Baıqap otyrsaq, bar sııaqty. «Kóp asqanǵa – bir tosqan» qaıtse de bolady. О́tken jyldyń ózinde memlekettik organdar men uıymdardaǵy, kvazımemlekettik sektordaǵy 324 zańsyz áreket áshkerelendi. Aýyz jalasqan 196 sybaılas sazaıyn tartyp, jemqorlyq faktosy boıynsha zań aldynda jaýap berdi. О́kinishtisi sol, atalǵan 196 jemqordyń 82-si túrli deńgeıde el basqarý isine aralasyp júrgen basshylar bolyp shyqty. El múddesin elemegen paraqor da, memlekettik baǵdarlamany júzege asyramyn dep, «halyqtyń qamyn emes, malyn jegen» júzi qara jemqor da, memlekettik satyp alýlar kezinde el senimine selkeý túsirgen «paıdaqor» da, qyzmetin asyra paıdalanǵan pysyqaı da osy 196-nyń arasynan tabylady. Mundaı «basshylardy» basshy deýge de aýyz barmaıdy. Bastyqtyń ózi qastyq jasaǵan soń, óńgesi qarap qalsyn ba? Qaramaıdy.
Jýyrda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi 2020 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵyn qorytyndylap, tirkelgen sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtarynyń 10%-ǵa tómendegenin alǵa tartty. Árıne bul jumystar atalǵan vedomstvo tarapynan júrgizilgen aýqymdy aldyn alý – aǵartý jumystarynyń nátıjesi deýge bolady. Agenttik tóraǵasynyń birinshi orynbasary O.Bektenov baıandaǵandaı, eseptik kezeńde asa aýyr qylmysty anyqtaý jáne jolyn kesý 3 esege, aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystaryn anyqtaý jáne jolyn kesý 10%-ǵa artyp otyr.
Osylaı dep bórkimizdi aspanǵa ata bergende, tazymyz kórinip qalmasy bar ma? Myna soraqylyqqa qarańyz, jemqorlyqtyń jolyn kesýmen qatar, osy arsyzdyqpen áshkerelengen tulǵalardyń sany artypty. Respýblıkalyq deńgeıdi – 28, oblystyq deńgeıdegi – 65, qalalyq jáne aýdandyq deńgeıdegi – 72 basshynyń bassyzdyǵy anyqtalyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp úlgerdi. О́telgen zalal somasy 33,3 mlrd teńgeni qurap otyr. Bul kórsetkish ótken jylǵydan da asyp tústi. Zańǵa sáıkes, memlekettik qyzmetshige beriletin syılyqtyń ózi 2 AEK-ten, ıaǵnı 5 myń teńgeden aspaýy kerektigin eskersek, myń emes, mln emes, mlrd-tap juta bergen basshylarǵa ne deýge bolady? Bul azdaı Satyp alý monıtorıngi nátıjeleri boıynsha 6 mlrd teńgege jýyq bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalanýdyń joly kesilipti.
Qynjyltatyny sol, jarty jylda jaǵymsyz áreketke baryp úlgergen álgi ár besinshi jemqor – memlekettik organnyń nemese uıymnyń basshysy. Sonda deımiz-aý, ótkennen sabaq degen bolmaýshy ma edi? «О́tken» dep ata tarıhty qozǵap, ǵasyr qatparyn qazbalap jatqan joqpyz. Byltyr ǵana 196 jemqordyń qolyna kisen salynǵan joq pa edi? Basqasy basqa, áriptesi áshkerelenip jatqany týraly habardan el basqarý isine aralasyp otyrǵan tulǵanyń múldem beımálim bolýy múmkin emes jaǵdaı. «О́gizge týǵan kún buzaýǵa da týady». Bile tura bilmeý men kóre tura kórmeýdiń keri – osy!
Ál-Farabı «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» deıdi. El basqarý isine jetken qabilettiń memlekettiń múlkine qol suqpaý ustanymyna jetpeı qalǵanyn kórip, qaıran qalasyz. Bálkim, biz bilme bermeıtin «basshy bolsań jasap qal – áliń jetkenshe asap qal» degen uran, joq ustanym qalyptasty ma eken? Áıtpegende, jemqordyń sany jyl sanap artýdyń ornyna, kemýi kerek edi ǵoı degen oıda qalamyz.
Memlekettik organdar men uıymdardaǵy soraqylyq sondaı bolǵan soń, kvazımemlekettik sektor ońsyn ba? Ońyp turǵan joq. Atalǵan sektor uıymdarynyń arasynda jemqorlyqqa eń beıim «Qazaqstan temir joly» UK» AQ qyzmetinde 45 tulǵaǵa qatysty 81 jemqorlyq qylmys tirkelip, 34 tulǵa sottaldy. 45 tulǵaǵa – 81 is!!! Árqaısysy bir asap, eki jegen degen sóz. Tipti keıbir basshylar vagondardy kedergisiz ótkizý úshin kásipkerlerden iri kólemde para bopsalaýmen aınalysyp, uıymdasqan qylmystyq shema arqyly zańsyz baıyp úlgeripti. Buǵan deıin jazǵanymyzdaı, quny 5 myń teńgeden asqan syılyqtyń ózi para retinde eseptelip jatqanda, bular para somasyn 100 myńnan 5 mıllıon teńgege deıin jetkizip otyr. Qaı betimizdi shymshıyq?
