Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Adamzattyń rýhanı menshigi sanalatyn ádebıet, bastysy óz bıiginen túspese eken deısiń. Hám kórkemdikten ada bolmaǵany shart. Al kim qalaı, ne týraly jazady – óz erki, óz talǵamy. Áıteýir, ár qalamger ózinshe jazsyn. Jaqsy jazsyn. Bizge hám ádebıetke keregi, tek táýir shyǵarma. Ekibastan.
Búgingi kitap oqıtyn jurt keıipker Qarashty jaqsy tanıdy. Qanat Tileýhannyń bul keıipkeri baıandaıtyn hıkaıalar – bizdiń ómirimiz. Avtordyń alǵash jarııalanǵan «Qaıtqan qyz» ben «Meniń sheshelerim» áńgimeleri kitap shyqpaı turyp-aq rezonans týdyrǵan edi. Myna ómirdiń súreńsiz hám shynaıy kórinisterin sýrettegen jazýshy óz oqyrmanyn tapty. Al oqyrman qalamger shyǵarmalarynan ózin kórdi. Minezi men áreketin jazbaı tanydy. Bireý áńgimedegi «ózinen» jırendi, endi bireý uıalǵan shyǵar, bálkı. Sóıtip ekijaqty «tabysýdan» keıin Qanat Tileýhandy oqýshy «kishkentaı» adamdardyń qatary kóbeıdi.
Aqıqatynda, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas eshqashan minsiz bolmaıdy. Ásirese týysqandardyń bir-birimen baılanysy tunǵan tragedııa. Qaıtyp kelgen qyz, maskúnem áke men betbaq sheshe, baqytsyz balalyq shaq, týra joldan adasqan hám ómirden jeńilgen adamdar... Osy bir mazasyz tirshiliktiń qaltarys-bultarysyndaǵy minezderdi avtor shyǵarmashylyǵynda jaqsy ıgerdi. О́zindik taqyryby da, shyǵarmanyń kóńil kúıi men aýrasy da oqyrman esinde jattalyp qaldy. Tipti keı oqyrman «Qanat Tileýhannyń keıipkerleri nege baqytsyz?» deýi múmkin. Rasynda, avtor kishkentaı adamdardyń tragedııasynan basqa taqyryptarǵa bara ala ma? Jazýda tym shynaıy Qanat Tileýhannyń ózinen surap kóreıik.
– Kishkentaı adamdardyń súreńsiz tirshiligin sýretteı berýmen oqyrmandy jalyqtyryp júrgen joqsyz ba? Qanat Tileýhannyń aldaǵy ýaqytta taqyryp aýystyrýy múmkin be?
– Meniń keıipkerlerime «kishkentaı adamdar» degen aıdar taqqandy keıbir jaǵdaıda qabyldaı almaımyn. Búgingi qoǵamnyń adamdaryn qal-qaderimshe jazyp júrmin. Kúndelikti aralasatyn jandardy shyǵarmalarymnan kezdestiresiz.
«Oqyrmandy jalyqtyryp almaısyz ba?» degen suraqqa keletin bolsaq, men oqyrman úshin jazbaımyn. «Myna taqyryp ótip ketedi» degen oımen jazýǵa otyrǵan emespin. О́zimdi tolǵandyrǵan jáne ózim biletin dúnıeni qaǵazǵa túsirip kelemin. Taqyryp, álbette, aýysady. Aıtpaqshy, kishkentaı adam degennen shyǵady. Keńes kezinde jazýshylarymyz úlken tulǵalarmen aýyrdy. Ol bertinge deıin jalǵasty. Ár jazýshy bir-bir tarıhı tulǵaǵa roman arnady. Áljappar Ábishevtiń «Naızaǵaıy» (Mádı Bapıulyna arnalǵan), Maqan Jumaǵulovtyń «Qyran qazasy qııada» (Amangeldi Imanov týraly), Zeıtin Aqyshevtiń «Shynardyń shybyǵy» (Imanjúsip Qutpanuly haqynda), t.b. romandaryn eske alýǵa bolady. Qaıta kishkentaı adamdar kóp jazyla qoıǵan joq. Al qoǵamda kishkentaı adamdar kóp. Ásirese bizdiń.
– Jalpy, bul – qarapaıym adamdardyń aýyr taǵdyryn jazý – jazýshylyq prınsıp pe, álde ótimdi tásil me?
