Mine, osynaý mádenı jetistikterdiń shoǵyrlanǵan oshaǵyna aınalǵan Uly dalamyzdyń tarıhynda qasiretti sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder az bolǵan joq. Sondyqtan da bul árbir shyǵarmashylyq ıesiniń taqyrybyna, zertteý nysanyna aınalyp jatsa, zańdylyq dep qabyldaǵan jón. Sýretshi Quttybek Jaqyptyń «Uly dala» gobeleni de dál osy myń ólip, myń tirilgen ultymyzdyń basynan keshken tarıhyn, talaıly taǵdyryn beıneleýge arnalǵan.
Sýretshiniń «Uly dala» gobeleni basynan aıaǵyna deıin estetıkaǵa baǵyttalǵan. Biz úshin ómir shyndyǵyn kórsete alatyn kez kelgen forma eń joǵary shyndyq bolmysyn ashady. Kóp qıyndyqty, nebir syndardy mańdaıyna jazǵan jansebil ultymyzdyń qaraǵaıdyń qarsy butaǵyndaı qaısar minezi, ómirge degen jalyndaǵan qushtarlyǵy, máńgilik arman-ańsary shynaıy beınelengen. Gobelen betinde qaınap jatqan tirshilik siz ben bizdi óziniń túpsiz ıirimderine eriksiz tartyp áketedi. Osynaý monýmentaldy eńbekten adamdardyń qorshaǵan álem týraly dinı-fılosofııalyq kózqarastary men túsinikteri ádemi jáne shynaıy kórinis tapqan. Naqtyraq aıtqanda, olarda qoǵam ómiriniń naqtyly jáne kúńgirt te qııalı jaqtaryna áser etýdi kózdegen dúnıetanym negizderi kórneki túrde beınelengen.
Sergek sezimmen qaraǵan adamǵa gobelenniń jazyq betinde Uly dalanyń aspanynan da, qasıetti qara jerinen de uly ýaqyttyń taby aıqyn kórinis beredi. Naqtyraq aıtar bolsaq, gobelenniń birinshi jartysynan kúndizgi tirshilik kórinisteriniń panoramasy, al ekinshi bóliginen túngi tirshilik boı kórsetip, eki jarty birtutas kartınaǵa ulasyp jatqandaı. О́ıtkeni munda jer betine shýaǵyn tógip, jarqyrap turǵan Kún de bar, sáýleli nurymen túndi jaryq qylyp turǵan jalyndaǵan Aı da, jymyńdasqan sansyz juldyzdar da kókjıek belesinen asyp kele jatady.
Dala qyrany – erkindiktiń, qaısarlyqtyń, sondaı-aq ulylyqtyń sımvoly desek, «Uly dala» gobeleninde ortalyq keńistikke ıelik etip, óziniń ústemdigin kórsetkendeı, qos qanatyn barynsha keń jaıǵan alyp qustyń beınesi búkil jaratylystyń qyraǵy kúzetshisi ispetti. Qus bitkenniń patshasy qazaq dalasynda ǵasyrlar boıy alma-kezek bolyp jatqan aıtýly oqıǵalardyń da birden-bir kýágeri ekenin tanytqandaı asqaq beınelengen.
Al dala tósin dúbirge bólep, aspandaǵy ushqan qustarmen jarysa shubap, jortyp bara jatqan aqbókender – alań kóńildi, qos úreı bılegen zamana tynysynan habar beretindeı. Ulttyq mádenıetimiz ben ónerimizdiń jarqyn kórinisi, kórkem bolmysy men rýhanı baılyǵynyń aıshyqty belgisi – «ań stıli» óneri ekeni málim.
Japan dalada kóneniń kózindeı, tarıhtyń ózindeı qasqaıyp turǵan, ótken-ketkenderdiń nazaryn eriksiz ózine burǵan kesene-kúmbezder kóp-aq. Mundaı eskertkish belgiler jaı turǵan joq, árıne. Olar fánı dúnıeniń qamshynyń sabyndaı qysqalyǵyn, al baqıdyń máńgilik ekenin tanytady. Demek jer betinde qalsa, ózińnen keıin istegen isiń men aıshyqty iziń qalar nemese ólmeıtin sóziń qalar tasqa basylǵan. Áıtpese, seniń jer betine kelgeniń de, ketkeniń de belgisiz eken. Biraq Uly dalada belgisiz bolyp qalǵan eshnárse joq. Onyń naqty dálelin de, belgisin de biz Quttybektiń osynaý «Uly dala» gobeleni arqyly kórip, tanyp, tushynyp otyrmyz. Qazaq dalasynyń búkil arhıtektýrasy osy gobelen betindegi jazyqtyqta murty buzylmaı turǵandaı. Búginde álemniń búkil arhıtektýrasy ózgeriske ushyrap jatyr ǵoı. Al biz «Uly dala» gobeleninen ultymyzdyń tolyqqandy shejiresin oqı alamyz.
Iá, ónerdiń qudirettiligi – adamǵa oı salý desek, Quttybektiń gobeleni ejelgi ómir bolmysyn tanytyp, óz ultymyzdyń ótken tarıhyna kóz jiberte otyryp, oılantýǵa májbúrleıdi. «Ananyń besik jyry adamnyń tabytqa deıingi ómirinde jańǵyryǵyp, ilesip otyrady», dep Genrı Ýort aıtqandaı, gobelendegi beıneler men kórinisterge til bitse, siz ben bizge anamyzdyń «Besik jyryn» qulaǵymyzǵa salyp, áldıler me edi, bálkim. О́ıtkeni qazaqtyń qasıetti kıiz úıiniń ishinde terbelgen tal besik saǵym bolyp elesteıdi...
