Ásili álemniń ekinshi ustazynyń biz tıek etken súıekti sózinde mynandaı bir aqıqat buǵyp jatqan sekildi. Ǵalymdardyń pikirinshe, bıe sútiniń qunarlyǵy ana sútinen kem emes. Oǵan Donesk medısına ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri E.Grebnıkov bastaǵan zertteýshilerdiń derekteri negiz bola alady. Qymyzdyń quramyndaǵy «S» dárýmeni sıyr sútimen salystyrǵanda on ese kóp bolyp, tórt túliktiń ishinde jylqy sútiniń emdik qasıetin túzgen. Iаkı, bul turǵydan kelgende, qasıetti ana sútimen qatar kıeli Qambarata túliginiń ıindisimen erjetken naǵyz kóshpendi urpaǵy qazaqtyń osal bolýǵa qaqysy joq edi. Osylaısha qos ýyzǵa jaryǵan qońyr eldiń baǵzydan jetken bul asty qadirlemeýi múldem múmkin emes-tuǵyn. «Minse – kólik, kıse – kıim, ishse – sýsyn» atanǵan jylqyny arǵy tarıhtaǵy ata-babamyz úısinderdiń kóptep ustaýynyń ózi bizge ónege boldy. Onyń jarqyn kórinisi – ultymyzdyń sózdik qoryndaǵy «Saýmal ishseń – qymyz joq, bıe minseń – qulyn joq» dep keletin nemese «Saýyn saýsań bıe saý, boz qyraý túspeı sýalmas» dep atakásiptiń artyq tusyn qalqyp alǵan osy bir qaımaqty sózderi edi.
Syralǵy sýsyn jaıynda sóz ilikse aldymen ájelerimizdiń tobylǵymen torsyǵyn ystap, súr jaıanyń, qazynyń synyq súıegin salyp ashytqan sary qymyzy menmundalaıtyndaı. Saba toly qymyzdy sapyra shaıqap, sáske aýsada soraptap otyratyn sát kóz aldyna keledi. Ulysty ultymyzdyń osy bir qýatty dámge qumarlyǵy kópti súısintedi. Muny áıdik jazýshy Júsipbek Aımaýytovtyń ataqty «Aqbilegi» jarııa etti emes pe? «...Tutam emshek janýardyń baýyrynan sút sorǵalap, sút emes-aý, qut sorǵalap, kónek-kónek lyqyldaıdy, qara saba emiziktep, qoıý, salqyn, sary qymyz, byjyldaǵan dári qymyz shara-shara shypyldaıdy. Bir sharasyn ishken adam dál qor qyzyn qushqandaı bop, beti shıqan dýyldaıdy, aýzy qobyz gýildeıdi, mas bolady, jas bolady: jel jetpeske minip alyp, Altaı taýyn dúsirletip, taýdyń tasyn kútirletip, kókpar, jarys, alys-julys, asyr salyp jatqany» dep kózge úıirsek bir keremet sýretti kókiregińe syzyp beredi. Tábet kletkalaryńdy oıatatyn tátti tirkester. Sulý sýsynnyń syrbaz keıpin, syrly dámin tańdaıyna ákeletindeı.
Aty máshhúr Áýezovtiń «Abaı joly» romanynda tarıhı oqıǵalardy talqylaý úshin abyz-bılerdiń maldas quryp mámile izdeıtini bar. Sol keleli jıynda, keńesýge kelgen kisiler saba-saba qymyzdan shabyt alyp sheshile sóıleıtindeı kórinedi bizge. Avtor da muny astarlasa kerek. Alystan ańqasy quryp kelgen attynyń saryǵy qymyzben basylyp, jan saraıy han saraıdaı ashylatynyn qosyp qoıyńyz. Úı ıesiniń de súıkimi sol tátti sýsyn arqyly kiretindeı. Aqylman Abaıdyń zamanynda nege mundaı kartına syzyldy? Bul asta-tók as ázirlep, dastarqany toltyra sozyp baıekeshterden maqtaý kútken áldekimniń áreketi me? Álde dáýirdiń dabyrasy ǵana ma? Joq, mán tereńde, gáp basqa da...
Áýeli bul jazýshynyń ultymyzdyń uly jaýharyn tizege basýǵa árekettengen keńestiń keri ıdeologııasyna degen ókpesi. Tarpań da tekti kóshpendi urpaǵynyń jadynda ǵulama ǵurpymyzdyń qordalanyp qalýy. Sol úshin de ulttyq sýsyndy tutas shyǵarmada áspetteı tústi. Ekinshiden, kóshpeli qazaq turmysyndaǵy as pen toıdyń saltanaty, mártebesi saba-saba bolyp ashyǵan, kónek-kónek lyqsyǵan kól-kósir ashytylǵan qymyzben de ólshenetin. О́zi de osy dáýirdiń shetin kórgen Omarhanuly úshin mundaı etnografııalyq detaldy jazbaı ketý – ult aldyndaǵy umytylmas qııanat bolary haq. Sirá, zamanynyń zańǵar jazýshysy muny ult murasyn qorqaý qoǵamnyń qulqynyna jutylyp ketpesin degen qos qajettilikpen jeke shyǵarmashylyǵynda eskeripti delik, al búgingi «ólgeni tirilip, óshkeni janǵan», joǵalǵany adaqtalǵan beıbit tańda bul taqyrypty biz ne úshin qaýzaımyz?
