Eskirgen elektr stansalary (Tarıfti tómendetýge ne kedergi?)

Investısııa tartqanymen is ónbeýde

Elektr energııasyn tutyný qu­ry­lymynyń negizgi úlesi kásiporyndarǵa tıesili. Odan keıingisin jeke tulǵalar men bıýdjet uıymdary quraıdy. Alaıda olardy energııa únemdeýge ekonomıkalyq turǵydan yntalandyrý ázirge oryn alǵan joq. Bul búgingi bas­ty máseleniń biri. Memleket pen halyq ara­syn­daǵy baılanystyń tolyq ornyq­paǵanyn osydan-aq topshylaı berýge bolatyndaı. Energııa resýrs­taryn tıimdi paıdalaný mem­lekettiń strategııalyq maq­satyna aınalǵany qashan. Áıtse de, baıaǵy jartas – sol jartas.

Stansalardyń tozý deńgeıi jyldan-jylǵa ulǵaıyp barady. Bul elektrmen jabdyqtaý sapasyna da qaýip tóndirýde. Energııa óndirýshi uıymdardyń shekti tarıfteriniń qazirgi deńgeıi olardyń shyǵyndaryn tolyq jappaıdy. Sondyqtan stansalar elektr qýaty naryǵynan túsetin kiristiń bir bóligin aǵym­daǵy shyǵyndardy jabýǵa jum­saýǵa májbúr. Onyń ústine elektr jelilerinde apat­tyq jaǵdaıdyń jıi bolýy tuty­ný­shylardy shoshytyp-aq keledi. Bul az deseńiz, kórshi elderge qol jaıýǵa májbúrleıdi. Oǵan Energetıka mınıstrligi Elektr energetıkasyn damytý depar­tamentiniń dırektory Aıdos Dáribaevtyń myna sózi dálel:

«Byltyr qýat kózderiniń eski­rýine, manevrleýdiń jetkilik­sizdigine jáne kóptegen apattyq jaǵ­daılarǵa baılanysty Qazaq­stan 8 mlrd teńgeden astam so­maǵa elektr qýatyn retteý qyz­metin amalsyz kórshi elderden satyp aldy. Bul aqyrynda, qa­zaqstandyqtardyń tarıfine keri áser etti».

Endi qarańyz, osyndaı jaǵ­daı budan ári jalǵasatyn bolsa stansalardy jańǵyrtý úshin jum­salatyn aqsha da kórshi elderdiń qal­tasynda ketýi múmkin. Máse­len, byltyr Qazaqstannyń bir­tutas elektr energetıkalyq júıe­sinde 3 996 tehnologııalyq buzý­shylyqqa jol berilgen. Bul aldyńǵy jylmen salys­tyrǵanda 1,3 paıyzǵa az. Dese de, jylý berý kezeńinde mundaı faktiler 6 paıyzǵa kóbeıgen. Bul elektr energııasynyń túpkilikti baǵasyna áser etetin taǵy bir faktor.

Biz osy salada 30 jyldan as­tam qyzmet etken ardager ener­getık Núsipbek Shýbaevqa habar­las­qan bolatynbyz. Maman elektr energııasyna arnalǵan tarıf­ter zańǵa sáıkes 7 jylǵa belgi­le­netinin basa aıtty.

– Energııa óndirýshi uıym­dar­dyń elektr energııasyn óndirýge arnalǵan shyǵyndary ulǵaıǵan jaǵdaıda shekti tarıfterdi túze­týge ótinim berýge quqyly. Son­dyq­tan bul zańnyń joǵy ne, bary ne, báribir sekildi. Dál qazir elektr energetıkasyna júıe­lik ózgerister aýadaı qajet. Energııa óndirýshiler men tutyný­shy­lardyń múddeleriniń tepe-teńdigi mańyzdy. Iri energııa kózderin biriktirý jáne paıda men kiristi bólý jaýapkershilikti arttyrady dep oılaımyn. Bul elektr jelileri keshenin, aýqymdy óndiristi damytý shyǵyndaryn azaıtýǵa, elektr energııasynyń qym­battaýyn te­jeý­ge, tuty­nýshy­larǵa tańdaý ja­saý­ǵa jáne sa­lanyń ınvestı­sııa­­lyq tartym­dy­lyǵyn artty­rýǵa múm­kindik beredi, – deıdi sarap­shy.

Onyń sózine súıensek, bıyl elimizdegi 44 energııa óndirýshi uıymnan 35 ótinim túsken. Sebep – jańǵyrmaly ener­gııa kózderinen elektr energııasyn satyp alý shyǵyndary men bıýdjetke tóle­netin mindetti tólemderdiń ulǵaı­­ǵany. Oǵan qosa júıelik opera­­­tor­dyń qyzmeti 12 paıyzǵa ósken.

Iá, qoldanystaǵy qýattar ót­ken ǵasyrdyń 60-70 jyldary salynǵany belgili. TMD memle­ket­teriniń kóbine taıaq bolyp tıgen túıtkildiń biri de osy. Kórshi elderdiń kóbi eski stansalaryn álde­qashan rekonstrýksııalap, zamanǵa saı qareket etip jatyr. Tek bizdiń áttegen-aıymyz áli taý­sylar emes.

Byltyr elektr qýaty nary­ǵy arqyly stansa aktıvteri ja­ńar­tyla bastady. Bıyl da memle­ket­tiń biraz qarjysy soǵan jum­sal­maq.

