Azamat

Meniń oıymsha, elimizge táýelsizdik tańy atqannan keıingi jyldarda qolymyz jetken eń úlken jetistigimizdiń biri – syrttaǵy aǵaıyndardyń elge oralýy. Oǵan negiz bolǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń sol kezdegi astanamyz Almaty qalasynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıyn ashyp, álemniń túkpir-túkpirinde tarydaı shashyrap júrgen aǵaıyndardy elge shaqyrýy edi. Sol saıasattyń arqasynda elge el qosylyp, ortamyz toldy. Otanyna oralǵan qandas-baýyrlarymyz­­­dy jas memleketke qosylǵan adamı resýrstar ǵana emes, sonymen birge, álemniń ár shalǵaıynan elimizge quıylyp jatqan rýhanı, ǵylymı jáne ekonomıkalyq kúsh-qýat dep qabyldaǵan jón. О́ıtkeni, elge oralǵan aǵaıyndar elimizge qazaqtyń dástúrli mádenı qundylyqtarymen qosa, ózderi ómir súrgen elderdiń nebir ozyq mádenıet, óner, bilim úlgilerin ákelip jatyr.

Meniń oıymsha, elimizge táýelsizdik tańy atqannan keıingi jyldarda qolymyz jetken eń úlken jetistigimizdiń biri – syrttaǵy aǵaıyndardyń elge oralýy. Oǵan negiz bolǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń sol kezdegi astanamyz Almaty qalasynda Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıyn ashyp, álemniń túkpir-túkpirinde tarydaı shashyrap júrgen aǵaıyndardy elge shaqyrýy edi. Sol saıasattyń arqasynda elge el qosylyp, ortamyz toldy. Otanyna oralǵan qandas-baýyrlarymyz­­­dy jas memleketke qosylǵan adamı resýrstar ǵana emes, sonymen birge, álemniń ár shalǵaıynan elimizge quıylyp jatqan rýhanı, ǵylymı jáne ekonomıkalyq kúsh-qýat dep qabyldaǵan jón. О́ıtkeni, elge oralǵan aǵaıyndar elimizge qazaqtyń dástúrli mádenı qundylyqtarymen qosa, ózderi ómir súrgen elderdiń nebir ozyq mádenıet, óner, bilim úlgilerin ákelip jatyr.

Derekterge qaraǵanda, tarıhı Otanyna oralǵan qandastarymyzdyń arasynan búginge deıin 70 shaqty ǵylym doktory, 300-deı ǵylym kandıdaty shyǵypty. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq elge oralyp, halqymyzdyń ádebıeti men óneriniń, ǵylym-tehnıkasy men ekonomıkasynyń damýy jolynda aıanbaı ter tógip, shetelden alyp kelgen bilimi men ónerin Qazaq eliniń damýyna arnap kele jatqan qandas-baýyrlarymyz az emes. Solardyń biri – belgili aqyn, talantty aýdarmashy, ustaz, qytaıtanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dúken Másimhanuly.

Men 90-shy jyldardyń sońyna taman Dúkendi alǵash ret ustazy, ádebıetshi-ǵalym, akademık, marqum Rymǵalı Nurǵalıdyń qa­synda kórgen edim. Rekeń janynda turǵan qara tory, kózi baqyraıǵan bala jigitti: «Dúken Másimhan, meniń shákirtim, Shyńjańdaǵy úsh aımaq tóńkerisi kezindegi ádebıetten dıssertasııa jazyp júr. О́zi myqty aqyn», – dep tanystyrǵan bolatyn. Keıin men Astanaǵa – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetine aýysyp kettim. 1999 jyly atalǵan oqý ornynan shyǵystaný fakýlteti ashylyp, ózim sol fakýltettiń dekany boldym. Oǵan arab, parsy, qytaı, japon tilderi boıynsha stýdent qabyldadyq. Sol jyldyń kúzinde Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ shyǵystaný fakýltetin bitirgen bes-alty jas mamandy birden jumysqa qabyldadyq. Solardyń ishindegi qytaı tili boıynsha muǵalim bolyp kelgen jas mamandardan: «Qytaı tilin kimnen úırendińder?» – dep suraǵanymda: «Dúken aǵaıdan», – dep bári maqtanyshpen jaýap bergen-di. Sodan keıin Dúkenniń ózin jumysqa shaqyrdyq.

