Memlekettik bıýdjet – memlekettik saıasat kórinisi

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda bıýdjettik zań jobalary qaraldy. Bul joly depýtattar 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet jobasyn talqyǵa saldy.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda bıýdjettik zań jobalary qaraldy. Bul joly depýtattar 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet jobasyn talqyǵa saldy.

Aldymen kún tártibinde Bıýdjet zańnamasyn jetildirý máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgeristerdi qarastyratyn zań jobasy qaraldy. Engizilgen túzetýlerge sáıkes bekitiletin shyǵystardy jergilikti bıýdjetten qarjylandyrýdyń eń az kólemin olardyń basymdyǵy men áleýmettik mańyzyn eskere otyryp, memlekettik josparlaý jónindegi ortalyq jáne jergilikti ýákiletti organdardyń aıqyndaýy kózdelip otyr. Bul rette Úkimettiń respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly jyldyq esebine taldamalyq esep­ti bólý jónindegi normalardy alyp tastaý kózdelgen. Sondaı-aq, konsessııalyq jobalardy qoldaýǵa Úkimet nemese jergilikti atqarýshy organ aıqyndaıtyn bir zańdy tulǵanyń ornyna birneshe zańdy tulǵany tartý jónindegi talap ta ózgertilgen. Jáne de Úkimet nemese jergilikti atqarýshy organdar aıqyndaǵan zańdy tulǵalardyń konsessııalyq usynystardyń negizdiligine jaýaptylyǵyn belgileý de qarastyrylǵan. Zań jobasy ekinshi oqylymda maquldandy.

Sonymen qatar, Májilis keshegi otyrysta Salyq sa­lý máseleleri boıynsha keı­bir zańnamalyq aktilerge ózge­ris­ter men tolyqtyrýlardy qaras­tyratyn zań jobasyn maqul­dady. Onda belgili bir kezeń ishin­de ıgerilmeı jatqan jerlerge joǵarylatylǵan salyq mólsherlemelerin engizý normalary kózdelipti. Budan basqa, zań jobasyna sán-saltanat zattaryna (temeki jáne alkogol aksızi, kólik quraly men múlik salyǵy) salyq salý kezinde jekelegen salyqtardyń fıskaldyq fýnksııasyn kúsheıtý bóliginde birqatar normalar engizilip otyr.

Ulttyq qordan 2014-2016 jyl­darǵa arnalǵan kepildik beril­gen transfert týraly zań­dyq qujat ta depýtattar tara­py­nan qoldaý tapty. Kepilden­di­rilgen transfert kólemi jyl saıyn 1 380 mıllıard teń­ge kóle­minde aıqyndalyp, ústi­miz­de­gi jyldaǵy deńgeıde saqta­lypty.

Keshegi jalpy otyrysta Res­­pýb­lıkalyq jáne oblystyq bıýd­jetter, respýblıkalyq mańy­zy bar qala, Astana bıýd­jetteri arasyndaǵy 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy transfertterdiń kólemine qatysty zań jobasy da maquldandy. Zań joba­synda Astana men Almaty qa­la­larynyń joǵary koeffısıenti saqtalǵan. Al jergilikti bıýd­jettiń shyǵys bazasyna buryn respýblıkalyq bıýdjetten qar­jylandyrylǵan nysanaly transfertter, onyń ishinde 2014 jyly 215 mıllıard 700 mıl­lıon teńge, 2015 jyly – 214 mıllıon, 2016 jyly 220 mıllıard 400 mıllıon teń­gelik turaqty sıpattaǵy shy­ǵyndary berilgen. Bul rette 2014 jylǵy kúrdeli shyǵystarǵa qarastyrylǵan qarajat 2013 jylmen salystyrǵanda 60 mıllıard 100 mıllıon teńgege ulǵaıǵandyǵyn aıta ketý kerek.

«2014-2016 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy boıynsha baıandamalardy Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev pen Ulttyq bank tóraǵasy Qaırat Kelimbetov jasady. Mınıstr aldymen 2014-2018 jyldary álemdik ekonomıkanyń baıaý, biraq 3,8-4,3 paıyz qarqynmen údemeli ósýi boljanyp otyrǵandyǵyn alǵa tartty. Munaı baǵasy 90 AQSh dollary deńgeıinde belgilengen. Onyń aıtýynsha, ishki jalpy ónim 2014 jyly 38,6 trıllıon teńgeden 2018 jyly 65,9 trıllıonǵa deıin ósedi. 2014 jyly jan basyna shaqqanda IJО́ 14,6 myń AQSh dollaryn quraıtyn bolsa, ol 2018 jyly 24 myńǵa jetedi dep kútilýde. 2014-2018 jyldary elimiz ekonomıkasy 6,0-7,1 paıyz deńgeıinde boljanýda. Munaı óndirý 2014 jyly 83,0 mıllıon tonnany qurasa, 2018 jyly onyń kólemi 110,0 mıllıonǵa jetedi degen úmit bar. Osy jyldar aralyǵynda ınflıasııa 6,0-8,0 paıyz sheginde josparlanǵan. Taýarlar ımporty 2014 jyly 58,6 mıllıard dollardan 2018 jyly 93 mıllıardqa deıin ulǵaıady dep kútilip otyr. Sonymen, 2014 jyly bıýdjetke túsim 2013 jylǵyǵa qaraǵanda 532,3 mıllıard teńgege ósip, 5 760,7 mıllıard teńgeni; 2015 jyly 468,9 mıllıardqa ósip, 6 229,6 mıllıard teńgeni jáne 2016 jyly 643,8 mıllıardqa ósip, 6 873,4 mıllıard teńgeni quraıdy dep boljanǵan. Bıýdjettiń shyǵys bóligi 2014 jyly 6 703,1 mıllıard teńge, 2015 jyly – 7 207,2 jáne 2016 jyly 7 836,9 mıllıard teńge deńgeıinde belgilenipti.

