О́ńirde buzylý qaýpi týyndap turǵan arheologııalyq eskertkishterdi qorǵaý, qutqarý jumystary 2003 jyldan bastaý alǵan eken. 17 jyldyń ishinde uzyn-yrǵasy 200-den astam arheologııalyq eskertkish qalpyna keltirilgen. Kóne zamannan kóp-kórim syr tartyp, tarıhtyń tuńǵıyǵyna eriksiz súńgitetin tutas bir álem bar dep aıtsaq ta artyq emes. Máselen, oblysta tas dáýirinen búgingi zamanǵa jetken 976 arheologııalyq eskertkish bar. Bir ǵajaby, onyń 229-y Zerendi aýdanynyń aýmaǵynda.
Tabıǵaty tamyljyǵan Zerendi aýdanyndaǵy birshama qundy sanalatyn qos eskertkish – Ormandy bulaq qorymy men ejelgi Qoshqarbaı qonysy.
– Arheolog retinde meni kóne qorǵandardyń ǵylymı sıpattamasy, qazba jumystary jasalǵan kezde tabylǵan qundy jádigerler qyzyqtyrady. Máselen, Ormandy bulaq qorymynda sonaý qola dáýirinen bastap túrki zamanyna deıingi ýaqyt sheńberin qamtıtyn jerleý oryndary ornalasqan. Bul qorymnyń ereksheligi, at tóbelindeı aýmaqta ǵana emes, birneshe dáýir eskertkishteriniń sabaqtasa, tamyrlasa ornalasýynda,–deıdi arheolog Raýan Erjanov, – 2009 jyly osy qorymnan satylanǵan birneshe qabatty jerleý oryndaryn, túbin qýyp kelgende saq taıpalaryna jatatyn jádigerlerdi, qoladan jasalǵan aına, árqıly áshekeı buıymdardy tapqan bolatynbyz.
Bul qorym 2006 jyly belgili ǵalym Vıktor Zaıberttiń bastamasymen júrgizilgen arheologııalyq barlaý jumystary kezinde tabylǵan eken. Jumysy jemisti bolǵan 2006 jyly erte kezeńderge jatatyn 50 arheologııalyq eskertkish belgili bolǵan. Keıin Ormandy bulaq qorymy muqııat qorshalǵan. Qazir munyń basynda tarıhı taǵylymyn aıǵaqtaıtyn, ótken kúnderdiń kómeski belgisin kóz aldyńa ákeletin arnaıy aqparattyq jazý bolmaǵandyqtan, qola dáýirine jatatyn qorym ekendigin ǵaıyptan taıyp at basyn burǵan, tarıh tylsymynan syr aýlaǵan kópshilik bile bermeıdi. Jergilikti arheologtar aldaǵy ýaqytta bul jaǵyn eskeremiz dep otyr.
Mine, Ormandy bulaq qorymy. Saıyn dalanyń ıesi men kıesindeı balbal tas. Aýmaǵy shamamen úsh gektar jerdi quraıtyn bul qorymda ashylmaǵan áli talaı qorǵandar bar bolýy ábden múmkin. Oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattamalar basqarmasynyń tarıhı-mádenı murany qorǵaý jáne paıdalaný ortalyǵynyń dırektory Serik Ysqaqovtyń aıtýyna qaraǵanda, aldaǵy ýaqytta muqııat zerdeleý jumystary júrgizilmek.
О́ńirdegi kóne tarıhtyń talqandalýy keńes zamanyndaǵy tyń ıgerý jyldarymen tuspa-tus keledi. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, kóptegen qorymdar traktor tabanynyń astynda qalǵan. Talqandaı jyrtylyp, egistik alqapqa aınalǵan. Shynyn aıtqanda, mundaı nemkettilik áli de kezdesedi eken. Sondyqtan da, «Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Zańynyń 30 babyna sáıkes, sharýa qojalyqtary jerdi paıdalaný aldynda tarıhı-mádenı mura obektileriniń joqtyǵy týraly anyqtama alýy qajet. Alaıda týǵan eldiń tunyǵyn bilmestikpen laılaıtyn keıbireýler oǵan kóńil aýdara bermeıdi. О́tkenniń óńin saqtap qalýǵa nemquraıly qaraýdyń kesirinen bir ǵana Atbasar aýdanynyń ózinde otyzdan astam eskertkish joıylyp ketken.
Mine, kóne Qoshqarbaı qonysy. Tabıǵaty talaıdy tamsandyratyn-aq jer. Ushar basyna deıin qaıyńy men qaraǵaıy jarysa ósken taý etegin jalap Shaǵalaly ózeni shymyrlap aǵyp jatyr. Arheologtardyń pikirinshe, dál osy arada qola dáýirinde ómir súrgen adamdar balyq aýlap, ańshylyqpen aınalysqan syńaıly. Olaı bolatyndyǵy tabıǵı jaratylysy tirshilik qurýǵa qolaıly. Bir-birine qanattasa jalǵasqan taý jotalary silemi jelden qorǵasa, qurylysqa qajetti aǵashy, syńsyǵan orman-toǵaı ishindegi jemis-jıdegi mol. Qola dáýiri tusyndaǵy adamdar tabıǵı tasty da kádege jarata bilgen. Tipti qorymǵa qorshaý retinde de paıdalanǵany ap-anyq kórinip tur.
– О́tken jyldary Ereımentaý, Sandyqtaý, Atbasar, Zerendi aýdandarynda jáne Stepnogor qalasynda kóne eskertkishterdi qorǵaý jumystary tııanaqty júrgizildi,–deıdi ortalyq dırektory Serik Ysqaqov, – týǵan jerdiń ótken tarıhy qyzyqtyratyn eki myńǵa jýyq stýdent arheologııalyq qazba jumystarymen aınalysyp, birshama tájirıbe jınaqtady.
Arada qanshama ǵasyr ótse de, kóne Qoshqarbaı qonysyndaǵy balbal tas jaýyn men jeldiń ótinde miz baqpaı áli tur. Baısaldy, bekem keıipte. Arydaǵy atalarymyzdyń bizge qaldyrǵan berik murasy ispetti. Sonysymen qundy, sonysymen qymbat.
Aqmola oblysy