Memlekettik organdardyń jaǵdaıyna qaıtyp oralaıyq. Qolymyzǵa túsken derekke sensek, ótken jyldan beri 1590 laýazymdy tulǵa jemqorlyq máselesine qatysty jaýapkershilikke tartylyp, 213-i qyzmetinen aıyrylǵan kórinedi. Sonymen qatar qol astyndaǵy qyzmetkeriniń áreketin jóndep qadaǵalaı almaǵan 648 basshy da jazasyn alypty.
Qyzmetkerdiń árketine qaraı basshysyn jazalaý máselesi buǵan deıingi Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń eki vedomstvoǵa bólinip, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi bolyp qaıta qurylýynan bastaý aldy deýge bolady. Osylaısha ótken jyly Prezıdent Jarlyǵymen Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi óz aldyna otaý qurǵan bolatyn. Bul qadam sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasynda túbegeıli betburys jasaýǵa múmkindik berdi.
Múmkindik dep derbes departamenttiń quzyryn keńeıtken qujatty aıtýǵa bolar edi. О́tken jyly 26 qarashada Prezıdent sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamadaǵy jańa tolyqtyrýlar paketine qol qoıyp, ol 10 jeltoqsanynan bastap qoldanysqa engizilgen edi. Iаǵnı baǵynyshty qyzmetkeri jemqorlyqqa jol salǵan bolsa, saıası qyzmetshi de laýazymynan aıyrylady.
Alaıda qarapaıym halyq bul qujattyń mańyzdylyǵyn áli de bolsyn tolyq túısine qoıǵan joq sııaqty. Eń aldymen «saıası memlekettik qyzmetshiler degen kim?» degen máselege toqtalaıyq. Saıası qyzmetker – Memleket basshysyna tikeleı baǵynyp, esep beretin mınıstrler men onyń orynbasarlary, memlekettik organdardyń birinshi basshylary men olardyń orynbasarlary. Sondaı-aq Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalary men oblys ákimderi, olardyń orynbasarlary, aýdan ákimderi.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Alık Shpekbaev basshylardy qyzmetten bosatýdyń tikeleı tetikterin Facebook-tegi óziniń jeke paraqshasynda bylaı túsindiredi: «Saıası basshynyń óz qyzmetin doǵarýǵa ótinish berýiniń basty sharty – oǵan tikeleı baǵynyshty qyzmetkerge qatysty zańdy kúshine engen sottyń aıyptaý úkiminiń bolýy nemese aqtalmaıtyn negizder boıynsha qylmystyq isti toqtatý týraly sheshimniń qabyldanýy (amnıstııa, shynaıy ókiný, taraptardyń tatýlasýy jáne t.b). Basshynyń jumystan ketýge ótinish beretin merzimi – 10 kúntizbelik kún. Ekinshi shart – tikeleı baǵynyshty qyzmetker jasaǵan qylmystyń basshynyń saıası laýazymǵa taǵaıyndalǵan kúninen bastap 3 aı ótkennen keıin jasalýy».
Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, «Qyzmetten ketý» túsinigi tek saıası qyzmetshilerge qatysty qoldanylady. Jumystan ketýdi qabyldaý nemese qabyldamaý – saıası memlekettik qyzmetshini taǵaıyndaǵan tulǵanyń quziretinde. Iаǵnı ortalyq memlekettik organdardyń basshylary, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astananyń ákimderi úshin – Prezıdent, vıse-mınıstrler úshin – Premer-Mınıstr, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana ákimderiniń orynbasarlary úshin – oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astananyń ákimderi quziretti tulǵa retinde sanalady.
«Mundaǵy másele ujymda sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýdy óz mindetinde júıeli túrde elemeýge qatysty bolyp otyr. Bizdiń mindetimiz – basshylardy óz ujymdarynda sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýmen jáne eskertýmen sóz júzinde emes, is júzinde aınalysýǵa májbúrleý», deıdi A.Shpekbaev.
P.S. «Betege ketse – bel qalar, bekter ketse – el qalar, berekeń ketse – neń qalar?!» deıdi halqymyz. Burynǵyny qaıdam, búginginiń «bekteri» qur ketpeı, memlekettiń bıýdjetimen qaltasyn qalyńdatyp, qarnyn qampaıtyp ketip jatyr. Oǵan ózimiz de, kózimiz de úırenip aldy. Kóz úırengeni bylaı tursyn, osy qamsyzdyǵymyz kele-kele etimizden ótip, súıegimizge sińbese jarar edi. El basqarý isine aralasqan «bekter» ketýin ketip jatqanymen, jaǵdaı ońala qoıǵan joq. Endi qaıtpek kerek? Oılanarlyq jaıt...
