Tarıh • 21 Tamyz, 2020

Jazyqsyz japa shekkender qasireti umytylmaıdy

19 ret kórsetildi

О́tken kúnderde bolǵan ádiletsizdik­terdi, qanshama halyqtyń kinásiz japa shegýin, qorlanýyn, kedeıshilikte ótken ómirin umytýǵa bolmaıdy...

Keńes ókimeti kezinde bolǵan qýǵyn-súrgindi jyldar halqymyzdy eseńgiretip tastady. Bul aýyr kezeń meniń anamnyń otbasyn da aınalyp ótpedi. Ata-anasynan kóz jazyp qalǵan kezde anam ekige de tolmaǵan eken.

 

Osy kúni óz naǵashy atam týraly aqparattardy izdestirip júrip, ol kisi týraly derekterge qanyǵa tústim. Bul málimetter ma­ǵan atamdy maqtan etkizedi. Alǵashqyda atam týraly materıaldardy qoparyp oty­ryp, onyń óz qolymen marjandaı tizil­gen áriptermen jazǵan saýaldamasyna kez­destim. Ony kóz jasymdy toqtata almaı, bir demmen oqyp shyqqandaǵy sezi­mimdi aıtyp jetkizý múmkin de emes shy­ǵar. Maǵan osynyń bári aýyr tıse de, kinásiz atam jaıly maǵlumattardy iz­destirýdi perzenttik paryzym dep bilemin.

Iá, ár adam óziniń múmkindikteri men bolashaǵyn boljaýy úshin tarıhyn, ata-babalarynyń júrip ótken jolyn bilýi shart desedi. Jalpy, tarıhı sana pendeniń ǵana emes, eldiń bo­lashaǵy úshin de mańyzdy. Anashymnyń otbasynyń basynan ótken tarıhyn, ár kúnin qalaı baǵalaımyn degende aqyn Qadyr Myrza-Áliniń myna bir óleń shýmaǵy oıǵa orala ketedi: «Maǵan búgin kerek emes ertegi, Ertegini balam ózi shertedi. Tarıh kerek – irgetasy qazaqtyń, Irgetassyz qalan­baıdy erteńi». Sondyqtan da bola­shaqty boljaý úshin ótken kúnimiz ben tarıhymyzǵa úńilýdiń esh artyqtyǵy joq ekeni sózsiz.

Sonymen túsiniktirek bolý úshin bá­rin retimen baıandap shyqqanym jón shyǵar. Meniń atam – Djýsýp Aısın, 1896 jyly, qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy, Esil aýdany (kezinde Lenın aýdany bolǵan), Qaraǵash aýylynda dúnıege kelgen. Mamandyǵy – muǵalim. Petropavl qalasy, Stepan kóshesi, 77-úıde turǵan. 1938 jyly 28 sáýirde tutqyndalǵan. 4 qazan kúni sol kezde 58-1a, 58-2a, t.b. bir­neshe bap boıynsha aıyptalǵan. 1990 jyly 19 qańtarda aqtalǵan. Mine, men «KSRO-daǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandary» derekter bazasynda tapqan barlyq derekterim osy bolatyn.

Sodan keıin qazirgi zamanǵy ǵalamtor Ortalyq Azııanyń jańalyqtarynda jaryq kórgen atam týraly óte mańyzdy málimetterdi tabýǵa múmkindik berdi.

Djýsýp Aısın aýyldyń eki jyldyq mektebin, Maǵjan Jumabaev bilim alǵan tórt jyldyq tatar «Ǵalııa» mektep-medresesin aıaqtaǵan. Odan keıin óz bilimin alty aılyq muǵalimder kýrsynda, saıası saýat mektebinde jalǵastyrǵan (1918, 1919, 1924 j.j.). 1925 jyldan VKP (b) múshesi. Jańalyqtarda jarııalanǵan qyzmettik tizim erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq: 16 jasynan jaldamaly muǵalim qyzmetin bastaǵan, odan keıin aýyldyń bastaýysh mektebinde muǵalim, ýezdik revkomnyń qazaqsha seksııasynyń ıns­trýktory, bolystyq revkom, bolystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy (1921-1923 j.j.), 1923 jyldan 1926 jylǵa deıin qazaqsha kommýno-mektebinde bólim meńgerýshisi bolǵan. Bul aqparat sol ýaqyt kezeńinen berilgen. О́kinishke qaraı, odan keıingi qosymsha aqparattardy tek is materıalynan ǵana bildim: Qyzyltý aýdandyq KP (b)-nyń  ekinshi hatshysy, al tutqynǵa alǵan kezde oqytýshy bolǵan eken.

