Juqpaly aýrýlardy zertteý ortalyǵynyń dırektory Maıkl Osterholmnyń aıtýynsha, vırýs VICh sııaqty adamzatpen birge ómir súredi. Sondaı-aq maman vaksınanyń kómegimen adamdar uzaq merzimdi ımmýnıtetti alatynyna senbeıdi. Sebebi aýrýǵa shaldyqqan adamdarda antıdenelermen qamtamasyz etý birtindep álsireıdi. Vaksınasııa birneshe aıdan birneshe jylǵa deıin sozylatyn ımmýnıtetti qalyptastyrady. Tıimdi vaksınalardy jasaý úshin kóbirek zertteý qajet bolady, biraq qazir adamzattyń buǵan ýaqyty joq. Odan bólek vırýs ýaqyt ótken saıyn mýtasııalanyp, bastapqy formasynan ózgerip otyrady.
Doktor Almas Sharmanov keshegi avtorlyq blogynda
koronavırýstyń eki apta saıyn ózgerip otyratynyn aıtypty. Dárigerler ázirge derttiń ýhandyq jáne ıtalıalyq formasyn zertteýdi bastady. Ýhandyq túri Qytaıdan – Iranǵa, sonan soń Italııaǵa tarady. Vırýstyń bul formasymen derttengenderdiń basym kópshiligi jazylǵan. Biraq onyń jan-jaǵyna aýrýdy juqtyrý qaýpi 10 ese joǵary eken. Biz áleýmettik jeli arqyly Almas Sharmanmen habarlasyp, onyń pikirin bildik.
"Koronavırýs – bul kóptegen tikenekter otyrǵyzylǵan sferalyq kapsýlaǵa salynǵan genetıkalyq materıal. Osynyń arqasynda ol tájdiń ózindik túrine uqsaıdy. Shpıkter – bul koronavırýstyń adam ulpalaryna qosylýyna múmkindik beretin aqýyz molekýlalary. Belgili bolǵandaı, ıtalıandyq vırýs óziniń qytaılyqqa qaraǵanda turaqty omyrtqalaryna ıe. Osynyń arqasynda ol adam tinderine tezirek jáne tıimdi qosyla alady. Bul onyń joǵarylaýyn anyqtaıdy. Tiri qalý úshin vırýstar qozǵalady jáne juqpaly bolady, biraq az óledi. Aıtý kerek, mýtasııaǵa qabilettilik vırýstardyń tabıǵı evolıýsııasynyń kórinisi, olardyń ómir súrýge degen qushtarlyǵy", deıdi Almas Sharman.
Almas Sharmannyń aıtýynsha, vırýsty juqtyrǵan adam vırýstyń eki túriniń tasymaldaýshysy bolady, olardyń biri juqpaly, ekinshisi ólimge ákeledi. "Vırýs ózinen-ózi joıylady. Biraq qashan joıylatynyn eshkim bilmeıdi. Biletinimiz ol adamsyz ómir súre almaıdy. Sol sebepti vırýsqa adamǵa ólim ákelgenen góri juqpaly bolǵan tıimdi. Sol kezde ol óz betinshe ómir súrip, jan-jaǵyna tarala beredi", deıdi Almas Sharman.
Ǵalymdar osydan 100 jyl buryn adamzat ómirine úlken qaýip tóndirgen tymaý pandemııasy da osylaı bastalǵanan osyǵan deıin de talaı ret eskertken bolatyn. Bul planetadaǵy mıllıondaǵan adamdy qurtyp jibergen asa qaýipti vırýstan bastaldy. Sodan keıin bul vırýs biraz ýaqytqa joǵalyp ketti, sodan keıin kútpegen jerden shoshqalardyń aǵzasynda qaıta jandandy, sodan keıin qaıtadan adamdarǵa berildi. Alaıda, osy ýaqytqa deıin ol óziniń agressıvtiligin edáýir joǵaltty jáne jyl saıyn ádettegi maýsymdyq tumaýǵa aınaldy. Bul qazirgi koronavırýspen de bolady dep úmittenemin. Alaıda, bul joly bári ózimizge baılanysty bolady, bizdiń árqaısysymyz óz ómirimizge jaýaptymyz", deıdi Almas Sharman.
