aıqyndaǵan, adamgershilik soqpaǵynan tabanyn taıdyrmaǵan, jıyrma eki jyl úzbesten Tereńózek (búgingi Syrdarııa aýdany) jáne Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshysy bolyp qyzmet atqaryp, halqynyń naǵyz qaıratker perzenti atanǵan Qonysbek Tóreshuly Qazantaevtyń ústimizdegi jyly týǵanyna 90 jyl tolyp otyr.

Ol jaıly aıtarymyzdy qazaqtyń aqıyq aqyny Syrbaı Máýlenovtiń:

Syr elinde bolys kóp,

Myqtysy onyń Qonysbek, – dep jyrlaǵan óleń joldarynan bastaý alǵandy jón kórip otyrmyz. Sebep 1962 jyly aqyn Shıeli aýdanynda el adamdarymen kezdesken kezde Qo­nysbek Tóreshuly aýdandyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolatyn.

Endi azdy-kem tarıh betterin paraqtasaq. О́tken ǵasyrdyń 60-jyl­darynyń basynda Qyzylorda oblysynda kúrish alqaptaryn ıgerý isi qolǵa alyndy. Irrıgasııalyq jáne melıorasııalyq jumystarǵa qyrýar qarjy bólinip, júzdegen myń gektar jerler ınjenerlik júıege keltirildi, sharýashylyq ortalyqtary salynyp, jańa ınfraqurylymdar iske qosyla bastady. Oblys ekonomıkasyndaǵy osynaý betburysty kezeńde áleý­mettik-mádenı sala da qarqyndy da­mydy. 1963 jyldyń qańtarynda oblystyq partııa komıtetiniń bi­rin­shi hatshylyǵyna Mustahım Bi­láluly Yqsanov saılandy. Ol kisi respýblıkadaǵy bilikti de bedeldi sý sharýashylyǵy mamandarynyń biri bolatyn, onyń oblysqa kelýi jan-jaqty oılastyrylǵan is bolýy kerek. О́ıtkeni, oblysta júzege asyryla bastaǵan túbegeıli sharalarǵa basshylyq jasaý úshin sharýanyń jaıyn jetik biletin maman, jigerli de isker basshy qajet edi. Mustahım Biláluly birshama ýaqyt ótken soń aýdan basshylaryn aýystyra bastady. Sóıtip, 1963 jyldyń kúzinde Syrdarııa óndiristik basqarmasy partııa komıtetiniń hatshysy bolyp Qonysbek Qazantaev saılandy. Ol kezde bul aýdan ekonomıkasy nashar damyǵan, halyqtyń ál-aýqat dárejesi tómen óńirlerdiń biri bolatyn. Jańa hatshynyń aýdan aktıvimen alǵashqy ótkizgen keńesinde-aq onyń kadrlarǵa qoıatyn talabynyń bıiktigi, kez kelgen máseleni tereń taldaı biletini, oı-órisi men oılaý qabiletiniń aýqymdylyǵy, kemshilikterge tózgisi kelmeıtindigi, tapsyrmalarynyń naqtylyǵy kózge uryp turdy. Kóp uzamaı-aq aýdanda tártip ornyǵa bas­tady. Kelesi, 1964 jyldyń ózinde-aq tól alý naýqany oıdaǵydaı ótip, aýdan mal basyn ósirý, mal ónimderin óndirýde ájeptáýir tabystarǵa qol jetkizdi. Egin sharýashylyǵynda da ilgeri basýshylyq baıqaldy.

Aýdandaǵy 30-35 myń gektar egistiktiń 13-14 myń gektaryna kú­rish egiletin. Ol shilde aıynda sharýa­shylyqtardy túgel aralap, árbir kúrish zvenosyndaǵy egistiń shyǵymyn, kútimin óz kózimen kórip shyǵatyn jáne kórgen kemshilikterdi joıý jóninde tapsyrmalar berip, olardyń oryndalýyn qatań baqylaýynda ustaıtyn.

