Jergilikti bılik oryndarynyń nemquraıdylyǵy men salǵyrttyǵynan oqýshylar men ustazdar qaýymy sharshap, senimderine selkeý túsirgen jaıy bar
Oblystyń bilim berý salasynda shaǵyn mektepter máselesi jyl ótken saıyn ótkirlene tússe, úsh aýysymmen jumys isteıtin oqý ordalarynyń jańa ǵımaratqa qonys aýdarý jaıy áli kúnge deıin qur sózden aspaı keledi. Onyń basty sebebi, jergilikti sheneýnikterdiń qaǵazbastylyǵy men saǵyzdaı sozyp júrýge ábden daǵdylanǵan qurǵaq ýádelerinde jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Áıtpese, kóp jyldan beri ár deńgeıdegi atqarýshy bılik nazaryna úzbeı usynylyp kele jatqan tolǵaqty problema áldeqashan sheshimin tapqan bolar edi. Kópshiliktiń tózimin taýysqan qabyrǵaly máseleniń mánisine úńilgenimizde taıaqtyń eki ushy da memlekettik qyzmetkerlerdiń basyna soqqy bolyp tıip jatty.
Jergilikti bılik oryndarynyń nemquraıdylyǵy men salǵyrttyǵynan oqýshylar men ustazdar qaýymy sharshap, senimderine selkeý túsirgen jaıy bar
Oblystyń bilim berý salasynda shaǵyn mektepter máselesi jyl ótken saıyn ótkirlene tússe, úsh aýysymmen jumys isteıtin oqý ordalarynyń jańa ǵımaratqa qonys aýdarý jaıy áli kúnge deıin qur sózden aspaı keledi. Onyń basty sebebi, jergilikti sheneýnikterdiń qaǵazbastylyǵy men saǵyzdaı sozyp júrýge ábden daǵdylanǵan qurǵaq ýádelerinde jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Áıtpese, kóp jyldan beri ár deńgeıdegi atqarýshy bılik nazaryna úzbeı usynylyp kele jatqan tolǵaqty problema áldeqashan sheshimin tapqan bolar edi. Kópshiliktiń tózimin taýysqan qabyrǵaly máseleniń mánisine úńilgenimizde taıaqtyń eki ushy da memlekettik qyzmetkerlerdiń basyna soqqy bolyp tıip jatty.
QURǴAQ ÝÁDEMEN TOIDYRǴAN BASShYLAR
Elbasy Nursultan Nazarbaev 2007 jylǵy «Jańa álemdegi jańa Qazaqstan» atty Joldaýynda eńbek naryǵynyń damý serpini men keleshegine sáıkes keletin bilim berý men kásiptik qaıta daıarlaýdyń halyqaralyq standarttaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan 6 mindetti daralap kórsetken bolatyn. Solardyń ishinde memlekettik-jekemenshik seriktestik negizinde elimizdiń óńirlerinde 100 mektep salý, 3 aýysymdyq oqytýdy joıý jónindegi tapsyrmalar jurtshylyq tarapynan qyzý qoldaý taýyp, oqý men tárbıe júıesin sabaqtastyrýdyń keshendi úlgisindeı qabyldanǵan edi. Osy jyly Ǵ. Músirepov aýdanynyń ortalyǵy Novoıshım kentinen 5 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Peskı aýylynda 250 oryndyq jańa mektep ǵımaraty boı kóterip, oqýshylar men ustazdar qaýymyna úlken tartý jasalǵanyn súıinispen eske alsaq, aýdan ortalyǵynda 1991 jyldan jumys istep kele jatqan Novoıshım qazaq orta mektebine mundaı múmkindikke ıe bolý ázirge ıgi arman kúıinde qalyp otyrǵan jaıy bar. Oqý isiniń meńgerýshisi Gúlmıra Joldasbaevanyń aıtýyna qaraǵanda, alǵash ashylǵan qazaq synybyna bastapqyda 13 bala tartylyp, keıin kúrt kóbeıip sala bergen. Bastapqyda qazirgi aýdandyq ákimdiktiń birinshi qabatyna jaıǵassa, keıin atqarý komıtetiniń ǵımaraty basybaıly berilgen. Qazir oqýshylardyń sany 400-den asady. Ulttyq rýh pen qazaqy tárbıeniń ortalyǵy sanalatyn shalǵaıdaǵy bilim úıiniń búgingi keıpi adam aıarlyq halde. Qurqyltaıdyń uıasyna uqsaǵan bólmeler eshqandaı sanıtarlyq-gıgıenalyq talaptarǵa jaýap bermeıdi. Úıirmeler men fakýltatıvtik sabaqtardy, ulttyq biryńǵaı testileýge ázirlik sharalaryn akt zalynda ótkizýge májbúr. Kabınettik júıemen oqytý jaıyn sóz etýdiń ózi artyq. Bıyl daıarlyq tobynan 40, balabaqshadan 20 búldirshin 1 synyptarǵa qabyldanyp, dıreksııa bulardy qaıda syıǵyzarlaryn bilmeı áýrege túsken. О́ıtkeni, synyptar – 30, al kabınetter – 12 ǵana. Balalaryn qazaq tilinde oqytqysy keletin ata-analar kóp bolǵanymen, beınetti tirligimizdi kórgennen keıin at-tondaryn ala qashady. О́zimiz de bala qabyldaýǵa shekteý qoıyp otyrmyz, deıdi qaıyspas qara nardyń júgin birlese kóterisken uıymshyl ujym músheleri. Dırektor bolsa kabınetin synypqa aınaldyryp, ózi burynǵy qoımaǵa kóshýine týra kelgen. Mekteptiń taǵy bir joǵy – sport zaly, oıyn alańy, muǵalimder bólmesi.
Aýdandyq bilim bóliminiń basshysy Serik Altaev 54 mektepke deıingi uıymnyń 12-i memlekettik tilde bilim beretinin, olarda 1300-deı bala oqıtynyn aıta kelip, jańa mektep úıin salý máselesi 17 jyldan beri kóterilip kele jatqanyn, biraq jaǵdaıdyń ózgermegenin, úsh aýysymǵa kóshkeli kóptegen problemalardyń týyndaǵanyn jetkizdi. Ol bizdi oblystyq, respýblıkalyq quzyrly oryndarǵa, halyq qalaýlylaryna jóneltilgen hat úlgilerimen tanystyrdy. Kabınetshil sheneýnikterdiń egizdiń syńaryndaı uqsas qaǵazbasty da taptaýryn jaýaptary aýdan men oblys arasyn soqpaq jolǵa aınaldyryp, jaýyr etken tárizdi.
Birer mysal keltireıik. 2007 jyly oblystyq bilim basqarmasy atyna joldanǵan hatta 400 oryndyq mektep salý týraly jurtshylyqtyń ótinishterine «mektep qurylysy oblystyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵdarlamasyna engiziledi» degen jaýap berilgenimen, kópirme ýáde kúıinde qala bergen. «Jazǵan qulda sharshaý joq» demekshi, odan qaıyr bolmaǵannan keıin oblys ákiminiń sol kezdegi orynbasary Aleksandr Chjenge taǵy bir úshbý hat jiberilgen. Olardyń sondaǵy ótinip júrgeni– bolashaq mektep ǵımaratynyń jobalyq-smetalyq qujattamasy men memlekettik saraptama daıyndaýdy tezdetý, ol úshin jergilikti qazynadan qarajat bólý. Usynys-ótinishterdiń respýblıkalyq vedomstvolarǵa da túskeni baıqalady. Ondaǵylardyń jobalyq-smetalyq qujattama men saraptama daıyn bolmaıynsha mektep qurylysyna respýblıkalyq bıýdjetten qarajat bólinbeıdi degen eskertýlerine qaramastan, máseleni túbegeıli sheshýge jergilikti sheneýnikterdiń asyqpaǵany tańdandyrady. Qurylys basqarmasy ótkizgen konkýrs qorytyndysy boıynsha 2011 jyly astanalyq «Tehnoaktıv» JShS jobalyq-smetalyq qujattamany ázirleýshi bolyp tabylǵanymen, qarajat qarastyrylmaýy saldarynan oryndalý merzimi keıinge shegerilgen. Oblys ákiminiń sol kezdegi orynbasary Aleksandr Chjen de, bilim basqarmasynyń basshysy Oral Qappasov ta óz attaryna kelip túsken ótinish-tilekter negizinde pármendi sharalar qarastyrýdyń ornyna qolastyndaǵylarǵa joldaı salǵan. Osylaısha bir-birine silteýmen istiń aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp baryp, oblystyń jańadan taǵaıyndalǵan ákimi Samat Eskendirovtiń jurtshylyq aldyndaǵy birinshi esebine deıin saǵyzsha sozylyp kelgen. Aımaq basshysy tıisti qujattardy jasatýǵa qajetti qarajatty dereý bóldirtti.
Búgingi kúni jaǵdaıdyń qalaı óris alǵanyn bilý maqsatymen oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Kúlpash Qalǵojınaǵa jolyqqanymyzda bylaı dedi:
– Oqýshylar 150 orynǵa shaqtalǵan eski ǵımaratqa syımaǵandyqtan, bastaýysh synyptardy agrotehnıkalyq kolledjge ornalastyrýǵa týra keldi. Bilýimshe, jobalyq-smetalyq qujattamany ázirlep, memlekettik saraptamadan ótkizýge 12 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Bul ispen Kókshetaý qalasyndaǵy «Gorselproekt» jobalaý ınstıtýty aınalysyp, jyl aıaǵyna deıin bitirmek oılary bar. Jańa mektep úıin salýǵa jer telimderi daıyn.
Mine, jergilikti sheneýnikterdiń qaǵazbastylyǵynyń saldarynan sergeldeńge túsken shalǵaıdaǵy aýyl balalary Keńes ókimeti kezindegi aýatkomnyń tar ǵımaratynda áli qansha jyl turaqtary belgisiz.
QARJYNYŃ JOQTYǴY TYǴYRYQQA TIREITIN TÚRI BAR
Úsh aýysymmen oqıtyn Taıynsha aýdanyna qarasty №5 qazaq orta mektebi keńestik kezeńniń ımperııalyq kórinisindeı elesteıtin kompartııanyń jergilikti jerdegi qurylymy aýpartkomnyń eki qabatty ǵımaratyn 1994 jyly ıelenip, sodan beri turaqty qonys etip keledi. Ári ketse 110 orynǵa arnalǵan mekeme áýelde 54 oqýshy úshin keń saraıdaı kóringenimen, búginde 400 balany qalaı syıdyraryn bilmeı dal. Bolashaǵy buldyr eldi meken turǵyndary men atajurtpen qaýyshqan aǵaıyndarymyzdyń Taıynsha kentine kóship kelýine baılanysty suranys tipti arta túsken. Onyń ústine bala týý sekildi demografııalyq ahýaldyń oń áserleri de óz yqpalyn tıgizip otyrǵanyn aıta ketken oryndy.
Mundaǵy basty másele de – ǵımarattyń qolaısyzdyǵynda. Ol jóninde jergilikti máslıhat depýtattarynan bastap qoǵamdyq uıymdarǵa deıin qansha dabyl qaqsa da, kókeıkesti máseleni salqynqandylyqpen sheshýge jergilikti laýazym ıeleri qaýqarsyz bolyp shyqty. Shyndyǵyna kelsek, «ózimdiki degende ógiz qara kúshim bardy» bylaı qoıaıyq, «ózgeniki degende bir kisideı isim bardyń» áreketin de kórsete almaǵany qynjyltady. Osyndaıda «áı der áje, qoı der qoja» bolmaǵannan keıin basshylyqtan bereke ketedi eken degen oıǵa qalasyń.
Mektep úıiniń úlgili jobada ornalaspaǵanyna qaramastan, ujym táýir kórsetkishterge qol jetkizip keledi. 40 muǵalimniń 35-i joǵary bilimdi. Aralarynda ártúrli marapat ıegeri atanǵandary barshylyq. Zaman úrdisine saı jabdyqtalǵan hımııa, fızıka, bıologııa, ınformatıka, mýltımedııa kabınetteri bar. 30 oryndy ınternatta jaqyn eldi meken balalary jatyp oqıdy. Oqý men tárbıe jumysynyń odan ári ilgerileýine ǵımarattyń tarlyǵy qolbaılaý bolyp otyrǵanyn ustazdar jasyrmaıdy. Oblys ákimi Samat Eskendirovtiń máseleni óńirge jumys saparymen kelgen Premer-Mınıstrdiń orynbasary – О́ńirlik damý mınıstri Baqytjan Saǵyntaevqa málimdep, Úkimet deńgeıinde sheshýdi ótingenin estip, qýanysyp qaldy.
– Mektepke qolymyzdan kelgen kómekti jasaýdamyz. Jergilikti bıýdjetten bólingen qarjyǵa ashana, sport zalyn salýǵa, qural-jabdyqtar alýǵa járdemdestik. Mektepaldy daıarlyq toby jumys isteıdi. Oqýshylar syımaı jatqandyqtan, basqa mektepterde oqytý úrdisine kóshtik,–dedi óz sózinde aýdandyq oqý bóliminiń jetekshisi Erkin Orazov.
Endigi basty másele, smetalyq-jobalyq qujattamalardy ázirlep, memlekettik saraptamadan ótkizýge qarajattyń bólinbeýinde. Aýdan ákimi men bilim, qurylys basqarmalary basshylarynyń óz mindetterin ózgege ıtere salmaı bilek sybana kirisetin tusy osy! Álde taǵy da qurǵaq ýádelerdi qarsha jaýdyryp, qaǵaz júzinde tap-tuınaqtaı etetin ádetterine basar ma eken?
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Soltústik Qazaqstan oblysy.
