Balalardyń quqyǵyn qorǵaý – bolashaqtyń quqyǵyn qorǵaý

Iývenaldy ádilet (kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty sot tóreligi) sot tóreliginiń mamandandyrylǵan júıesin, kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý jónindegi tıisti zańnama men memlekettik jáne ózge de organdar men uıymdardyń keshenin, olarǵa qatysty sot tóreligin júzege asyrýdy, kámeletke tolmaǵandardyń quqyq buzýshylyqtaryna den qoıýdy bildiredi. Kámeletke tolmaǵan­dar­dyń isteri jónindegi sottardy qurý – Qazaqstandaǵy ıývenaldy ádilet júıesin damytýdaǵy mańyzdy qadam. Iývenaldy sot isin júrgizýdiń negizgi qaǵıdattaryn durys bekitken Birinshi halyqaralyq quqyqtyq qujat – BUU-nyń Bala quqyqtary týraly konvensııasy.

1994 jylǵy 12 tamyzdan bas­tap Qazaqstan – BUU-nyń Bala qu­qyq­tary týraly halyqaralyq kon­vensııaǵa qatysýshy. Atal­ǵan Konvensııany is­ke asyrý maq­satynda 2002 jyly «Bala qu­qyqtaryn qorǵaý týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń Zańy qabyl­dandy. 2003-2006 jyldary respýblıkada «Qazaqstandaǵy ıývenaldy ádilet» halyqaralyq jobasy iske asyryldy, onyń sheńberinde Qazaqstan Prezıdentiniń 2007 jylǵy 23 tamyzdaǵy Jar­ly­ǵy­men Nur-Sultan jáne Al­maty qa­lalarynda alǵashqy eksperı­ment­tik ıývenaldy sottar quryldy. Keıinnen, ıývenaldyq ádilet júıe­sin damytýdyń 2009-2011 jyldar­ǵa arnalǵan tujyrymdamasy maqul­dandy, ol ıývenaldyq sot ıývenaldyq ádilet júıesiniń eń mańyzdy býyny sanalatynyn anyqtady. Pılottyq ıývenaldy sottar qyzmetiniń oń táji­rı­besi eskerile otyryp, mun­daı sottar elimizdiń barlyq oblys ortalyqtary men keıbir iri qala­laryn­da quryldy.

Zańdardy túbegeıli jańartýmen ıývenaldy sottardaǵy azamattyq jáne qylmystyq isterdiń sany aıtarlyqtaı ósti. Ákimshilik is qujattaryna engizilgen ózgeristerge baılanysty ákimshilik ister sany azaıǵan. Kámeletke tolmaǵandar jasaǵan qylmystar týraly qylmys­tyq isterdi qaraý praktıkasy bul sanattaǵylardyń kóbine qylmysty jumyspen qamtylmaýyna, kámelet­tik jasqa tolmaýynan jumysqa ornalasý múmkindiginiń bolmaýyna, ata-anasynyń aýyr materıaldyq jaǵdaıyna baılanysty oqýyn jal­ǵastyrý múmkindiginiń joqty­ǵyna, sondaı-aq jumys isteýge jáne oqýǵa degen nıetiniń bolmaýyna baılanysty jasaıtynyn kórsetti. Bul ata-analardyń jasóspirimderge kóńil bólýiniń jetkiliksizdigin, al jekelegen jaǵdaılarda ata-ana­lar­­dyń óz balalaryn tárbıeleý men asyraýdan bas tartýyn, bala­lardyń minez-qulqyna ata-analyq baqylaýdyń joqtyǵyn, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý boıyn­sha polısııa organdarynyń qa­naǵat­tanǵysyz jumysyn kórse­tedi.

Ákimshilik quqyq buzýshylyq tý­­raly kelip túsken isterdiń 95%-y­ ká­meletke tolmaǵandardyń qu­qyq­­­­taryna qol suǵatyn quqyq bu­zý­shylyq týraly ister sanatyna jatady, bular kóbinese ata-analar tarapynan tárbıeniń tıisti túrde berilmeýinen týyndaıdy. Qazirgi ýaqytta respýblıka sottarynda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty isterdi qaraý boıynsha bir­kelki tájirıbe qalyptasty, onda isterdi qaraý kezinde birinshi kezekte kámeletke tolmaǵandardyń múddelerine basymdyq beriledi. Búginde ıývenaldy sotta is júzinde árbir is psıhologtiń qatysýymen qara­lady.