«Qysqa ómirin Otanǵa qyzmet etýge arnaǵan bilimdi atamnyń osyndaı kúıge dýshar bolýyna qandaı jaǵdaılar sebep boldy eken?» degen suraq týyndaıdy. Buǵan endi bir ǵana jaýap bar – ol ıman jolyn ustanǵan molda jáne de 1917 jyly birneshe qara maly, qoı, eshkisi, jylqylary bar baıdyń balasy bolǵany.

Sol kezdegi Keńes ókimetiniń saıasaty, talaby kózi ashyq adamǵa halqyna paıda ákelýine jáne ómir súrýine múm­kindik bersin be?! Joq, árıne. Atam­nyń japon tyńshysy, tyńshylyq-povstan­salyq uıymnyń belsendi múshesi sııaqty taǵylǵan aıyptary alty paraqta tolyq sıpattalǵan. Sol ýaqytta is jú­zinde barlyq is osylaısha jalǵan oılas­ty­rylǵan ǵoı.

Sol jyldary terrordyń asa qa­tygez bolǵany sonsha «kúdiktige» úkim shy­ǵarý úshin KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty (NKVD) úshtiginiń sheshimi jetkilikti edi. Meniń atamdy 1938 jylǵy 28 sáýir kúni tutqyndaǵan jáne sol jyldyń 4 qazanyna deıin Petropavl túrmesinde ustap, Soltústik Qazaqstan NKVD úshtiginiń sheshimimen eshqandaı tergeýsiz jáne sotsyz úkim shyǵarǵan. Atamnyń sol kezde qandaı qıyn jaǵ­daılardy basynan keshirgenin, qalaı qorlanǵanyn elestetý sondaı qıyn, tipti múmkin emes. Sheshim qabyldanǵannan keıin ekinshi kúni ol atylǵan. Artynda jan jary jáne jetim bolyp balalary qaldy. Al olardyń taǵdyrlary qalaı boldy?

Mundaı aýyr jaǵdaıdy kótere almaı sol jyly atamnyń jary, meniń ájem Kúlásh Aısına qaıtys bolady. Úsh bala jetim qalady. Ájem sol kezde 34 jasta, qyzy Irik 14 jasta, uly Serik 11 jasta, al meniń anam Márııa nebári 1 jasta bolypty. Týǵan-týysqandarynyń bosaǵasyn panalaǵan balalar jetimdiktiń zardabyn kóp kórgen.

Meniń tátem Irik óziniń týǵandaryna qajet bolmaı, úkimet qolyna qalaı túskeni jaıynda esine alyp otyrýshy edi. Halyq jaýynyń qyzy retinde lagerge jiberilip, joly bolyp, osy lagerdegi júreginde meıirimi bar qyzmetkerdiń arqasynda balalar úıine aýystyrylǵan. Soǵys jyldary balalardy jergilikti turǵyndarǵa taratqanda, tátem Irik tamasha bir qart kisilerdiń qolyna túsedi, biraq kóp uzamaı olardan da kóz jazyp qalady. Sodan ol kóp oılanbastan taýar tasıtyn poıyzben Almatyǵa keledi. Kóshede ash-jalańash, ap-aryq, kózi úreıge toly, ortasha boıly, eshbir qujatsyz jylap turǵan qyzdy kórgen bir orys áıeli balanyń qaıǵysyna ortaqtaspaı óte almaǵan. Ol qyzdy úıine alyp kelip, basynan keshken jan túrshigerlik oqıǵasyn tyńdap bolyp, oǵan eshqashan, esh jerde óziniń ata-tegi jaıynda aýzyna da almaý kerek dep keńes bergen eken. Sodan tátem Irına degen orys qyzynyń esimin alady, FZÝ-ǵa oqýǵa túsedi.

Keıin álgi orys áıel aýyryp qalǵanda ony qazaq otbasyna beredi. Sóıtip oǵan Dáken degen esim beriledi. Keıinirek turmys quryp, tórt balany tárbıeleıdi.

Al Seriktiń taǵdyry ózinshe bir tragedııa: ol at teýip bala kúninde ómirden ozǵan. Meniń anam Márııa, Márııash bolyp atalyp ketken. Meıirimdilik kórmeı, eshkimniń jyly alaqanyn sezinbeı túrli otbasynda ósken. Árkimniń bosaǵasyn panalaı júre qul retinde qara jumysqa jegilgen. Jasóspirim shaǵynda kolhozda jumys istegen. Ústinde jyrtyq-jyrtyq kıim, qolynyń saýsaqtaryn úsik shalǵan ol ár ýaqytta ash júrgen. Anam­nyń osyndaı aýyr jaǵdaıdaǵy ómiri atamnyń qolynda tárbıe alǵan, sol kezde aıaǵyna jańa tur­ǵan nemere inisi Hamza Ahmetjanov óz tár­bıesine alǵanǵa deıin jalǵasyp kelgen.

Anamnyń taǵdyrlary jaıyn­daǵy kózine jas ala aıtqan áńgime­leri meniń esimde saqtalyp qaldy. «Jetimdiktiń azabyn tartý degenniń ne ekenin sender túsinbeısińder» degen sózi esimde. 17 jasynda ony bir tamasha adamǵa, meniń ákeme turmysqa beredi. Anam men bilgeli aýrýshań boldy. Onyń qıyn taǵdyry densaýlyǵyna keri áserin tıgizbeı qoı­mady, 64 jasynda dúnıeden ótip ketti.

Anam ákesiniń jalǵyz sýretin saqtap júretin. Ákesi men óziniń týǵany, jalǵyz ápkesiniń  taǵdyrlary jaıynda tıtteı bolsa da bir nárseni bilý onyń ómir boıǵy armany boldy. Sol armanynyń biri oryndaldy: otyz jyldy artqa tastap, apaly-sińliler bir-birimen tabysty jáne bul kezdeısoq emes edi. Meniń Irik tátem de bir kezderi ózi sııaqty qapalanyp turǵan balanyń janynan ótip kete almaǵan. Sonaý alys Almatyǵa joly túsip kelgen bala suraı kele onyń jerlesi bolyp shyǵady. Sodan ol eń birinshi aǵataıy Hamzany, al sodan soń sińlisin tabady. Kózge kórinbeıtin aradaǵy jiptiń úzilip baryp, bir-birimen qaıta jalǵasqan kezdegi sezimdi, tek mundaı jaǵdaıdy basynan keshken, týǵan adamdarynyń mahabbatynan aıyrylyp, jalǵyz ósken jandar ǵana túsinýi múmkin. Týǵan eki apaly-sińliniń jáne aǵasynyń osyndaı baqytty kezeńdi basynan keshirgenin, jaqyn týystyqtyń baqytyn kórgenim úshin men de baqyttymyn! Sol kezde meniń atamnyń arýaǵy da o dúnıede solarmen birge qýanǵan bolar!

Aıtpaqshy, atamnyń tárbıesin kórgen Hamza aǵataıymyz da onyń jolyn jalǵastyrdy. О́mirlik jolynda, muǵalim qyzmetinde júrgende kezdesken qıyn kezeńderde sandyqtaǵy atamnyń kitaptary kóp septigin tıgizgenin rızashylyqpen estelik qyp aıtyp otyratyn. Atam kitaptaryn qaıda tyǵyp ketkenin oǵan aıtyp úlgergen eken. Mine, aǵataıymyz sol kitaptardy bir-birlep satyp, oqý oqyǵan jáne tamaǵyn asyraǵan. Ol ómir jolynyń sońyna deıin atammen maqtanyp ótti jáne de maǵan atam týraly qandaı da bir aqparatty tabýymdy amanat etip ketip edi.

Stalın dáýirindegi aýyr saıası jaǵdaı meniń atamdy jáne de basqa da kóptegen adamnyń (naqty sany osy kúnge deıin áli belgisiz) ómirin ǵana alyp qoımaı, olardy adamı qalypta jerleý múmkindikterinen de aıyrdy. Olar árqashan bizdiń júre­gimizde. Petropavl qalasynda ata-baba­­larymyzdyń rýhyna, ıaǵnı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna eskertkish qoıylǵan. Atamnyń esimi sol taqtaǵa jazylady degen jaqsy habar aldym. Endi basyna baryp taǵzym etý múmkindigimiz bar. Qoldan keleri osy.

 

Baqyt NURYShEVA

 

Sońǵy jańalyqtar

Aısberg aqıqaty

Ádebıet • Keshe

Joq kitapty izdeý

Ádebıet • Keshe

Krest-kedergi...

Ádebıet • Keshe

Zaısanda mal qyrylyp jatyr

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar