– Parlament VI shaqyrylymnyń besinshi sessııasyn aıaqtady. Osy ýaqyt aralyǵynda birneshe mańyzdy zań jobasy talqylanǵany belgili. Osyǵan qysqasha toqtalyp ótseńiz.
– VI shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń besinshi sessııasynda Senat 98 zań jobasyn qarap, qabyldady. Onyń ishinde 2 kodeks, 3 konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister engizý, 8 derbes zań, qoldanystaǵy 45 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jáne 40 halyqaralyq sharttar men kelisimderdi ratıfıkasııalaý týraly qujattar bar.
Senat qabyldaǵan zańdar halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damýdy, qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Zańdardyń qaı-qaısysy da el ómiri úshin mańyzdy máselelerdi qamtıdy. Degenmen áleýmettik salaǵa erekshe kóńil bólindi. Sonyń ishinde, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý, az qamtylǵan otbasylar men kópbalaly otbasylarǵa memlekettik qoldaý máselesi basty nazarda boldy. Qabyldanǵan zańnamalar ataýly áleýettik kómek kórsetý tetikterin jetildirýge, kópbalaly analardyń birinshi kezekte turǵyn úı alýyna, tabysy az qyzmetkerlerge salyq júktemesin tómendetýge, pedagogterdiń eńbekaqylary men stýdentterdiń stıpendııalaryn arttyrýǵa, jumys isteıtin jastardy jalǵa beriletin turǵyn úımen qamtýǵa jáne basqa da salalardaǵy máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.
Áleýmettik salaǵa qatysty qabyldanǵan zańdar qarjylyq turǵydan tolyq qamtamasyz etilgen. Respýblıkalyq bıýdjet parametrlerin qaraý kezinde bilim berý, densaýlyq saqtaý, basqa da áleýmettik baǵyttar boıynsha shyǵystar ulǵaıtyldy. Agroónerkásiptik keshendi, kásipkerlikti damytýdy qoldaýǵa qatysty qoldanystaǵy zańnamalar jetildirildi.
Quqyq qorǵaý júıesin, ákimshilik, qylmystyq zańnamany jetildirý, sondaı-aq densaýlyq saqtaý salasyna da qatysty birqatar zań men kodeks senatorlar qoldaýyna ıe boldy. Qoryta aıtqanda, Parlament besinshi sessııada halyqtyń muń-muqtajy men memlekettiń damýyna qajetti zańdardy qabyldady desek artyq aıtqandyq emes.
– Bıylǵy qabyldanǵan zańdardyń ishindegi shoqtyǵy bıigi – saılaý jáne saıası partııalar týraly zań jobalary. Atalǵan zań jobalaryn talqylaý barysynda qandaı máseleler eskerildi? Bul zańdar eldiń damýyna qalaı áser etpek?
– Senatta qabyldanǵan zańdardyń ishinde azamattarymyzdyń memlekettik jáne qoǵamdyq ómirge belsene aralasý múmkindigin keńeıtetin zańnamalar toptamasy bar. Máselen, jastar men áıelderdiń qoǵamdyq-saıası prosesterge qatysýyn yntalandyrý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańyna tolyqtyrýlar engizildi. Árbir saıası partııa Májilis pen máslıhat depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý úshin usynǵan kezde jastar men áıelder úshin belgilengen otyz paıyzdyq kvotany saqtaýǵa mindetti. Bul óz kezeginde osy sanattaǵy azamattardyń qoǵamnyń saıası ómirine belsendi qatysýyn qamtamasyz etedi degen oıdamyn.
Aldaǵy ýaqytta saıası partııalar qurý úshin 20 myń partııa múshesi bolsa jetkilikti. Bul «Saıası partııalar týraly» zańǵa engizilgen jańa norma. Saıası partııa qurý úshin qajet partııa músheleriniń sany eki esege, qyryq myńnan jıyrma myńǵa deıin qysqardy.
Bizdiń zańnamamyzda buryn qarastyrylmaǵan «parlamenttik kópshilik» jáne «parlamenttik oppozısııa» uǵymdary «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa engizilgen tolyqtyrýlarda kózdelgen.
Zańnyń maqsaty – parlamenttik kópshilik pen parlamenttik oppozısııa qyzmetiniń quqyqtyq negizderin qamtamasyz etý. Jalpy bul zań parlamentarızmdi odan ári jetildirýdegi mańyzdy qadam.
– Qoǵamda qyzý talqyǵa túsken taǵy bir mańyzdy qujat – beıbit jıyndar ótkizý týraly zań jobasy. Qujat mıtıng uıymdastyrý máselesin qalaı ózgertpek?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy halyqqa Joldaýynda elimizdi damýdyń jańa sapaly kezeńine shyǵarý múmkindigi berilip otyrǵanyn atap aıtty. Al ekonomıkany reformalaý eldiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtý arqyly ǵana icke asatynyna toqtaldy.
Memlekettiń qoǵamdyq-saıası ómirinde azamattardyń óz oılary men ustanymdaryn jeke nemese toptasyp bildirýi erekshe oryn alady. Ol negizinen beıbit jınalystar arqyly júzege asyrylatyny belgili. Bul álemde keńinen taralǵan jáne adam quqyqtary men bostandyqtaryna baılanysty halyqaralyq qujattarda sheshimin tapqan.