Almas Sharman «Densaýlyqtyń segiz qupııasy: qazirgi zamanǵy kóshpendilerdiń konfessııalary» kitabynda genomǵa engen keıbir vırýstar myńdaǵan jyldar boıy adamdarmen beıbit qatar ómir súrip jatqanyn jazǵan bolatyn. Doktordyń aıtýynsha, bizdiń genomnyń shamamen 10 paıyzy ejelgi vırýstardyń qaldyqtarynan turady. Olar bir kezderi ata-babalarymyzdyń genetıkalyq qurylymymen biriktirilgen jáne osylaısha búgingi kúnge deıin genetıkalyq jolmen urpaqtan-urpaqqa berilip keldi.
"Adamzat qazirgi koronavırýspen beıbit qatar ómir súre ala ma?" degen saýal ázirge zerttelip jatyr. Epıdemııanyń tez taralýy tek vırýstyń kóbeıýine, juqpaly bola túsýine baılanysty dep oılaý qate bolar edi. Basty sebep – bizdiń minez-qulqymyzda, sana-sezimimizde. Bizdiń ózimizdi –ózimiz tanýymyz naqty jaǵdaılarǵa, ýaqytqa, keńistikke jáne bolyp jatqan oqıǵalardyń masshtabyna baılanysty. Keıde utymdy oılaý qabiletimizdi joǵaltady, jáne bul qorqynysh sezimin uqypsyzdyqpen, baısaldy oımen, qajettilikterdi qanaǵattandyrýmen ushtasady", deıdi Almas Sharman.
Qazir bizge táýelsiz eki álem arasynda kúres júrip jatyr. Biri ómir súrý úshin jantalasyp jatsa, ekinshisi adamzatty joıýǵa asyq. vırýs mólsherin planeta masshtabyndaǵy adam men ǵalam shkalasyndaǵy planetamen salystyrýǵa bolady.
Sondaı-aq Almas Sharman: "Osydan sál ǵana ýaqyt buryn adamda planetany baǵyndyrdyq degen pyıǵyl onyń degradasııasyna ákeldi. Bizdiń ǵalamsharymyz adamnyń essiz áreketteri saldarynan tunshyǵyp jatyr. Bizdiń ómir súrýge degen ınstınktimiz paıda tabýǵa degen sheksiz súıispenshilikke jaqyn, al dogmatıkalyq dúnıetanym aınalamyzdaǵy álemge qatysty orynsyz óreskeldikpen úılesedi. Vırýstar sııaqty, bizge host - saý planeta qajet, onsyz biz ómir súre almaımyz. Belgili bolǵandaı, vırýstar barlyq jaǵdaıǵa beıimdelgish bolyp shyqty. Olar ómir súrý úshin olar ózgeredi, ózgeredi, beıimdeledi, al kóbimiz senimderi men kúndelikti ádetterin ózgertýden bas tartyp jatamyz. Vırýs adamnyń boıyndaǵy osaldyqty óz múddesine paıdalanyp jatyr", deıdi ol.
Djons Hopkıns ýnıversıtetiniń málimeti boıynsha álemde SARS-CoV-2-di 16 mıllıonnan astam adam juqtyrǵan, al qaıtys bolǵandar týraly derekter saǵat saıyn jańaryp otyr. Sonymen qatar, AQSh-ta koronavırýs juqtyrǵan adamdardyń sany tórt mıllıonnan asty. Jalpy, Reseıde COVID-19 oqıǵasynyń 789 myńnan astam oqıǵasy tirkelgen.