Aýdanda 1965-1975 jyldary sharýashylyqtyń basqa salalary da damydy, ásirese, qurylys jumystary barynsha qarqyndy júrdi. Shaǵyn aýdan bolsa da bes jyljymaly mehkolonna men basqa da qurylys uıymdarynda 1000-ǵa tarta adam eńbek etetin. Aýdandaǵy orta mektep­ter men mádenıet saraılary, t.b. irili-usaqty mádenı-turmystyq, óndiristik nysandar sol jyldary salyndy. Qaı jerge barsań da qaınap jatqan tirshiliktiń ústinen túsetinsiń. Osyǵan oraı, Qonekeń jylyna bir ret oblystaǵy iri qurylys tresteriniń, basqarmalardyń jetekshilerin aýdan­dyq partııa komıtetiniń bıýro májilisine shaqyryp, ózimizdegi sol sala basshylarynyń esepterin tyńdaıtyn. Aýdanǵa baǵynbaıtyn, oblystyq deńgeıdegi bedeldi degen basshylardyń ózderi bıýroda qysylyp-qymtyrylyp otyratyn jáne Qonekeńniń árbir usynysy men eskertýin tııanaqty túrde jazyp alyp, múltiksiz oryndaýǵa tyrysatyn. Birde Konstantın Maımın (salynyp jatqan kásiporyndar dıreksııasynyń dırektory), Vıktor Aleksandrovıch Goncharov (Rıssovhozstroı tresiniń basqarýshysy) ózderine qaratyp aıtylǵan baısaldy syn-eskertpelerdi moıyndaǵany este qalypty.

Qonysbek Tóreshuly 1975-1985 jyldary Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinde bolǵan kezde de aýdan ekonomıkasy men mádenı-áleýmettik jaǵdaıy únemi ósý, órkendeý dáre­jesinde boldy.

Máselen, aýdan boıynsha 1975 jyly 17000 gektar jerge kúrish egilip, ár gektardan 48,3 sentnerden ónim jınalsa, 1985 jyly kúrish egisi 17944 gektarǵa jetkizilip, ár gektardan 52,2 sentnerden ónim alynyp, memleketke 845120 sentner kúrish tapsyryldy.

Qonekeń eline adal qyzmet etip artyna óshpes iz qaldyrdy. Qone­keńdi basqalardan daralandyratyn úsh qasıetin aıryqsha ataýǵa bolady. Olar: iskerlik, tazalyq jáne ádildik. Bir adamnyń, onyń ishinde bir basshynyń basynan osy úsheýiniń birdeı tabylýy óte sırek. Onyń isker­liginiń basty ereksheligi – kadr­lardy irikteý, tańdaý, ornalastyrý jáne tárbıeleý talabyn ózine tán yjdaǵattylyqpen iske asyrýynda edi.

Jumysqa ornalasýda, ósýde ta­myr-tanystyq, jaqyndyq, jerlestik emes, eń birinshi onyń jumys qabileti eskeriletin. Kadrlarǵa ádil talaptar qoıý arqyly olardy shıratatyn. Qonekeńniń jumys ýaqytyn paıdalanýy tańǵalarlyq edi. Ol kisiniń keńse jumysyna kelip ketý ýaqytynyń dáldigi sonshalyq, «oǵan qarap saǵat júrisin dáldeýge bolady», deýshi edi jurtshylyq. Túrli jıyndar belgilengen ýaqytynda bas­talatyn, sharýashylyqtarǵa aıtqan ýaqytynda keletin. Jasyratyny joq bastyqty táýir jerlermen júr­gizip, jaqsy atty bolyp qalýǵa tyrysatynbyz. Sharýashylyq aral­a­ǵanda onyń kózinen eshteńeni tasa qaldyrý múmkin emes edi. Alaıda, sharýashylyq basshylarynyń kórmeı júrgen nemese kórsetkisi kelmegen jerlerine deıin ózi bastap baryp, talaı kemshilikterimizdi ashyp, aqyl-keńesi men tapsyrmasyn beretini kóp adamdardyń esinde shyǵar.

Qonekeńniń iskerligine baılanysty aıtyp taýysý múmkin emes. Alaıda, ol kisiniń árbir isti sonyń mamanyndaı egjeı-tegjeıli biletinin aıtpasqa bolmaıdy. Kez kelgen mamanmen sol salanyń kásibı tilimen sóılesetin. Sondyqtan da isti jan-jaqty bilip, saralap aıtyp turǵan Qonekeńniń sózi ústem, aıtqany ótimdi bolatyn.