– О́timdi tásil dep aıta almaımyn. Kerisinshe oqyrman synyna ushyraıtyn kezder de bolady. «Meniń sheshelerimdi» oqyǵan bir kompozıtor: «Qazaq analary siz jazǵandaı emes, olar shetterinen meıirban», dep renjidi. «Qaıtqan qyzdy» oqyǵan keıbir zamandastar «qazaq qyzdaryn osylaı jazýǵa bola ma» dep sókti. Sońǵy jarııalanǵan «Shatyrdaǵy áıel» atty áńgimemdi feısbýk áleýmettik jelisinde talqylady. О́mir tek surqaı kórinisten turmaıdy ǵoı degender boldy. Jandary názik oqyrmandarym M.Gorkııdiń realızmin oqysa, júrekteri aýyryp, tósek tartyp qalatyn shyǵar dep oılaıtynmyn. Qazir bul oıymnan qaıttym. Qazaq oqyrmandary «e-e-e orystar osyndaı teksiz halyq qoı» dep muryn shúıire salady.
Jyldyń eń jaısyz aıy – qarasha. О́mir – qarasha aıy tárizdi! Al biz kóktemgi kúnshýaqty izdeımiz. Sońǵy otyz jylda serıal kórip óstik. Serıaldyq sana keıipkerlerdiń sońynda baqytty bolyp ketýin kútedi.
– «Shatyrdaǵy áıel» degen sońǵy áńgimeńizde kishkentaı qyzdyń tósekke jiberip qoıatyn jeri bar. Bul epızod kerek pe ózi? Nege tym shynaıysyz?
– Sol epızod jaıly oılap júrmin. Natýralızm ǵoı. Sol jerge basqa detal qosý kerek pe edi. Jazýymda shynaıylyq bar shyǵar. Onyń qaıdan paıda bolǵanyn túsindire almaımyn. Al ómirde jasandy minezden kende emespiz ǵoı.
– Bir sátti shyǵarmadan keıin ol sáttilikti qaıtalaý jazýshy úshin óte aýyr. Qaı áńgimeńizdiń deńgeıine jete almaı júrsiz?
– Sáttilik tynymsyz eńbek pen ómirdi, adamdy tanýdan keletin shyǵar dep oılaımyn. Naqty bir shyǵarmamdy aıta almaımyn. Sátti dúnıem aldaǵy ýaqytta jazylady dep úmittenemin.
– Jazýdaǵy kemshiligińizdiń biri – kórkem tildiń jutańdyǵy edi. Sońǵy shyǵarmalaryńyzǵa qarasam, nátıje kórinbeıdi. Álde zamanaýı avtorlardyń tili qarapaıym bolý kerek pe?
– Jazýshynyń basty qarýy – til. Iá, meniń tilim jutań. Ony moıyndaımyn. Uzaq jyl aqparat salasynda eńbek ettik. Jasyratyny joq. Kalkalardyń ózin sińirip aldyq. Zamanaýı avtordyń emes, kez kelgen prozashynyń tili shuraıly bolǵanǵa ne jetsin. Qysqasy, aıtam degen oıyńdy oqyrmanǵa durys jetkize bilý kerek. Tilim baı dep bı-sheshenshe tógilip ketpegen de abzal.
– Jazýshylyqpen kásibı túrde aınalysýǵa daıynsyz ba?
– Daıyn emespin. Jazýshylyqpen kásibı túrde aınalysý úshin oı eńbegi baǵalanýy tıis. Jazǵan áńgimeńe qalamaqy berilý kerek. Jazýshylyqpen bala-shaǵańdy asyraı almaǵan soń ne aıtýǵa bolady. Qatelespesem, osydan segiz jyl buryn Arman Álmenbet «Mımyrt» degen roman jazyp shyqty. Jıyrmadan jańa asqan bala úshin az eńbek emes. Romany da táp-táýir. Biraq sol roman jaıly biraýyz sóz aıtylǵan joq. Tipti jazýshy bolamyz dep júrgen jigitter de oqyǵan joq. Men oqyrmanǵa renjýden, olarǵa ókpe artýdan aýlaqpyn. Jazý tóńireginde júrgenderdiń ózine qazir ádebıet kerek emes sııaqty.
– Dástúrli suraq: qazir ne jazyp júrsiz?
– Dál qazir eshteńe jazyp júrgen joqpyn.
– Áńgimeńizge rahmet. Qalamyńyz qýatty bolsyn.
P.S. Baıqasaq, qazir qazaq prozasynda jaqsy jazýǵa táp-táýir talpynyp júrgen avtorlar bar (kóp demeımiz). Sońǵy ýaqyttaǵy ózindik qalam qýattarymen kózge túsken jas jazýshylardyń bir shoǵyry, moıyndaý kerek, nazar aýdartty. Shama-sharqynsha aýyr taqyryptardy qaýzaǵan olardyń aıaq alysyna shyn qýandyq. Jáne dámeli úmitpen bolashaqtarynan zor úmit kútemiz.
