Qýatty Qazaqstan ulttyq ıdeıa doktrınasy bolýy tıis

Damyǵan memleket eksportqa zaman talaptaryna saı, óńdelgen daıyn ónim shyǵarsa, artta qalǵan memleket shıkizat tasymaldaıtyny belgili. «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan» qaǵıdasyna saı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty halyqqa Joldaýynda: «Men HHI ǵasyr, Qazaqstannyń altyn ǵasyry bolatynyna senemin», deı kelip, birlik pen beıbitshilik, túsinistik negizinde jerdegi árbir adamnyń júreginde ıman uıalap, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan, adamzatynyń rýhanı altyn ǵasyryna aıaq basqan, qýatty Qazaqstan ulttyq ıdeıa Doktrınasynyń maqsat-múddesin aıqyndap berdi.

Damyǵan memleket eksportqa zaman talaptaryna saı, óńdelgen daıyn ónim shyǵarsa, artta qalǵan memleket shıkizat tasymaldaıtyny belgili. «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan» qaǵıdasyna saı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty halyqqa Joldaýynda: «Men HHI ǵasyr, Qazaqstannyń altyn ǵasyry bolatynyna senemin», deı kelip, birlik pen beıbitshilik, túsinistik negizinde jerdegi árbir adamnyń júreginde ıman uıalap, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan, adamzatynyń rýhanı altyn ǵasyryna aıaq basqan, qýatty Qazaqstan ulttyq ıdeıa Doktrınasynyń maqsat-múddesin aıqyndap berdi.

Árbir júz jylda, qoǵamnyń damýyna qaraı jańa túsinikter ómirge kelip, uǵymdar ózgerip turatyny belgili. Elbasymyz kó­terip otyrǵan «Adamzattyń rýhanı altyn ǵasyryna aıaq basý degen ne, altyn ǵasyr uǵymdary degen ne?», «Adam degen kim?», «О́mir máni nede?», «Tárbıe degen ne?», «Baqyt degen ne?», «Adam áleýetin damytyp, postındýstrııalyq qoǵamǵa kóshý negizi, ıntellektýaldy ult qalyptastyrý degen ne?» – degen suraqtarǵa fılosofııalyq, psıhologııalyq, pedagogıkalyq turǵyda ǵylymı negizdelgen túsinikteme arqyly ǵana jaýap berýge bolady.

HHI ǵasyrǵa aıaq basqan, aq­parattyq nano-bıo-atom-ıadrolyq qarý tehnologııalary damyǵan zamanda adamzattyń, ásirese, óskeleń urpaqtyń ómirge birjaqty, mate­rıaldyq kózqaraspen qaraýy, sýısıd, nashaqorlyq, jemqorlyq, basqa da rýhanı aýrýlar týyndap, adamı qundylyqtar artta qalýy búgingi kúnniń jahandyq, saıası problemalaryna aınalyp, álem zııaly qaýym men jurtshylyqty qatty tolǵandyrýda.

Bizge búginde «Adam bolý úshin, nadan bolmaý kerek» degen Abaı atamyzdyń ósıetine saı tirshilik jasaý qajet.

Osy oraıda qıyndyqty kóp kórip, danalyqqa jetken halyq bolǵandyqtan, aq pen qarany ajyratyp, aqyldy alǵa salyp, damyǵan elderdiń jaqsy jaǵynan úlgi alý – ýaqyt talaby. Professor Mahmud Hamdı Zaqzuq «Umytylǵan qundylyqtar» kitabynda: «Tap qazirgi kezde, qoǵamnyń tek materıaldyq turǵydan ǵana birjaqty damýy, ǵalam tepe-teńdigine áser etip, jerde túrli kataklızmder týdyrýda. Al rýhanı qundylyq ómirdiń barlyq salasyn damytýǵa qozǵaý salatyn negizgi tirek bolyp tabylady. Osy tirekten qalǵan damýshy kúshter bastaý alady, óıtkeni, munsyz eshqandaı nárse jasaý múmkin emes», dep jazady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Nur Otan» HDP-nyń HII sezinde egemen el tarıhynda alǵashqy ret ıdeologııalyq baǵytymyzdy naqtylaı kelip: «Daǵdarys ashyp kórsetken ishki problemalardyń úlken bir bóligi qoǵamnyń rýhanı ahýalymen baılanysty. «Nur Otannyń» ıdeologııalyq jumysy qoǵamda rýhanı-parasattylyq qundylyqtardyń jańa júıesin ornyqtyrýǵa baǵyttalýy tıis», dedi. Osyǵan sáıkes, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Qazaqstan Respýblıkasy úzdiksiz bilim berý júıesindegi tárbıe tujy­rymdamasyn qabyldap», jeke tul­ǵanyń rýhanı jaǵynan qa­lyptasýy barlyq tárbıe úderisiniń ózegi bolyp tur, dep naqtylady. Asta­nada ótkizilip júrgen Álem­dik jáne dástúrli dinder kóshbas­shy­larynyń sezderi, adamzat úshinshi myńjyldyqta tek rýhanı negizde ǵana birige alatyndyǵyn dáıek­tep berýge umtylyp keledi. Al Qa­zaq­stan halqy Assambleıasy ju­­mysy negizinde «El birligi dok­trınasy» qabyldanyp, onda beıbitshilik, teńdik pen jasam­pazdyqqa negizdelgen «Ult rýhyn damytý» qaǵıdaty bekitildi.