Eki aýdandaǵy sonsha jylǵy qyz­meti kezinde de, keıin de ol kisiniń qolynyń tazalyǵyna kúmán keltiretin birde-bir sóz aıtylǵan emes. Ol kisiniń balalarynyń elmen birge nan, sút kezeginde turýynyń ózi biraz jaıdan habar berse kerek.

Qonysbek Tóreshuly sharýashylyq basshylarynan eńbektiń sapalyq kórsetkishterine kóńil aýdarýdy, taldaý, saraptaý jumystaryn turaqty júrgizýdi talap etetin.

Iá, Qonekeń týraly aıta berý­ge de, jaza berýge de bolady. Onyń ómiri, jarqyn isteri eshýaqytta umytylmaıdy. «Bedel» uǵymy «basshy» degen uǵymmen birge júretini belgili. Bedel aqyl-parasat, eńbek, ádildik, adamdarǵa jaqsylyq jasaý arqyly uzaq jyldar boıy jınaq­ta­lyp, azamatty ajarlandyryp turady.

Qonekeńniń elimizge sińirgen eń­begi zor. Ol kóptegen marapattardy ıe­lendi. Qazaqstan Kompartııasy, SOKP sezderiniń delegaty boldy. Úsh márte Lenın ordeniniń ıegeri atandy.

Qonysbek Qazantaev óz zamanynyń naǵyz qaıratkeri edi. Buǵan eshkimde daý aıta almaıdy.

Onyń taǵy bir jaqsy qasıeti – boıynda jylt etken talanty bar jas urpaqty kórse birden nazar aýda­ryp, únemi óz qamqorlyǵyna alatyn. Keıbireýlerdeı týysqandyqqa, rýshyldyqqa boı urmaıtyn, bárine birdeı qaraıtyn. Osy turǵyda eńbek etken Qonekeńniń eńbegi zaıa ketken joq, qaıta qaıratker «Qazantaev mektebi» ómirge keldi. Onyń mekte­binen shyqqan azamattardyń aldy oblys basqarýǵa deıin kóterilip, memleket jáne qoǵam qaıratkeri atandy. Sonyń ishinde Qonekeńniń izbasary, mektebiniń alǵashqy túlekteriniń biri – Taldyqorǵan jáne Qyzylorda oblystaryn uzaq jyldar basqarǵan Seıilbek Shaýhamanovty aıta ketken jón. Sondaı-aq Syrdarııa, Ja­ńa­qorǵan, Jalaǵash aýdandaryn basqarǵan, bıliktiń joǵary satysynda bolǵan taǵy bir shákirti Sámıt Daldabaev ta eli úshin abyroıly qyzmet atqardy.

«Qazantaev mektebinen» shyqqan kadrlar oblys aýmaǵynan asyp res­­pýblıkalyq dárejede qyzmet atqardy. Dese de áıel joldastardy da tárbıelep, el basqarýǵa qatystyrý qaıratker aǵamyzdyń eńbegi aıtar­lyqtaı. Solardyń ishinde Alma Boz­­janovany jerlesteri erekshe maq­tanysh tutady.

Qonekeń mektebinen shyq­qan bir top kadrlardyń aýdan ákimi qyz­metterin abyroımen atqar­ǵandyǵyn maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Olar – aýdan ákimi bolǵan Qojahmet Baı­mahanov, Jaqaı Bo­dyq­baev, Nurlybek Joldasbaev, Salhadın Myrzabekov jáne basqalar.

Ol týǵan eliniń órkendep ósýin, mádenıetiniń kórkeıýin, órkenıetti el qataryna qosylýyn sheksiz súıe bilgen qaıratker edi.

Endi myna bir oqıǵany eske túsirýdiń reti kelip tur. 1955 jyly Qa­zaqstan tarıhynda tuńǵysh ret bizdiń respýblıkamyz joǵary halyqaralyq deńgeıde asa mártebeli qonaqtardy qabyldady. Esimi dúnıe júzine belgili memleket qaıratkerleriniń biri, Úndistannyń premer-mınıstri Djavaharlal Nerýdi qazaq jeri qushaq jaıa qarsy alǵan-dy.