Qazaq halqynyń batyr perzenti Baýyrjan Momyshuly: «Atyńnan aıyrylsań da, er-toqymyńnan aıyrylma, qatynyńnan aıyrylsań da, qazan-oshaǵyńnan aıyrylma, qazan-oshaǵyńnan aıyrylsań da, halqyńnan aıyrylma», degen eken. Sol aıtqandaı, gobelendegi qara qazan – qazaqpen bite qaınasyp ketken úlken mánge ıe atrıbýt. Bul mańdaıy terlep, eńbek etpegen qazaqtyń qazany da qaınamaıdy degen támsildi ańǵartqandaı. Ultymyzdyń maıly qazany qaı zamanda da ottan túspegen. Azamattary da attan túspegenin Qazaqtyń qasıetti kıiz úıiniń janynda baılaýly turǵan qos tulpar ańǵartady. Tuıaǵy jer tarpyp, oınaqshyp turǵanyna qaraǵanda, ábden sýytylyp, úlken synǵa baptalǵany kórinedi. At – erdiń qanaty desek, Uly dalany tulparsyz elestetýdiń ózi esh múmkin emes. Jylqynyń adam qolyna úıretilýiniń tarıhy tym tereńde jatyr. Arheologııalyq qazba jumystary kezinde belgili taıpa kósemderiniń nemese batyrlarynyń múrdelerinen attardyń da súıekteriniń shyǵýy tegin bolmasa kerek. Ata-babalarymyz atpen jaýǵa da shapqan, ańǵa da shyqqan. Serilik qurǵan, kóshpendilik ómirinde kóship-qoný kóligi retinde paıdalanǵan.
Jylqy maly týraly Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda da keń aıtylǵan. Onda bylaı delingen: «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzinde Uly daladan taraǵany tarıhtan belgili.
...Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beınesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar atty áskerdiń paıda bolýyna baılanysty qalyptasqan kóshpendiler álemi «mádenı kodynyń» aıryqsha elementi». Bir sózben aıtqanda, Quttybektiń «Uly dala» gobeleniniń ortalyq bir ustyny – qos pyraq ekeni daýsyz. Onsyz gobelenge bir nárse jetpeı turǵandaı kóriner edi.
«Atmosferasyz jıvopıs túk te emes», dep Rembrant aıtqandaı, Quttybek ózi toqyǵan gobeleniniń atmosferasyna tereńdep engendikten ǵana osyndaı monýmentaldy týyndyny dúnıege ákelip otyr. Sýretshi gobelen jipteriniń tústerin de óz ornymen, óziniń retimen uqsastyra alǵan eken. Uly daladaǵy ózdigimen eshkimderge urynbaıtyn momyn halqymyzdyń qońyr tirshiligi – qońyr tústi boıaýlarmen durys berilgen. Demek bul sýretshi ózine kerekti jipterdi de, boıaýlardy da óziniń qalaýynsha ózi suryptap, ózi daıyndaıdy degen sóz.
Nemis halqynyń uly aqyny Geteniń: «Eger jer betine syzat túsetin bolsa, ol aldymen aqynnyń júregine túsedi, sosyn baryp jerge túsedi», degen qanatty sózi bar. Al endi Gete aıtqany aqyn Quttybektiń osy biz sóz qylyp otyrǵan «Uly dala» gobeleninde de bar. Bar bolǵanda, aqyn gobelende eń basty obraz rólin atqaryp tur! Baıyppen nazar salyp, kóńil bólip qarasańyz, biz sóz qylǵan beıneler men bolmys-kórinisteriniń bárin bizge óziniń qońyr úndi dombyrasymen jyrlap berip turǵan aqyn beınesi – gobelenniń basty dińgegi.
Aqynnyń bir qolynda dombyrasy bolsa, al onyń ekinshi qoly gobelenge arqaý bolǵan Uly dala oqıǵalaryn nusqap tur. Ultymyzdyń basynan keshken tarıhı oqıǵalar búgingi kúnge, ıaǵnı siz ben bizge aqynnyń jyrlaýymen málim bolǵandaı.
Jel – stıhııa desek, aspandaǵy Kúnniń shýaǵyn jalyndatyp, alaý otty úrlegen de, aı sáýlesin myń qubyltqan dala jeliniń alaquıyn mineziniń kórinisi gobelen jazyǵynan bar bolmysymen oryn alypty. Aspandaǵy jóńkilgen aqshyl-surǵylt bulttar da Uly dala tósinde bolǵan alasapyrandardyń sıpatyn elestetkendeı.
Endigi aıtarymyz, gobelen betindegi kórinister de, beıneler de qazaqtyń oıý-órnekterimen bezendirilgeni der edik. О́ıtkeni qazaqtyń kez kelgen ulttyq qol ónerin oıý-órnektersiz elestetýdiń ózi múmkin emesteı. Sondyqtan «Uly dala» gobeleninde qazaqtyń ulttyq oıý-órnekteriniń berilýi de oryndy jáne bezendirilýi ásem-aq. Adamǵa estetıkalyq sezim syılap tur. Bir sózben aıtqanda, gobelen betinde artyq turǵan nemese kemdik kórinip turǵan birde-bir detal joq deýge bolady. Demek bul sýretshi Quttybek Jaqyptyń óz shyǵarmashylyǵyna sonshalyqty kirpııazdyqpen, sonshalyqty jaýapkershilikpen qaraıtynyn kórsetse kerek.
Tól tarıhyn biletin, baǵalaıtyn jáne maqtan etetin sýretshi-gobelenshi Quttybek Jaqyptyń osynaý «Uly dala» gobeleni ultymyzdyń shejiresi, tarıhynyń aınasy ekenine bek senemin.
Esenáli ERALY,
Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy jáne Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyqtarynyń laýreaty
