Sybaılas jemqorlyqtyń kez kelgen memleket úshin asa qaýipti ekenin qazir barlyq adam jaqsy biledi. О́ıtkeni, sol sybaılas jemqorlyqtyń saldarynan áleýmettik-turmystyq kúıi nasharlaǵan elderdiń bıligi qýatynan taıyp, halqy qyrǵynǵa ushyrap ta jatyr. Al bizdiń eldiń sheneýnikteriniń kásipkerlermen aýyz jalasqan sybaılas jemqorlyǵy álgi memleketterden aspasa, kem soqpaıtyny taǵy belgili. Demek, jappaı sybaılastyqpen ǵana baıyp jatqan sheneýnikterdi kórgen qarapaıym halyq bılikke degen senimnen jurdaı aıyrylatyny da túsinikti. Muny erterek ańǵarmaǵan bılik ashynǵan jurttyń ózgelerdiń aldaýyna shyrmalyp bas kótergende ǵana barmaq tisteıtini taǵy aqıqat. Endeshe, el tutastyǵyn, tynyshtyǵyn, bolashaǵyn oılaıtyn azamat sheneýnikter bolsa «ala qoıdy bóle qyryqpaı», halyqtyń nápaqasyn sýdaı simirmeı, «óle jegenshe bóle je» deıtin eldik ustanymdy ustanýy tıis.
Sybaılas jemqorlyqtyń kez kelgen memleket úshin asa qaýipti ekenin qazir barlyq adam jaqsy biledi. О́ıtkeni, sol sybaılas jemqorlyqtyń saldarynan áleýmettik-turmystyq kúıi nasharlaǵan elderdiń bıligi qýatynan taıyp, halqy qyrǵynǵa ushyrap ta jatyr. Al bizdiń eldiń sheneýnikteriniń kásipkerlermen aýyz jalasqan sybaılas jemqorlyǵy álgi memleketterden aspasa, kem soqpaıtyny taǵy belgili. Demek, jappaı sybaılastyqpen ǵana baıyp jatqan sheneýnikterdi kórgen qarapaıym halyq bılikke degen senimnen jurdaı aıyrylatyny da túsinikti. Muny erterek ańǵarmaǵan bılik ashynǵan jurttyń ózgelerdiń aldaýyna shyrmalyp bas kótergende ǵana barmaq tisteıtini taǵy aqıqat. Endeshe, el tutastyǵyn, tynyshtyǵyn, bolashaǵyn oılaıtyn azamat sheneýnikter bolsa «ala qoıdy bóle qyryqpaı», halyqtyń nápaqasyn sýdaı simirmeı, «óle jegenshe bóle je» deıtin eldik ustanymdy ustanýy tıis.
О́ıtkeni, Elbasy sybaılas jemqorlyq memleket úshin asa qaterli qubylys ekenin aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Biraq bıliktiń, kásipkerliktiń, basqa da salalar tetigin ustaǵandar bolashaq urpaq úshin qajetti birlikten góri qunyqqan kómekeılerin oılaǵandy artyq kóredi. Buǵan dálel kóp. Máselen, Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttiginiń (qarjy polısııasynyń) tóraǵasy Rashıd Túsipbekov ótkizgen vedomstvonyń májilisinde 9 aıdyń qorytyndysy boıynsha anyqtalǵan sybaılas jemqorlyq qylmystardyń sany 8,7 paıyzǵa óskendigi aıtyldy. Qylmys artqan soń keltirilgen zııan kólemi 7,4 mlrd.teńgeni quraǵan. Salyq organdary qyzmetkerleriniń jalǵan kásipkerlik sýbektilerine qamqorlyq jasaýynyń 11 deregi, keden organdary men shekara qyzmetkerleriniń qatysýymen jasalǵan 4 ekonomıkalyq kontrabanda deregi anyqtalǵan. Sol sııaqty, memlekettik baǵdarlamalardyń sheńberinde anyqtalǵan sybaılas jemqorlyq qylmystardyń sany 3 eselep artyp, olardan keltirilgen zalal 5,9 mlrd.teńgeden asypty.