Bul jigit jas bolǵanymen, oqyǵany da, kóńiline toqyǵany da mol, taǵdyrdyń biraz ystyq-sýyǵyn kórgen, arǵy-berginiń qyr-syryna qanyq, erte eseıgen azamat. Buǵan kóz jetkizý úshin onyń ómirbaıanyn bir sholyp shyqqannyń ózi jetkilikti.

1963 jyly Qytaı Halyq Respýblı­­­kasynyń Shyńjań ólkesine qarasty Tekes aýdanynyń Aqshı degen eldi mekeninde otyrǵan Másimhan aqsaqaldyń shańyraǵynda shekesi torsyqtaı bir ul ómirge keledi. Oǵan azan shaqyryp «Dýlat» dep at qoıady. Kenjesi bolǵandyqtan ba eken, ata-anasy sábıdi erkeletip «Dúken» atap júripti de, keıin qujatqa da solaı jazylyp ketipti.

Dúkenniń aıtýynsha, ákesi Másimhan Naqysbekuly qarapaıym sharýa adamy, aýyl mollasy bolǵan kisi eken. Al atasy Naqysbek Jalpetekuly 1916 jylǵy Qar­qara kóterilisine qatysyp, ol bas kóte­rý patshaly Reseı áskerleri tarapynan ja­nysh­talǵannan keıin elin bastap Qytaı asyp ketipti. Oǵan deıin Qazaqstannyń Shálkóde óńirinde, sosyn 1917-1937 jyldary Qy­taıdyń Ile aımaǵynyń Tekes aýdanynda bolystyq qyzmet atqarypty. Jalpy, bul esim tarıhta Naqysbek sheshen degen atpen de belgili. «Qazaqtyń áıgili bı-sheshenderi» atty ensıklopedııalyq jınaqta Naqysbek sheshenniń ómirbaıany men ulaǵatty sózderi engen. Al Dúkenniń anasy da óz ortasynyń belgili aıtysker aqyny bolypty. Ári qazaq­tyń qıssa-dastandary men ertegi-ańyzdaryn naqyshyna keltirip aıtatyn kisi eken.

1982 jyly orta mektepti úzdik bitirgen Dúken sol jyly memlekettik emtıhannan eń joǵary ball jınap, Qytaıdyń astanasy Pekın qalasyndaǵy Ortalyq ulttar ýnıversıtetine qabyldanady. 1987 jyly atalǵan oqý ornynyń fılologııa fakýltetin aýdarmashy-fılolog mamandyǵy boıynsha úzdik baǵamen támamdaıdy. Sol jyly joldamamen Úrimji qalasyndaǵy ShUAR Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasyna kelip, Ádebıet ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Munda qytaı, uıǵyr halqynyń áıgili ǵalymdarymen birge, Nyǵymet Myńjanuly, Jaqyp Myrzahanov qatarly esimderi Alash jurtyna keńinen tanymal qazaq ǵalymdarymen istes-áriptes bola júrip, ǵylymı-zertteý, ádebı shyǵarmashylyq, aýdarma salalarynda ónimdi eńbek etedi. Atap aıtqanda, 1987 jyldan 1993 jylǵa deıingi qysqa ǵana bes jylda QHR-da 30-dan astam ǵylymı eńbek jarııalap, ondaǵy qazaq oqyrmandaryna «Júrekke saıahat» atty jeke jyr jınaǵyn usynady. Budan ózge sol ýaqyt aralyǵynda «Jer sharynyń qyzyl beldeýi» (roman), «Shyńjańda ótken tarıhı qaıratkerler» (zertteý maqalalar jınaǵy), «Mashına adam L.M.» (fantastıkalyq áńgimeler jınaǵy) qatarly kólemdi dúnıelermen qosa, kóptegen qytaı jáne shetel aqyndarynyń óleńderin, kóp serııaly telefılmder tárjimalaıdy.