– 32 energııa óndirýshi uıym 9 191,96 MVt elektr qýatyn qol­daý boıynsha 50 shart jasas­ty. Bıyl elektr qýaty naryǵy sheń­berinde elektr energııasyn óndirý sektoryna shamamen 80 mlrd teńge ınvestısııa tartý jos­par­lanyp otyr. Elektr qýaty naryǵynan alynatyn tabystyń kóp bóligi stansa jabdyqtaryn jańǵyrtýǵa jáne qaıta jańartýǵa baǵyttalady, – dedi A.Dáribaev.

Alaıda tartylǵan ınvestısııa re­sýrsyn ótegen stansalardyń jabdyq­taryn jańartýǵa tolyq jetpeıdi. Alańdatatyny da osy jaıt. Stansa­lar­dyń tozý deńgeıi jyldan jylǵa artyp keledi. Osyǵan baılanysty elektrmen jabdyqtaý sapasyna qaýip tónip tur. Qaıtpek kerek?

Únemdeýdi úıden bastańyz

Elorda mańyndaǵy Qosshy aýylynyń hıkaıasy esterińizde me? Yńǵaısyz tartylǵan elektr jelileriniń úzilýinen alyp sha­hardy irgeleı ornalasqan eldi me­kenniń jaryqsyz qalǵany. Aýyl turǵyndary as-aýqatyn dalaǵa pisirip, qara sýdy qaınata almaı dal bolyp edi. Jyl basyndaǵy oqı­ǵanyń jyry «jóndelip jatyr» degen jyly sózben túıin­delgen. Áıtse de elimizdegi elektr baǵandarynyń 75 paıyzy tıimsiz ekeni anyqtaldy. Al ony tolyqtaı jańartýǵa mınıs­tr­liktiń kúshi jeter emes.

Sarapshylar energetıka salasyndaǵy kemshilikter birte-birte retke keletinine senimdi. Olar halyqtyń energııa qýatyn únem­dep paıdalansa ǵana utaty­nyn aıtady.

– Energetıka salasynda «tereń engizý» degen túsinik bar. Iаǵnı elektr jelilerin jer asty kabelderi arqyly júrgizý. Osy maqsatta elimizde arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. Sonyń aıasynda elektr jelileri jer astymen júrgizildi. Bul birinshiden, turǵyndarǵa qaýipsiz. Ekinshiden, óte senimdi. Qysta qar jaýǵanda, aǵashtar qulaǵanda úzilip ketedi dep qoryqpaısyz. Degenmen, búginde jer astymen tartylǵan eski kabelderdiń ózin jańartý kerek bolyp tur. Bizge dál qazir toq kózin úı jaǵdaıynda tıimdi paıdalanýdyń nátıjeli ádisi qajet, – deıdi «Energııa álemi» JShS basshysy Kenjemurat Dúkenbaev.

Onyń aıtýynsha, turmystyq jaǵ­daı­da elektr energııasyn 40 paıyzǵa deıin únemdeýge ábden bolady. Energııa únem­deý tehnologııalaryn kóshege jaryq túsirý júıesine engizý tıimdirek. Osy oraı­da sarapshydan balama energııa kóz­derin paıdalaný qajettigi týraly suraǵa­nymyzda: «Balama energııa óndirisi men quny dástúrli energııany óndirý qunyna qaraǵanda úsh ese joǵary bolady» dep atap ótti. Qysqasy, ázirge jel men kúnnen alatyn qýat jyrtyǵymyzdy jama­maıtyn sekildi.

Shyny kerek, qysqa energııa únem­degish shamdar tyıym salynǵan qyzý shamdaryna qara­ǵanda ájepteýir qymbat. Oǵan qara­paıym halyqtyń biriniń sha­masy jetse, biriniki jetpeıdi. Bul da ózekti máselelerdiń biri. Eń tıimdisi – ból­me ishinde qara­paıym erejelerdi mu­qııat oryn­daý sııaqty. Kereksiz jaryq­ty són­dirińiz, elektr buıym­daryn standby reji­mi­nen óshirip tas­ta­ńyz, shamdardy ener­­gııa únem­deýish lampalarǵa aýysty­ryńyz. Mi­ne, osyndaı qarapaıym qaǵıda­lar.

Zertteýshiler mynandaı de­rekterdi alǵa tartady: Toqqa qosylǵan teledıdar sizdiń bıýdjetten jylyna 1500 teńge, mýzykalyq ortalyq – 1200 teńge, DVD-oınatqysh 500 teńge alady. Rozetkada qaldyrǵan uıaly telefonǵa arnalǵan zarıadtaý jabdyǵy – myń teńgege deıin, al kompıýter men qysqa tolqyndy pesh birge 4 myń teńgege deıin jeıdi. Osylaısha jyl saıyn eń azy 8 myń teńge aqshany qural rozetkede qosylyp turý úshin ǵana tóleısiz. Al eger sizdiń turmystyq tehnıkańyz A++ klastan tómen bolsa, onda artyq shyǵyndarǵa jylyna taǵy 2500 teńgeden 3750 teńgege deıin qosýǵa bolady.

Sonymen, mınıstrliktiń elektr energııasy baǵasyn ósirý arqyly tyǵyryqtan shyqqysy keletinin baıqadyq. Ári kórshi elden kómek alýǵa da yqylasty. Al oǵan halyqtyń jaǵdaıy yryq bere qoıa ma? Energııa óndirýshi uıymdarynyń ótinimine sáıkes, ósken tarıf baǵamy eldi ábigerge salyp-aq qoıdy. Alaıda onyń da bir qaıyry bar eken. Sol arqyly 44 energııa óndirýshi uıym 27 myń jumys ornyn saqtap qalady.