О́kinishke qaraı, sońǵy jyldar ishinde nekeni buzý týraly aza­mat­tyq isterdiń ósý úrdisi baı­qalady. Bul jalpy qoǵamǵa teris áser etedi, osyǵan baılanysty otbasyn saqtaýǵa baǵyttalǵan jańa tetikterdi qurý qajettiligi týyndap otyr. Olardyń biri – otbasylyq sot­tar qurý. Joǵarǵy sottyń bastamasymen «otbasylyq sot» pılottyq jobasy iske qosyldy. Halyqaralyq tájirıbege negizdelgen joba Aqtóbe qalalyq soty, Aqtóbe qalalyq №3 soty, kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty bazasynda júzege asyrylýda. «Otbasylyq sot» pı­lot­tyq jobasynyń maqsaty – otbasyn saq­taý jáne kámeletke tolmaǵan bala­larǵa qolaıly jaǵdaı jasaý. Atalǵan sottarda bólek kabınetter bólinip, kelissózder júrgizý úshin arnaıy jaǵdaılar jasalǵan. Jumys tártibinde úkimettik emes uıymdar jáne uıymdastyrýshylyq sıpatyndaǵy jalpy suraqtardy sheshýge quzyretti memlekettik organdardyń ókilderimen turaqty túrde dóńgelek ústelder men semınarlar ótkizilip turady.

Qazirgi tańda Joǵarǵy sot­tyń qolǵa alýymen kámeletke tol­­ma­ǵan­dardyń isteri jónindegi ma­mandandyrylǵan aýdanaralyq sotty, azamattyq sotty jáne maman­dandyrylǵan aýdanaralyq ákim­shilik sotty, ıaǵnı osy úsh baǵytty óz quramyna biriktiretin sot qurý máselesi qarastyrylýda. Mundaı sot nekeni buzý týraly isterdi qarap qana qoımaı, máselesi bar otbasylarǵa daǵdarysty eńserýge, otbasylyq agressordy jaýapkershilikke tar­týǵa, táýeldilikten zardap shegetin adam­dardy emdeýden ótkizýge kómek­tesedi. Nekeni buzýdan saqtaý múm­kin­shiligi bolmaǵan jaǵdaıda  qa­lyp­ty qarym-qatynas qurý jáne bala­ǵa qatysty ata-ana mindetterin oryn­daýǵa kómektesýmen aınalysady.

Iývenaldy ádilet júıesiniń ma­ńyz­dy qaǵıdaty kámeletke tolma­ǵannyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin sotta qorǵaý­dyń basymdyǵy bolyp tabylatyn­dyqtan, kámeletke tolmaǵanǵa qa­tys­ty barlyq sheshimderdi maman­dan­dyrylǵan sot ǵana shyǵarýy tıis. Osyǵan baılanysty, ıývenaldy ádilet kámeletke tolmaǵandardyń isteri boıynsha sot tóreliginiń erekshe júıesi retinde qaralýy tıis.

Iývenaldy ádilettiń áleýmettik mańyzdylyǵy – sot proseske ózge qyzmet pen mekemelerdiń mamandaryn tartýsyz qol jetkize almaıdy. Psıhologterdi, pedagogterdi, qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organdardyń ókilderin tartý káme­letke tolmaǵannyń ómir súrý jáne tárbıelený jaǵdaılaryn, onyń minez-qulqyn, qajettilikterin, múdde­lerin, erik-jigerin, psıhıka­lyq damý dárejesin, quqyq buzýshy­lyq­tyń týyndaý sebepterin anyqtaý qajettiliginen týyndaıdy.

Eger azamattyq isterge toqtal­saq, mysaly, balalardyń turatyn jerin anyqtaý týraly daýlardy qaraǵan kezde ata-ananyń tem­pera­mentiniń uqsastyǵyn (nemese aıyrmashylyqtaryn) eskere otyryp, ata-analardyń biriniń balaǵa psıhologııalyq artyqshylyq kórsetýin anyqtaý usynylady. Sol úshin sot otyrysyna qatysýǵa psıhologııalyq dıagnostıka júr­gizip, taldaý men usynystar da­ıyn­daıtyn psıholog tartylady. Suranysqa baılanysty psı­holog balanyń psıhıkalyq jaı-kúıin, jeke-psıhologııalyq erek­shelikterin, balanyń ákesine ne she­shesine jáne otbasynyń basqa múshe­lerine qatynasyn, sondaı-aq qalyptasqan janjaldy ahýaldyń psıhıkalyq jaı-kúıine áser etýin, ata-anasyna baýyrmaldyq deńgeıin jáne árqaısysymen qarym-qaty­nas qajettiligin anyqtaý maqsa­tynda psıhologııalyq dıagnos­tıka júrgizedi. Psıholog taldaý kezin­de ár ata-ananyń psıhıkalyq jaı-kúıin, jeke-psıhologııalyq erekshe­likterin, ata-analyq ustanymy men tárbıeleý stıli eskeriledi.