Oraıy kelgende depý­tat­tardyń bilim berý, densaýlyq saqtaý, kógildir otynmen qam­ta­masyz etý, kólik ınfra­qury­lymyn damytý jáne taǵy birqatar usynystaryna 2014 jyly – 50,5 mıllıard teń­ge, 2015 jyly – 39,1 jáne 2016 jyly 64,3 mıllıard teń­ge qarastyrý shyǵystardy qaı­ta bólý esebinen júzege asqan­dy­ǵyn aıta ketý kerek.

Mınıstr bilim berý sala­syna úshjyldyq bıýdjet jobasynda 1 267 mıllıard teń­ge qarastyrylǵandyǵyn, elektrondyq oqytý júıesin engizý boıynsha shyǵystardyń 5 mıllıard teńgege qysqarǵanyn, esesine depýtattar usynysymen jalpy bilim berýge 19,7 mıllıard teńge qosymsha qarjy kózdelgendiginen habardar etti. Al densaýlyq saqtaý salasy boıynsha 2 035 mıllıard teńge kózdelse, depýtattar jyl saıyn densaýlyq saqtaý obek­tilerin salý jáne qaıta jóndeýge 5 mıllıard teńge ból­gizýge qol jetkizgen. Osy oraıda mádenıet jáne aqparat salasyna úsh jyldyq kezeńge arnalǵan shyǵystardyń 191,5 mıllıard teńgege jetkendigin aıta ketken jón. E.Dosaev deneshynyqtyrý jáne sport salasynda úsh jyl­dyq kezeńdegi shyǵystardyń 133,4 mıllıard teńgeni quraı­tyn­dyǵyn tilge tıek ete kelip, elimizdiń 6 óńirinde 15 de­neshynyqtyrý-saýyqtyrý ke­shen­derin salýǵa 3,3 mıllıard teńge qarastyrylǵandyǵyn jetkizdi.

Budan basqa úshjyldyq bıýdjet jobasynda «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasyna 460 mıllıard teńge, «Aq bu­laq» baǵdarlamasyna – 323,9 mıl­lıard, «О́ńirlerdi damytý», «2012-2020 jyldary mono­qalalardy damytý» jáne «Bız­nestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamalaryna – 253,7 mıllıard, «Agrobıznes-2020» sala­lyq baǵdarlamasyna – 453,2 mıllıard jáne kólik ınfra­qu­rylymyn damytýǵa 994,4 mıllıard teńge qarastyrylyp otyr.

Ulttyq bank tóraǵasy Qaırat Kelimbetovtiń málimetinshe, jyl basynan beri elimizdiń altyn-valıýta qory men Ulttyq qorda shoǵyrlanǵan qarjy kólemi 5,5 paıyzǵa ósip, ústi­miz­degi jyldyń qyrkúıegine qaraǵan kúni 90,8 mıllıard AQSh dollaryna jetken. Ulttyq qor ak­tıviniń sheteldik valıý­tadaǵy kó­lemi 66,6 mıllıard dollar ekeni de atap aıtyldy.

Depýtattar baıan­da­ma­shy­larǵa suraqtaryn qoıyp, óz oılaryn da ortaǵa saldy.

Máselen, mektepterdiń jaıyn suraǵan Qýanysh Sultanovqa bergen jaýabynda Úkimet bas­shy­synyń orynbasary Erbol Orynbaev qazirgi tańda elimizde úsh aýysymdy jáne apatty mektepterdi qosa eseptegende 500 jańa mektep salynýy qajettigin atap kórsetti. Ási­rese, demografııalyq ósimi ba­sym Ońtústik Qazaqstan, Al­maty jáne Qyzylorda oblystarynda mektep jetispeýshiligi qatty sezilýde eken. Olaı bolsa, jańa oqý oryndary da osy óńirlerde salynatyn bolady.

Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın bıýdjet jobasynyń Elbasy júktegen barlyq tap­syrmalardy oryndaýǵa múm­kindik beretinin erekshe atady. Spıker sóz oraıy kelgen­de memlekettik bıýdjet mem­lekettik saıasattyń tutastaı kóri­nisi ekenin, sondyqtan da, eki aı boıy Májilis Úkimetpen bir­lese úsh jyldyq bıýdjetti muqııat qarap shyqqandyǵyn alǵa tartty. «Ashyǵyn aıtý kerek, keı jaǵdaıda bıýdjettik tap­syrystar shala jasalyp qana qoımaı, tolyǵymen bıýd­jettik zańnamaǵa qaıshy kelip turdy. Sondyqtan da, ondaıǵa depýtattar qaǵıdatty túrde qarsylyq bildirdi. Muny Úkimet te túsinedi dep oılaımyn. Keleshekte Úkimet bıýdjet jobasyn Parlamentke ákelgende osyny eskerýleri kerek. Sonda ǵana biz Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn tııanaqty oryndaı alamyz», dedi palata Tóraǵasy.

Osylaısha, talqydan ótken bıýdjettik zań jobalary to­lyqtaı depýtattar tarapynan qol­daýǵa ıe bolyp, Senatqa jol tartty. Keıbir salalarda qar­jy azdap qysqarǵanymen, bıýd­jettiń áleýmettik sıpatynan aryla qoımaǵandyǵy anyq.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».