Al Qarjylyq jáne ekonomıkalyq qylmystardy ashý departamentiniń bastyǵy Janat Elamanov 9 aıda anyqtalǵan qarjylyq jáne ekonomıkalyq qylmystardyń sany 36 paıyzǵa artqanyn málimdedi. Máselen, munaı men munaı ónimderiniń zańsyz aınalymy salasynda anyqtalǵan qylmystardyń sany 10 esege, jalǵan kásipkerlik boıynsha 4 esege, qylmystyq jolmen tabylǵan tabysty zańdastyrý boıynsha 3 esege, jalǵan jáne qasaqana bankrottyq boıynsha 2,5 esege artqan.
Alaıaqtardy quryqtaýda aldyna jan salmaıtyn Astana qalasynyń ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamenti jalǵan kásipkerlikti qurý jáne salyqtardy tóleýden jaltarý derekterin taǵy aıdaı pash etti. Bul qylmys túrin jasaǵan qylmyskerler úshin jazalaý merzimi 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýdy jáne múlkin tárkileýdi kózdese de, sybaılastar aıylyn jııar emes. Sózimizdiń bir ótirigi joq, atalǵan departamenttiń keltirgen deregi boıynsha, sońǵy jyldary Astana qalasynda jalǵan kásipkerlik qurý faktileri keńinen etek alypty.
Jalǵan kásipkerlik óziniń aty aıtyp turǵandaı, jalǵan kásiporyndardy qurý jáne kommersııalyq mekemeler men kontragentterdi salyq tóleýden jaltartý arqyly memleketke aıtarlyqtaı zııan keltiredi. Máselen, ústimizdegi jyldyń ótken 9 aıy ishinde ǵana memleketke 21 mıllıard teńgeden astam zııan keldi. Osy derekter boıynsha elordalyq qarjy polısııasy departamentiniń qyzmetkerleri 31 qylmystyq is qozǵady. Sonyń biri «A-STEN» JShS jalǵan kásipkerligin qurǵan alaıaqqa qatysty qozǵalǵan qylmystyq is sotqa joldandy. Al tólenbegen salyq kólemi 74,3 mıllıon teńgeni qurap otyr.
Kásiporyndardyń zańsyz paıda alýynyń taǵy bir joly kontragenttermen jalǵan kelisimsharttar jasaýy bolyp tabylady. Buǵan qosa, qarjy polısııasynyń tájirıbesi kórsetkendeı, qylmyskerler jasalǵan jalǵan kelisimsharttardan 3-5 paıyz aqshalaı paıda tabady eken. Jedel-izdestirý sharalaryn júrgizý barysynda «AstanaSpesmontajStroı», «Ýspeh KZ», «RekordStroıGrýpp» sekildi 3 jalǵan kásiporyndar arqyly jalǵan esep-shottardy satý kezinde Bashkenov degen ustaldy. Onyń salyq tólemeı memleketke keltirgen zııany 2 mıllıardtan astam teńgege jetken. Atalǵan derekter boıynsha Bashkenovke qatysty 3 qylmystyq is qozǵaldy.
Aǵymdaǵy jyldyń sáýir aıynda Astana qalasynda 3 jyl boıy jalǵan kásipkerlikti júzege asyryp kelgen qylmystyq top quryqtaldy. 7 adamnan turatyn bul qylmystyq top 2010-2013 jyldar aralyǵynda 4 jalǵan kásiporyn quryp, salyq tóleýden jaltarý jáne aqsha qarajattaryn zańsyz alý qyzmetterin kórsetip kelgen. Atalǵan jalǵan kásiporyndardyń qyzmetinen, tólenbegen salyqtyń jalpy somasy 1,9 mıllıard teńge boldy. Sonymen qatar, jedel-izdestirý sharalary barysynda, Astana qalasy, Saryarqa aýdany boıynsha salyq basqarmasynyń eki laýazymdy qyzmetkeriniń joǵaryda kórsetilgen jalǵan kásiporyndarǵa qorǵaýshylyq jasaǵan áreketteri anyqtaldy. Olar jalǵan kásiporyndardyń salyqqa qatysty máselelerin belgili bir syıaqyǵa sheship berip otyrǵan.
Buǵan qosa, múliktik paıda alý jáne salyq tóleýden jaltarý maqsatynda qalalyq Ádilet departamentinde birneshe jalǵan kásiporyndardy tirkegen Ivanovqa jáne basqa da tulǵalarǵa qatysty qylmystyq is tergelýde. Atalǵan tulǵalardyń qylmystyq áreketterinen memleketke 2 mıllıardtan astam zııan kelgen.