Aqtóbe oblysynyń kámeletke tol­maǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty balalardy tárbıeleýge qatys­ty isterdi qaraý kezinde, «Otbasylyq sot» pılottyq jobasyn iske asyrý aıasynda jasaqtalǵan memorandýmdar negizinde psıhologterdi iske tartady. Sonymen birge ıývenaldy sotta shtatty psıhologtiń paıda bolýy sottyń isti neǵurlym tez qaraýyna múm­kindik berer edi. Nátıjesinde, psıholog daýlasýshy taraptarmen áleýmettik-psıhologııalyq zertteý júrgize otyryp, sotty is bo­ıyn­sha durys sheshim qabyldaýǵa baǵyt­taıdy.

Zań balalardy tárbıeleýge baı­lanysty daýlardy qaraýǵa qor­ǵan­shylyq jáne qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asy­ratyn qorǵanshylyq organynyń qatysýyn kózdeıdi. Qorǵanshy organ sot uıǵarymynyń negizinde bel­gilengen tártippen balanyń jáne ony tárbıeleýge úmitker adam­nyń (adamdardyń) ómir súrý jaǵ­daı­laryna tekserý júrgizýge, sondaı-aq tekserý aktisin jáne oǵan negizdelgen daýdyń máni boıynsha qory­tyndy berýge mindetti. Alaıda qor­ǵanshylyq jáne qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy júzege asy­ratyn organ usynǵan tekserý ak­tileriniń barlyǵy kórsetilgen sanattaǵy ister boıynsha durys jáne dáleldi habarlama retinde qabyldaýǵa jatady dep aıta almaımyz. Mysaly, kóbinese, tekserý aktileri men organdardyń qory­tyndylary dáleldi emes, ata-analardyń ózara qarym-qaty­nasynyń sıpatyn jáne jeke qa­sıetterin ashpaıtyn jalpy sóz tirkesterin jıi qamtıdy, balaǵa qaýip tónip turýy múmkin ekenin rastaıtyn mán-jaılar, ata-analyq mindetin oryndaýdan jaltarý naq­ty qandaı áreketpen bilinetini, qalyp­tasqan psıhologııalyq ahýalda balanyń turý múmkinshiligi bar-joǵy kórsetilmeıdi.

Osy tusta balalardy tárbıe­leýge baılanysty isterdiń sanattary boıynsha jaı-kúıdi tekserý ak­tisiniń qandaı da bir ázirlengen biryńǵaı nysany joqtyǵyn atap ótý qajet. Negizi, tárbıeleýge qa­tys­ty máselelerdiń bar-joǵyn anyq­taıtyn zertteý qorǵanshy organmen tekserýdi júrgizetin tulǵalar, onyń merzimderi, naqty suraqtardyń kó­lemi men mazmuny kórsetilip belgi­lengen nysanda júzege asyrylýy tıis. Osylaısha, qamqorshylyq organ­dary qyzmetiniń belgili bir krıterııleriniń jáne sheshim qabyl­daýda, qorytyndy berýde biryńǵaı tásilderdiń bolmaýy túıtkildi máse­lelerdiń biri bolyp otyr.

Eger ıývenaldy ádilet sala­sy problemalardy o bastan, ıaǵnı týyn­daý kezeńinde sheship, eń bas­tysy balany sotqa deıin jet­kizbeý maqsatynda keshendi ju­mys istese, nátıje shynymen de qanaǵat­­tanarlyq bolar edi dep oılaımyz. Kámeletke tolmaǵandar úshin sot tóreligi tulǵanyń odan ári krımına­lızasııalaýyna jol bermeýi, bala­nyń áleýmetten alystaýyna emes, áleýmettik saýyqtyrýyna yqpal etýi tıis. Mundaı tásil qylmyskerdi emes, tolyqqandy azamatty qajet etetin qoǵamǵa tıimdi. Bul rette qu­qyq buzýshylyqqa qaraǵanda qu­qyq buzýshy tulǵanyń ózi mańyzdy degen uǵym ıývenaldyq ádilettiń negizgi qaǵıdasy bolǵany abzal. Árıne, shynaıy ıývenaldy ádilet qurý – ońaı sharý emes. Qazirgi kezeń­de ıývenaldy ádilet júıesin odan ári nyǵaıtý úshin júıeli túrde sýdıa­lardy, prokýrorlardy, advokattardy oqytý sapasyn jaqsartý, áleýmettik, psıhologııalyq qoldaý jáne probasııa qyzmetterin damytý qajet.

Qoryta aıtqanda, ıývenaldy ádi­let­tiń tolyqqandy qyzmeti jalpy qoǵamnyń turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy shıelenisti azaıtýǵa jáne qoǵamda bolyp jatqan prosesterge belsendi yqpal etýge múmkindik berip qana qoımaı, elimizdiń jarqyn bola­shaǵyn qalyptastyrýǵa úlken yq­palyn tıgizedi.

Sáken ABDOLLA,

Aqtóbe oblystyq sotynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty