Munaıly Mańǵystaý – shet memleketterden oralǵan baýyrlardyń qazyǵyn qaǵyp, qosyn tiger mekenge aınaldy. Buǵan turǵyndar sanynyń az bolýy da áser etken bolýy kerek. Al ekinshiden – munaıymen tanymal, mal ósirýge qolaıly, turmysqa jaıly qutty qonys bolýynyń da yqpaly joq deı almaımyz.
Munaıly Mańǵystaý – shet memleketterden oralǵan baýyrlardyń qazyǵyn qaǵyp, qosyn tiger mekenge aınaldy. Buǵan turǵyndar sanynyń az bolýy da áser etken bolýy kerek. Al ekinshiden – munaıymen tanymal, mal ósirýge qolaıly, turmysqa jaıly qutty qonys bolýynyń da yqpaly joq deı almaımyz.
Aldyńǵy kezekte kelgender baıyrǵy turǵyndarmen sińisip, quda-jekjat bolyp aralasyp, aýlasynda qarakóz ul-qyzdary asyr sala oınaǵan qazaqtyń bir shańyraǵy bolyp ketti. Oılaǵany ońynan orala qoımaı, áli kúnge páter jaldap sabylyp júrgender de bar. Atajurt bolǵanmen, arnaıy baryp atbasyn tirep, júgin túsirer óz úıi bolmaǵasyn, oralman aǵaıyndardy Qazaqstanǵa, ózi qonys etpek bolǵan óńirge beıimdeý, elimizdiń zań-zákúnderin oqytyp, ana tildi úıretý, azamattyq alǵansha qoltyǵynan demeý maqsatynda osydan 3 jyl buryn Aqtaý qalasynda «Oralmandardy beıimdeý jáne kiriktirý» ortalyǵy ashylǵan bolatyn. Eńseli ǵımaratta otyryp, zańdylyqqa saı qujattaryn túgendep, azamattyǵyn alǵan belgili merzimnen soń olar ortalyqtan shyǵyp, eldi mekenderge qonystanýy tıis bolatyn. Biraz otbasy tıisti tártiptiń tezinen shyqqan joq, osylaı jasady. 2013 jyldyń basynan beri oblysqa 614 otbasydan quralǵan 2830 oralman keldi. Olardyń 181 otbasy Beıneýge, Munaıly aýdanyna 358 otbasy, 6 otbasy Túpqaraǵan aýdanyna, Mańǵystaý aýdanyna 1 otbasy, Aqtaýǵa 38 otbasy bólinip ornalasty. Arnaıy ortalyqty nópir qonaq basyp qalmaǵanmen, kelýshiler de joq emes.
Jýyrda atalmysh ortalyqtyń jańa basshysy E.Boranbaev ortalyqtyń ózindik máseleleri jetkilikti ekendigin jetkizdi. Oralmandarǵa arnalǵan shańyraq astynda qazir 90 otbasynyń 436 adamy turyp jatyr. О́zbekstannan kelgen 45 otbasynda – 199, Túrkimenstannan qonys aýdarǵan 20 otbasyndaǵy 112 baýyrymyz, Irannan kóship kelgen 19 otbasynda – 77, Saýd Arabııasynan kelgen 5 otbasynda – 45 jáne Mońǵolııadan oralǵan 1 otbasynda 3 adam – ortalyq turǵyndary. Kórip otyrǵanymyzdaı, keıbir otbasylarda 9-10-nan bala ósirip otyrǵandar bar, qatarymyzǵa qosylyp, sanymyzdy kóbeıtken qandastarǵa súısinesiń de. Biraq... qyzmetke kelisimen ortalyqtyń, ondaǵy turǵyndardyń qujattarymen jekelep tanysqan E.Boranbaevtyń aıtýynsha, olar munda turýdy májbúrlikten emes, paıdakúnemdikke aınaldyryp bara jatqan kórinedi. Iаǵnı, kópshiliginiń qala shetindegi shaǵyn eldi mekenderde, Munaıly aýdanyna qarasty aýyldarda jeke úıleri bar eken. Olardy qarajat tabý maqsatynda jaldap qoıyp, ózderi oralman esebinde oty men sýy tegin ortalyqta shaljıyp jatýdy ádetke aınaldyrǵan. Saýda jasaýǵa qolaıly – bazar taıaq tastam jerde. Tipti, osy ortalyqta turyp esiginiń aldyna úsh birdeı jeńil kólik qańtarǵan otbasylar da joq emes. Munda «kirigip, beıimdelip» ketkeni sonshalyqty, dálizge ilingen ortalyqqa qabyldaný men odan shyǵý merzimi kelgende, ıaǵnı 6 aıdan soń tártipke saı kiltti tapsyrý qaǵıdalary nazardan tys qalǵan. Munda 3 jyldan beri turaqty turyp kele jatqandar bar. Ortalyqtaǵy jaılylyq Irannan kelgenderine 3 jylǵa jýyqtap qalǵan 19 otbasy múshelerin azamattyq alý úshin qujat tapsyrýǵa asyqtyrmasa, ózge 37 otbasy Qazaqstan azamattyǵyn alyp, týý týraly kýálikke ıe bolsa da, shyqqysy joq.
– Kimderdiń qaı jerlerde úıi bar ekenin anyqtaý óte qıynǵa soǵatyn túri bar. Sebebi, turǵyn úılerdi týystarynyń atyna jazdyryp qoıǵan. Ortalyqtyń jyl basynan bergi kommýnaldyq qyzmetke qaryzy 22 mln. teńgege jetti. Ony kim tóleıdi? Bul memlekettiń moınyna minip alý emes pe? – deıdi ortalyq basshysy.
Osylaısha óz ishinen másele týyndap turǵan ortalyqqa Aqtaý qalalyq ákimdiginiń qaqaǵan qysta úıi órtengen 8 otbasyny ornalastyrýy da qosymsha salmaq júktep beripti. Tótenshe jaǵdaı tótenshe jumys, tóte sheshimdi qajet etedi. Saqyldaǵan sary aıazda baspanasyz qalǵan turǵyndardy ortalyqqa ýaqytsha ákelip ornalastyrýdy qatelik deı almaımyz, tipti qoldaryna kómek retinde az-maz qarajat ta bergen. Qazaq qashanda qaıyrymdy halyq qoı, osy qarajat ústine aǵaıyn-týystardyń kómegi qosylyp, jetpegenine nesıe alǵan eki qazaq otbasy – Ońǵarbaevtar men Ámirbekovter órtengen úılerin jóndep, qaıta kóship alǵan. Al ózge jerlester ortalyqtan taban aýdarǵan joq. Ýáji – baratyn jerleri joq, al qalalyq ákimdik «másele jýyq arada sheshiledi» degendi aıtady. Ortalyq basshysy úıi órtený saldarynan kelgen qonaqtardyń tártibine de narazylyq bildirdi. Ishimdik pen temeki júrgen jerde jazym kóp, aqshańqan ǵımarat bir kúni órt qushaǵyna orana ma degen qaýpin jasyrǵan joq.
Ortalyqtaǵy ahýal budan ári qalaı órbiri belgisiz. Eki qolyna bir kúrek tappaı, shıetteı bala-shaǵasyn qalaı asyraryn bilmeı daǵdarǵan nemese múgedek-miskini kóp mújálsiz otbasylar bolsa bir sári, óz qoly óz aýzyna jetetin aǵaıyndardyń munysy nesi?
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.