Elbasynyń qatań tapsyrmasy boıynsha qazirgi ýaqytta kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaý boıynsha tıimdi sharalar júzege asyrylýda. Alaıda, tájirıbe kórsetkendeı, qaısybir aılaker kásipkerler, jeke bas paıdasy úshin shekten shyǵyp, túrli aram aılalardy qoldanýda. Keıbir salyq tóleýshilerdiń alaıaqtyq joldarmen mindetti salyq tólemderinen jaltarýy nátıjesinde memlekettiń múddesine úlken zııan kelýde. Bul oraıda, jalǵan kásiporyn qojaıyndarynyń qarjy-sharýashylyq qyzmetine saı salyq organdaryna salyq esebin bermeýi, qujattarǵa kirister týraly jalǵan málimetterdi engizýi, salyq salynatyn bazany jasandy azaıtyp kórsetýi, jeke operasııalardy esepten jasyrýy nemese kásipkerlik qyzmettiń joqtyǵyn rastaıtyn deklarasııany nóldik kórsetkishtermen usynýy klassıkalyq «kóleńkeli» operasııalarǵa jatatynyn atap ótý qajet.
Salyq tóleýshiler zańymyzǵa saı ózderiniń salyqtyq mindetterin oryndamaýy saldarynan, memleket jyl saıyn aıtarlyqtaı bıýdjettik qarajattardy ala almaıdy. Bul bıýdjettiń kiris bóligin ǵana qysqartyp qoımaı áleýmettik teńdik prınsıpterin buzady, kóleńkeli sektordyń ósýine jáne uıymdasqan qylmystardy órshitýge ákep soqtyrady. Sóıtip, aǵymdaǵy jyldyń ótken merziminde salyq tóleýden jaltarǵan mekemeler boıynsha 47 qylmystyq is qozǵaldy. Al osy sanattaǵy qylmystyq ister boıynsha anyqtalǵan zııan kólemi 13 mıllıardtan astam teńgeni quraıdy. Sonda baıqasańyz, jemqorlyq qylmysy múlde tómendemegen, qaıta qanatyn keńinen jaıa túsken, sebebi, ótken jyldyń 9 aıymen salystyrǵanda jemqorlyq kórsetkishter 52 paıyzǵa ósken.
Jalpy, Astana qalalyq qarjy polısııasy departamentiniń óndirisinde sybaılasa jegenderge qatysty is kóp. Sonyń biri 2009-2011 jyldar aralyǵynda deklarasııaǵa jalǵan málimetter engizý arqyly jalpy somasy 1 mıllıardtan astam teńge salyq tóleýden jaltarǵan «Rahat ı K KZ» JShS basshylaryna qatysty qozǵalǵan qylmystyq is te bar eken. Osyǵan qosa, kirister jáne shyǵystar týraly jalǵan málimetterdi salyq deklarasııasyna engizý arqyly, sonymen birge, salyq salý nysanyn jasyrý arqyly jalpy somasy 243 mln.teńgege salyq tóleýden jaltarǵan «Bahyt XX Astana Bissnes» JShS basshylaryna qatysty qylmystyq is tergelýde jatqan kórinedi.
Osylaısha, salyqtan jaltaryp, zańsyz tabys tabamyn degender omalyp ta jatyr. Máselen, korporasııalyq tabys salyǵy jáne qosylǵan qun salyǵy boıynsha deklarasııalarǵa jalǵan málimetter engizý arqyly asa iri kólemde salyq tóleýden jaltarǵan Sygankova 6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, jeke múlki tárkilenýmen jalpy tártiptegi túzetý mekemesine qamaldy. Bir ǵana Sygankovanyń qylmystyq áreketterinen memleketke 146 mıllıon teńge zııan kelgen. Sonymen qatar, óziniń zańsyz áreketteri arqyly salyq tóleýden jaltaryp, memleketke 230 mıllıon teńgeden astam zııan keltirgen «Slava-S» JShS-niń dırektory Tardjýmanıan 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Mundaı derekter, árıne, joǵaryda aıtqanymyzdaı, bizdiń elde óte kóp. Sondyqtan zańǵa pysqyryp ta qaramaı, sybaılas jemqorlyqqa salynatyn qylmyskerler halyqtyń qazynasyna qasaqana qol suǵatyn bolǵandyqtan, elimizdiń árbir azamaty ózine málim sybaılas jemqorlyq derekteri týraly dereý qarjy polısııasynyń jalpyǵa birdeı «144» senim telefonyna habarlaǵany jón.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».