Bul jolǵy Saıası doktrına jobasy korporatıvti mádenıetimizdi ult rýhyn kóterý arqyly iske asyratyn qujat retinde jazylǵan. Onda qýatty Qazaqstan basty ulttyq ıdeıa retinde alynǵan. Sol sebepti, Doktrına aldymyzdaǵy kem degende júz jyldyq mejeni qamtıtyndyqtan, el úshin erekshe strategııalyq qujat.

Qýatty Qazaqstan ulttyq ıdeıa­syn iske asyrýǵa baǵyttalǵan, keı­bir uǵymdarǵa toqtala keteıik:

Qýatty Qazaqstan ulttyq ıdeıa­sy degen ne?

Ulttyq ıdeıa – adam ómiriniń máninen týyndaıtyn uǵym. Adam ómiriniń máni – ómir synaqtary (qıyndyqtary) arqyly rýhanı jetilý bolsa, adamdar qaýym­dastyǵy memlekettiń ulttyq ıdeıa­sy, rýhy kúshti, qýatty mem­leket qa­lyp­tastyrý. Iаǵnı, «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyp­tas­qan memlekettiń jańa saıası baǵy­tyn» iske asyrýǵa baǵyttalǵan al­tyn ǵasyr Doktrınasy.

Doktrına degen ne?

Doktrına – lat. «doctrina», ilim, ǵylym, oqytý, bilimdilik degen sóz. Árbir ult, halyqtyń til, dás­túr, diline qaraı qalyptasqan dúnıe­tanymyna saı ustanymdary negizindegi saıası, teorııalyq damý baǵytyna zamanaýı kózqaras.

Rýh degenimiz ne?

Rýh degenimiz – máńgi, sheksiz, esh nársege muqtaj emes, birlikke negizdelgen, mahabbat pen meıi­rim­nen turatyn, taza sana negizindegi aqyl-parasat, ǵalamdyq qýatty óristik negizdegi tolyq jetilgen aq­parattyq júıe, barlyq jaratylys negizi.

Adam degenimiz kim?

Adam degenimiz – jan men tán­nen jaralǵan, 12 múshe, 62 tamyr, 72 býyny sanaǵa qyzmet jasaıtyn, tolyq jetilgen rýhtyń bilim men tájirıbe negizindegi, rýhanı zańdylyqtardy meńgerý arqyly jetiletin bóligi.

О́mir máni nede?

О́mir máni – ómir synaqtary (qıyn­dyqtary) arqyly rýhanı jetilý.

Tárbıe degenimiz ne?

Tárbıe degenimiz – adam boı­yn­da­ǵy ata-baba teginen, ákesi men anasy arqyly kele jatqan shejirelik, genetıkalyq aqparat­tardy baptaý. Minezińniń jaqsy jaq­taryn kúsheıtip, jaman jaq­taryn basý arqyly ózińdi óziń je­tildirý.

Ulttyq tárbıe negizindegi rýhanı tazalyq ustanymdarynyń kór­setkishteri:

– oı-sana, nıet-pıǵyl tazalyǵy;

– gıgıenalyq dene tazalyǵy;

– sóz tazalyǵy;

– is-áreket tazalyǵy;

– kórkem minezge saı adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas tazalyǵy;

– ekologııalyq sana negizindegi qorshaǵan orta men tabıǵatqa degen tazalyq.

Baqyt degen ne?

Baqyt degenimiz – rýhanı zańdy­lyqtar negizinde aq pen qarany ajyrata bilý arqyly kúndelikti ómirde durys sheshim qabyldap, al­dyńa qoıǵan maqsattarǵa jete bilý.

Zııatker ult degenimiz ne?

Ol danalyqty meńgergen aqyl-parasat ıesin qalyptastyrý, ıaǵnı dástúrli rýhanı zańdylyqtar negizinde jan-jaqty tazalyq usta­nymdaryn meńgerý arqyly aq joldyń qarasy, qara joldyń aǵy bolatynyn túsinip, bir sózden-aq kóp nárseni ańǵaryp, sóz astaryn túsinip, aqyl-oımen saralap, jaq­sylyqqa daralap, kúndelikti ómirde durys sheshim qabyldaý jolymen alǵa qoıǵan maqsatyńa jetý jáne de taza ómir súre bilý.

Zııatker ult qalyp­tas­tyrý tetigi qalaı iske asady?

Zııatker ult qalyp­tastyrý tetigi til men dilge, dástúrli rýhanı zańdylyqtarǵa, zaman talabyna ǵylymı kózqaraspen qarap, adam oı-sanasynyń pıramıdalyq qurylymynyń galogrammasyn kúndelikti ómirde durys qoldana bilý arqyly iske asady.

Álem tájirıbesi kórsetip tur­ǵanyndaı, aldyńǵy qatarly damyǵan memleketter ult rýhyn kóterý arqyly naryqtyq báse­kede aldyńǵy oryndarǵa ıe bolyp, mádenı-ekonomıkalyq sala­larda iri jetistikterge jetip otyr.

Qýatty Qazaqstan ulttyq ıdeıa Doktrınasy deńgeıinde iske asyrylatyn, zııatker ult qalyptastyrý tetigi, baqyt pen damý kilti qazaq dástúrin bilý ar­qyly ǵana joǵary deńgeıde iske asatyndyqtan, ózge ulttar tarapynan memlekettik tilimiz, tarıh, mádenıetimizge degen qy­zy­ǵý­shylyq pen muqtajdyq kún­nen-kúnge arta túseri aqıqat shyn­dyq, urpaqtarymyzdyń jarqyn bolashaǵy.

Muhıt ÁÝELBAI.