Qazaqstandaǵy beıbit jıyndar ótkizý týraly zań 1995 jyly qabyldanǵan edi. Alaıda ol kezde qabyldanǵan qujat qoǵamnyń búgingi damý deńgeıine, onyń suranystaryna tolyq sáıkes kelmeıtin edi. Osyǵan baılanysty, Prezıdentimiz Joldaýda mıtıngter týraly zańnamany jetildirý týraly tapsyrma berdi.
Jańadan qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» zań Prezıdent Joldaýyn icke asyrýǵa jáne buǵan deıingi zańda jiberilgen olqylyqtardy túzeýge baǵyttalǵan. Zańnyń qoldanysta bolǵan burynǵy zańmen salystyrǵanda tujyrymdamalyq turǵydan da, osy saladaǵy týyndaıtyn qatynastardy retteýdiń quqyqtyq tetigi jóninen de kóp aıyrmashylyǵy bar.
– Bul zańdy qabyldaý barysynda kóptegen qoǵamdyq talqylaý ótkeni belgili. Pikirtalas barysynda betti búrkeý máselesi de kóterildi. Azamattardyń bul talap-tilegi qanshalyqty eskerildi?
– Zań jobasynda beıbit jınalysqa qatysýshylardan óz betin búrkemeýdi, onyń ishinde bet álpetin tanýǵa kedergi keltiretin kıim-keshekti jáne ózge de zattardy paıdalanbaýdy talap etý uıymdastyrýshyǵa mindet qylyp júktelgen-di. Sol sekildi, qujattyń alǵashqy nusqasynda beıbit jınalysty ótkizý kezinde uıymdastyrýshyǵa bet álpetin tanýǵa kedergi keltiretin kıim-keshekti jáne ózge de zattardy paıdalanýǵa tyıym salyndy.
Keıinnen Senattaǵy talqylaýdan keıin bul normalar alynyp tastaldy. Sebebi keı jaǵdaıda beıbit jınalysqa qatysýshylardyń densaýlyǵyn saqtaýǵa baılanysty jeke qorǵanysh quraldaryn paıdalaný kajettiligi týyndaýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda joǵarydaǵy normalar azamattardyń quqyǵyn shekteıdi. Sondaı-aq beıbit jınalysqa qatysýshynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan jeke qorǵanysh quraldaryn paıdalanýǵa múmkindik beretin tolyqtyrý engizildi.
– Qoǵamdyq talqylaýda jıi kóterilgen taǵy bir másele – beıbit jıyn ótkizetin jerdi belgileý. Bul turǵyda zańnamaǵa qandaı ózgerister engizildi?
– Beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý úshin arnaıy oryndardy belgileý jáne onyń sanyna qatysty suraqtar kóterildi. Ol qoǵamda da keńinen talqyǵa túsken bolatyn. Ony eskere otyryp arnaıy oryndar mindetti túrde ortalyqta ornalasýy jáne olardyń sany úsheýden kem bolmaýy tıis degen sheshim qabyldandy. Qatysýshy nemese qatysýshylar tarapynan zańnyń buzylýy joıylǵan jaǵdaıda beıbit jınalystardy jalǵastyrýǵa múmkindik beretin mańyzdy normamen tolyqtyryldy.
Zań azamattardyń óz oıyn bildirýge qatysty múmkindikterin keńeıtip otyr. Ol elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi ózgeristerdi eskere otyryp demokratııalyq úderisti jalǵastyrýǵa baǵyttalǵan batyl qadam dep aıtýǵa bolady.
– Osy zań Senatta talqylanǵanda birneshe túzetý engizilip, Májiliske keri qaıtarylǵany esimizde. Osy oraıda, Senattyń qoǵam pikirine erekshe nazar aýdarǵan basqa da zań jobalaryna toqtala ketseńiz.
– Senat kelip túsken zań jobalaryn qaraý barysynda 9 zań jobasyna túzetýler engizip Parlament Májilisine qaıtardy.
Senat depýtattary Májilisten kelip túsken zań jobalaryn óte muqııat qarastyrady. Májiliske qaıtarylǵan zań jobalaryna Senat engizgen túzetýler mańyzdy jáne olar aldymen halqymyzdyń múddesin eskere otyryp qabyldanady.
Árıne qoǵamnyń talqylaýyna túsip, ártúrli kózqarastar men pikir týǵyzatyn zań jobalaryn qaraý barysynda azamattardyń usynys-pikirleri de eskeriledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti, onyń ishinde Senat barlyq memlekettik bılik ınstıtýttary sııaqty álemdi jaılaǵan indet tusynda jumys isteýine týra keldi. Burynnan qalyptasqan jumys yrǵaǵy ózgerip, qalyptasqan jaǵdaıǵa beıimdele otyryp aýqymdy jumystardy iske asyrdy. Oǵan joǵaryda atalǵan zań jobalaryn qaraý jáne qabyldaý dálel bola alady.
Aldaǵy sessııa kezinde de Parlament aldynda asa jaýapty mańyzdy zań jobalaryn qaraý mindeti tur. Senattyń bul mindetterdi abyroımen atqaryp shyǵýyna tilektespin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