Jer júzinde sany jaǵynan da, tarıhy jóninen de, uly perzentteri sanatynan da shoqtyǵy bıik turatyn eldiń aıaýly azamattaryna qurmet aıryqsha bolatyny ózinen-ózi túsinikti.Tósel­­gen gúl shoqtarynda esep bolmady desedi. Kórgende el yqylasyna rıza bolǵan Nerý: – Meıirim shýaǵy mol, peıili keń halyqtyń perzenti bolýdan asqan baqyt joq, – degen eken Dımash Ahmetuly Qonaevqa.

1993 jyldyń tamyz aıy. Aýdan halqy úlken toıǵa daıyndyq ústinde. Bul Buqarbaı batyrdyń týǵanyna 180 jyl tolýyna arnalǵan toı bolatyn. Toıǵa oblys aýdandarymen qatar, Almatydan da belgili qonaqtar shaqyrylǵan-dy. Solardyń ishinde, halyq aqyny Ábdilda Tájibaev pen akademık Muhamedjan Qarataev jáne qazaqtyń belgili óner zertteýshisi Mardan Baıdildaevtan jastary jaǵynan da, ataq-dańqy jaǵynan da úlkenderi joq edi.

Aýdan ákimi Sámıt Daldabaev:

– Sháke, úsh aǵańa ózińiz qamqorlyq jasaıtyn bolyńyz, – dep tapsyrdy.

Sonymen, sol jyldyń 20-21 tamyz kúnderi ardaqty aǵalarymyz bizdiń úıdiń qurmetti qonaǵy boldy. Bul eki kún ishinde aǵalarymyzǵa sálem berýge kelgen aýyl azamattarynan úıimiz bir sát bosaǵan emes.

Osyndaı bir sátterde Ábdilda aǵa­myz:

– El degen osyndaı bolady. Ata-babadan qalǵan dástúrdiń pushpaǵy ǵoı bul, – dep Muhamedjan Qarataevqa qarady. Áńgimege Mardan Baıdildaev aralasty.

– Bul sálem berýge kelgen jigit­terdiń barlyǵy da Qonekeńniń kadr­lary ǵoı Ábeke, – dedi ol.

– Odan da «Qazantaev mektebiniń» túlekteri deseńizshi, – dep Ábekeń áńgimesin odan ári jalǵastyra tústi.

– Muqa, – dedi ol, – osy aýdandy Qonysbek degen inimiz on jyl basqardy, oǵan deıin mynaý irgeles jatqan Tereńózek aýdanyn on eki jyl basqardy. Qaı aýdanǵa barsa da, jarystyń aldyn bermedi. Qa­zaqstannyń barlyq oblystarynda bolyp, talaı aýdandyq partııa ko­mıtetteriniń hatshylarymen kez­deskenim bar. Biraq, Qonysbekteı pýb­lısıst hatshyny kórgen emespin, – dedi.

Únsiz otyrǵan Muqań: – Pýblı­sıst dediń ǵoı, – dep ar jaǵyn je­til­­­dirmeısiń be, degendeı syńaı ańǵartty.

Ábekeń odan ári:

– Iá, Muqa, solaı ol ózi jazýdyń jolyna túspegen, barlyq kúsh-jigerin el basqarýǵa jum­saǵan. Al, onyń sóılegen sóz­derinen pýblısıstıkanyń ısi ańqyp turatyn. Qazir zeınetkerlik demalys­ta. Qyzylorda qalasynda turady. Jol tússe inime soǵyp densaýlyq-jaǵdaıyn bilsem be degen oıym bar, – dep Qonekeńniń naýqastanyp júrgenine deıin aıtyp, ol jóninde birtalaı jyly lebizin bildirgen edi.

«Jaqsynyń aty óshpeıdi», degen qanatty sózdiń astarynda adal oıdyń aqıqat shyndyǵy bar. О́mirge jaqsynyń aty isimen, ónegesimen, adamgershiligimen ólshenetinin jaqsy biletin jan buǵan shúbásiz senedi. О́ıtkeni, halyqtan asqan kóregen joq. Qashan da qandaı iske bolsa da, halyq óziniń ádil baǵasyn beredi. Búgingi tańda bul halyqtyq qasıet ómir shyndyǵynyń asyl kórinisine aınalyp otyr.

Qaırýlla ÁBENOV,

Syrdarııa aýdany   ardagerler keńesiniń tóraǵasy,

Shyńǵys AIBOSYNOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.

Qyzylorda oblysy.