1990 jyly onyń «Oǵyznama týraly zertteý» atty eńbegi QHR-daǵy az ult ádebıetin zertteý salasyndaǵy úzdik shyǵarma syılyǵyna ıe bolady. Al 1991 jyly Dúken Másimhanulyna ádebıet pen ǵylymı-zertteý salasyndaǵy kórnekti nátıjeleri úshin Búkilqytaılyq jastar syılyǵy, 1993 jyly QHR Jazýshylar odaǵynyń «Tyń talant» syılyǵy beriledi.

1993 jyly naýryz aıynda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Memlekettik ulttyq ýnıver­sıtetiniń arnaıy shaqyrýymen atamekenge kelgen Dúken kelisimshart merzimi bitkennen keıin tarıhı otanynda birjola qalyp, QazMÝ-diń shyǵystaný fakýltetiniń Qıyr Shyǵys elderi kafedrasynda ustazdyq etti. 1999-2002 jyldary atalǵan kafedranyń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. 2002 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti shyǵystaný kafedrasyna dosenttik qyzmetke shaqyrylǵan ol 2010 jylǵa deıin atalǵan kafedrada dosent, kafedra meńgerýshisi, professor qyzmetterin atqardy. Qazir osyndaǵy qytaı tili kafedrasynyń meńgerýshisi, professor.

Ol 1999 jyly akademık R.Nurǵalıdiń jetekshiligimen «Qytaı qazaqtary poezııasyndaǵy ult-azattyq ıdeıa (HH ǵasyrdyń 20-50 jj.)» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. HH ǵasyr basynda Qazaq elinde órken jaıyp, jalpyulttyq qozǵalysqa aınalyp kele jatqan Alash ıdeıasy, onyń tý ustaýshy kósemderi KSRO qurylǵannan keıin shekteýge, tipti, qýdalaýǵa ushyraǵan soń olardyń birazy Shyǵys Túrkistanǵa baryp boı tasalady. 1937 jyly Stalın men Shen Shısaı aýyz jalasa otyryp, ol jaqtaǵy alashshyldardyń kózin joıǵanymen, azattyq úshin belin býyp, atqa qonyp alǵan halyq aqyry Shyńjańdy azat etip, 1944 jyly Shyǵys Túrkistan Respýblıkasyn qurdy. Bul memleket 1949 jyly QHR qurylǵanǵa deıin bes jyl ómir súrdi. Osy ýaqyt aralyǵynda Aqyt qajy Úlimjiuly, Júsipbek qoja Shaıhyslamuly, Áset Naımanbaıuly, Kódek Maralbaıuly, Nurtaza Shalǵynbaev, Tańjaryq Joldyuly, Sharǵyn Alǵazyuly qatarly aqyndar Alash ıdeıasynyń, ult-azattyq kúrestiń jankeshti nasıhatshylary boldy. Dúken Másimhanulynyń atalǵan ǵylymı jumysy, mine, sol kezeń ádebıe­tindegi ult-azattyq baǵytty ýaqyt talabyna saı azat sana, ulttyq múdde turǵysynan qarastyrǵan alǵashqy irgeli zertteý edi.

2008 jyly Dúken Másimhanuly «Qazaq jáne qytaı ádebıetterindegi ulttyq dástúr men jańashyldyq» (M.Áýezov pen Lý Shún shyǵarmalary negizinde) degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Bul ǵylymı jumysty talqylaıtyn negizgi jetekshi uıym M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty bolyp bekitilgen eken. Ol kezde men osy ınstıtýttyń dırektory edim. Instıtýt qyzmetkerleri, ǵalymdar jumyspen tanysyp shyqty. Taqyryp tyń. Onyń ústine jumys «salystyrmaly ádebıettaný ǵylymynyń» shıfry boıynsha oryndalǵan. Eńbek jan-jaqty, qyzý talqylandy. Sebebi, Qazaq eline HH ǵasyrdyń 30-40-jyldarynda enip, jaılap órken jaıa bastaǵan salystyrmaly ádebıettaný ǵylymy 50-jyldardan keıin múlde suıqyl tartyp, suıylyp bardy da, araǵa jarty ǵasyrdaı ýaqyt salyp, tek táýelsizdikten keıin ǵana ǵylym retinde ornyǵyp, qalyptasa bastady. Onyń osynsha kesheýildep, kenjelep qalýynyń, árıne, ózindik sebepteri bolmaı qalǵan joq. Eń basty sebepterdiń biri retinde keńestik kezeń tusynda bir mezgil salystyrmaly ádebıettaný ǵylymyna «býrjýazııalyq ǵylym» degen aıdar taǵylyp, ony arnaıy qarastyrýdyń, ádebı zertteý tásili retinde jandandyrýdyń múmkindigi bolmaǵandyǵyn aıtýǵa bolar edi. Ekinshi bir sebep – ulttyq respýblıkalardaǵy aqyn-jazýshylardyń bárin jappaı «uly orys qalamgerleriniń, orys ádebıetiniń shekpeninen shyqqan» degen tanym beleń aldy da, «salystyrmaly ádebıettaný ǵylymy» turǵysynan kim ne jazsa da, tek qana osy ıdeıany «tııanaqtaýǵa, dáleldeýge» májbúr boldy. Sóıtip, uly Muhań (Áýezov) bastaǵan qazaq qalamgerleri «orys qalamgerlerinen úırengen, úlgi alǵan» retinde qarastyrylyp keldi. Al Dúken Másimhanulynyń qazaq jazýshysy Muhtar Áýezovti qytaı qalamgeri Lý Shúnmen salystyrýy, shynymen de qazaq ádebıettaný ǵylymy úshin úlken jańalyq boldy. Sondaı-aq, sózdiń osy tusynda atal­ǵan jumystyń Qazaqstanda «salystyrmaly ádebıettaný» ǵylymy boıynsha memlekettik tilde qorǵalǵan tuńǵysh doktorlyq dıssertasııa ekenin de atap aıtqan oryndy.

Búginde aqyn, qytaıtanýshy ǵalym, aýdarmashy retinde tanylǵan Dúken irgeli 12 kitap pen 300-den asa zertteý maqala avtory. Sondaı-aq, QHR az ult jazýshylary ǵylymı qoǵamynyń, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne Dúnıejúzi sınologtar qoǵamynyń múshesi. 2012 jyldan beri Dúken Másimhanuly QHR ShUAR Mádenıet mınıstrligine qarasty О́ner ınstıtýtynyń usynys etilgen professory.

Ádebıetke, jalpy shyǵarmashylyqqa o basta óleńmen kelgen Dúken Másimhanulyn búginde respýblıka jurtshylyǵy óz úni aıqyn, óz qoltańbasy qalyptasqan talantty aqyn retinde tanyp úlgerdi. Bul arada onyń poezııalyq shyǵarmalaryna taldaý jasap otyrýǵa ýaqyt tar. Degenmen, onyń aqyndyq talantyn tómendegi derekter tolyq aıǵaqtasa kerek: búginge deıin ol birneshe márte halyqaralyq jáne respýblıkalyq músháıralardyń jeńimpazy; 2011 jyly qyrkúıekte Túrkııanyń Elazyǵ qalasynda ótken «Túrki dúnıesi jazba aqyndarynyń festıvaline» Dúken Másimhanuly qazaq aqy­ny retinde arnaıy shaqyryldy. Bul kún­de aqyn óleńderi túrik, orys, qytaı, japon, ózbek, qyrǵyz, uıǵyr tilderine aýdarylǵan.