О́ıtkeni, qymyz qazaqtyń ulttyq taǵamy ǵana emes, jany, tarıhtan taǵan tartqan tarpań bolmysy. Onyń qalaı deısiz ǵoı. Biz búgingi qajettilikti keıinge shegerip, ótkenniń súrleýine súıenip jazyp otyrmyz. Mysaly, bizdiń eramyzǵa deıingi V ǵasyrda grek tarıhshysy Gerodot skıfterdiń bıe sútinen sýsyn ashytatynyn ári olardyń sút saqtaý qupııasyn eshkimge aıtpaıtynyn jazady. Al túrki halyqtary etnografııasyn zertteýshi L.Potapov: «Qymyzdy oılap tapqan – kóshpendiler, sebebi naǵyz kóshpendi turmys shydamdy da, júriske myqty jylqy ósirýmen baılanysty boldy. Kóshpendi turmysta bul jańalyqqa tap bolý áste qıyn emes edi. Saýyp alynǵan bıe sútin teri ydysqa quıyp kóship júrgende ystyq kúnde shaıqalǵan sút ózinen ózi qymyzǵa aınalǵan», dep qymyzdyń paıda bolýy týraly óz paıym-pikirin jetkizedi.
Iá, Potapovtyń pikirimen kelisý, kelispeýińiz óz enshińizde. Quptarlyǵy – osy bir sútten ashytylǵan qyshqyl sýsyndy kóshpendiler tapty degeni bolsa, kelispeıtin tusymyz – teri torsyqta ystyq kúnde shaıqalǵannan paıda bolǵan deıtin atústi, bir jaqty áfsanasy. О́ıtkeni jalbyzdyń emdik qasıeti týraly ańyzǵa bergisiz bir oqıǵa negizinde qory-typ, «jalbyz bar jerde jan qalatynyn» bilgen qazaqtyń ejelden jylqy baqqan ult retinde bul túliktiń sútin ashyta bilmeýi múmkin emes edi. Mundaı qur dolbardy Moıynqumda moıyny yrǵaıdaı bolyp qoı baǵyp júrgen malshynyń da kez kelgen ýaqytta aıta salý múmkindigi bar ekenin eskersek, bir halyqtyń jasampazdyǵyn bir-aq sóılemmen joqqa shyǵarǵysy keletin sózi dúdámal tarıhshylarǵa sengiń de kelmeıdi. Ágárákı, barlyq jańalyqtyń bir sáttik tapqyrlyqtan turatynyn oıǵa alsaq, qymyz HHV ǵasyr buryn Gerodot aıtqandaı skıfter qupııasyn jasyrǵan arǵy ata-babalarymyzdyń ashqan jańalyǵy ekeni anyq.
Bul orystyń belgili ǵalymy V.Daldiń jazbasyn oqyǵanda baryp, jańaǵy etnograftyń pikirinen týyndaǵan renishiń basylyp, bir sátke bitpes qýanyshty ýystaǵandaı kúı keshesiń. Ol: «Qystan júdep shyqqan adamdy árlendiretin jáne qansha ishse de tábetin qaıtarmaıtyn qymyzdyń ornyna júretin sýsyndy oılap taba qoıý, sirá, qıyn shyǵar», deıdi. Osy aradaǵy jalǵyz-aq «qıyn shyǵar» sózi qazaqtyń ulttyq sýsynynyń baǵa-syn asyryp, básin arttyrady. Anaý aıtqandaı óz ózinen qymyzǵa aınalǵan jaı sút emes ekendigin rastaıdy.
Al búgingi medısına ǵylymynyń atasy atanǵan grek dárigeri Gıppokrat: «Olar bir jerde maldyń shóbi bitkenshe otyrady. Shóp bitken ýaqytta basqa jerge kóshedi. О́zderi pisirip et jeıdi, bıe sútin ishedi jáne bıe sútinen jasalǵan irimshik jeıdi», – dep jazsa, fransýz saıahatshysy Vılgelm Rýbrýn 1253 jyly Tatarstanǵa jasaǵan sapary barysynda jol-jónekeı qymyz ishkenin aıtady. Ári qymyzdy ashytý joldaryn, dámin, adam aǵzasyna, onyń ishinde nesep bólýge áser etetinin anyqtap turyp bederlegen. Endi buǵan Aqtanberdi jyraýdyń: «Bıeniń súti sary bal, qymyzdan asqan dám bar ma?!», degen naqylymen, júz jasaǵan Jambyl qarttyń: «Úıirilgen sary altyndaı sary qymyz, aýrýǵa – em, saýǵa – qýat, dári qymyz», – degen jyryn qosyp qoıyńyz. Ol az deseńiz, orystyń uly aqyny Pýshkındi qaıta bir paraqtap shyqsańyz bolady.
Sóz sońynda biraýyz lepes. Lepes deımiz-aý, taqyryptyń tuspaldamasy. Biz qymyz arqyly qazaqtyń kóne keıpin, bekzada bolmysyn kórsetkimiz keldi. Tarıh sóıledi, qalam qýattady. Qymyz degende, qolyna qyran qondyryp, tulpar mingen bórikti jurttyń jurnaǵyn izdeısiz. Biraq qumsaǵat ǵumyrdyń ıleýinde qalǵan qundylyqtarymyz osylaı áspettep otyrýǵa zárý. Keshegi baba ańsaǵan ulttyń urpaǵy bolý úshin árbirimiz osylaı qam jasaýǵa tıispiz. Ult tárbıesiniń ózegi ulttyq taǵamda ekenin umytpaıyq.