Onyń elge oralǵan kezi syrttan kelgen aǵaıyndardy bylaı qoıyp, Qazaqstanda aýyl-aýylymen, qaýym-baýyrymen otyrǵan jurttyń ózi táltirektep, «shyqpa janym, shyqpalap» zorǵa kún kórip otyrǵan ýaqyt bolatyn. Ol az deseńiz, onsyz da mardymsyz jalaqy jarty jyldap, tipti, jyldap berilmeı qalatyn. Esesine qara bazarda Qytaıdan ákelgen 100 teńgeniń taýaryn 100 AQSh dollaryna oılanbaı da qınalmaı saýdalaýǵa bolatyn edi. Osyndaı «maı shelpekti» kórip jumysyn da, oqýyn da tas­­­tap saýdaǵa ketip qalǵan aǵaıyndardyń bira­zyn ózim jaqsy bilem. Belsheden batar sol «batpan quıryqty» kóre tura Dúken ustazdyqtan bezinbedi. Sóıtip, ol elimizge júzdegen qytaıtanýshy jas mamandar tárbıelep, qazaqstandyq qytaıtaný ǵylymynyń qalyptasýy men damýyna óziniń bir kisilik úlesin qosyp keledi. Sonymen birge, onyń «Qytaı tili fonetıkasynyń negizderi», «Qytaı fılologııasyna kirispe», «Lý Shún álemi», «Lý Shúntaný dáristeri», «Qytaı ádebıetiniń tarıhy» (eki tom), «Elta­ný mátinderi» atty oqýlyqtary óz shákirt­teriniń qolynda júrgen bolsa, Aınur Ábı­denqyzy ekeýi qurastyrǵan «Qytaısha-qazaqsha úlken sózdik» (70 myń sóz ben sóz tir­kesi qamtylǵan) atty sózdigi baspadan shyǵý aldynda.

Búginge deıin Dúken Másimhanuly Qazaq eli úshin 100-den astam qytaıtanýshy maman tárbıelep shyǵarǵan bolsa, sol shákirtteriniń deni qazir Prezıdent Ákimshiligi, SIM, Qorǵanys mınıstrligi, Memlekettik qaýipsizdik komıteti, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Qazaqstannyń QHR-daǵy elshiligi men konsýldyqtarynda, qazaq-qytaı birlesken kásiporyndarynda jemisti eńbek etýde. Dúkenniń ustazdyq saladaǵy eńbegi de elenbeı qalǵan joq. Jaqynda ol jas urpaqty oqytý men tárbıeleý isindegi eleýli tabystary úshin «Y.Altynsarın» medalimen marapattaldy.

Joǵarydaǵy ǵylymı hám ádebı eńbekterden tys merzimdi baspasózde Dúken Másimhanuly kóptegen qytaı qalamgerleriniń shyǵarmalaryn tárjimalap, qazaq oqyrmandaryna turaqty túrde usynyp keledi. Onyń aýdarma salasyndaǵy shoqtyqty dúnıesi retinde memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen qytaıdyń uly jazýshysy Lý Shúnniń tańdamaly shyǵarmalaryn («Lý-Shún. Povester men áńgimeler», Astana. 2010) atap aıtýymyzǵa bolady. 2012 jyly osy aýdarma eńbegi úshin Dúken Másimhanulyna Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵyn berýi aýdarmaǵa da, aýdarmashyǵa degen oryndy baǵa dep esepteımiz.

Atamyz qazaqta: «Jylqyda da jylqy bar, qazanaty bir basqa. Jigitte de jigit bar, azamaty bir basqa», – degen ataly uǵym bar. Sózimizdi qoryta kele aıtarymyz, táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda-aq: «Otanym!» dep alyp-ushyp elge jetken, atajurtyna oralǵan 20 jyldan beri elimiz­­­­­diń rýhanı túleýi men damýy jolynda jan aıamaı eńbek etip kele jatqan Dúken Má­sim­hanuly halqymyzdyń uǵymyndaǵy «azamat» degen ardaqty atqa ábden laıyq jan.

Seıit QASQABASOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti

qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi,

QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

ASTANA.