...Bala kúnimizde qytymyr qys keıinge qalyp, jasyl jelek jamylǵan kóktemniń kelisimen Tabıǵat-Anadan kútetin bir erekshe qubylys bolýshy edi. Ol – kúnniń alǵashqy kúrkiri. Nege deısiz ǵoı? Aspan álemindegi tap osy tańǵajaıyp qubylys biz úshin sýǵa shomylý maýsymynyń beıresmı ashylý saltanatyndaı kórinetin. Ata-anamyzdyń, ózge de eresekterdiń aıtqany bolsa kerek, quıttaı kezden qulaqqa quıyp óskenimiz osy: aspanda alǵash jaı oınaǵan kúnniń ertesinen bastap sýǵa túsýge bolady.
Bir qyzyǵy, bala kúnde qalyptasqan qaǵıdany kúni búginge deıin buzǵanymyz joq. Birer aı buryn kóktem de shyqty, kún de jylyndy. Kún qashan kúrkireıdi eken dep kókke de qarap úzdiktik. Tek, aıaqqa tusaý, kóńilge qaıaý salǵan pandemııa ǵana jyldaǵy pármenimizdi tejedi. Biz ǵana emes, bútin bir álemdi ábigerge túsirdi bul kesel. Resmı málimetke sensek, jahandy jaılaǵan koronavırýs ınfeksııasyn juqtyrǵandardyń sany 21,6 mln-nan asypty. «Jyǵylatyn jerimdi bilsem, saban tósep qoıar edim ǵoı» demekshi, indetti kimnen, qashan juqtyryp alatynymyz belgisiz. Alaıda indetten de bólek qaýip bar emes pe? Máselen, sýǵa batý qaýpin alaıyq.
Meıli, kózge kórinbeıtin vırýsty ańdamasaq, ańdamaıtyn da shyǵarmyz, alaıda sýǵa shomylýdyń qarapaıym erejelerin saqtaýǵa bolar edi ǵoı? Toǵyz jany bar degen túsinik qalyptasqan mysyq ekesh mysyqtyń ózi sýdy aınalyp qashatyn bolsa, jalǵyz-aq jany bar adamzat balasyna erkinsýdiń esh reti joq edi. Muny biz Tótenshe jaǵdaılar komıteti keltirgen qaraly tizimge qarap aıtyp otyrmyz. Sol málimet boıynsha maýsymnyń alǵashqy kúninen beri elimizde eki júzden astam adam kóz jumypty. Salǵyrttyqtyń saldary – osy!
Eskertilmedi emes, azamattyq qorǵanys qyzmetkerleri eskertýdeı-aq eskertip jatyr. Soǵan qulaq asyp jatqan kim bar? Atalǵan komıtettiń mamandary otandastarymyzdyń ómirin qorǵaý, olardyń sýdaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda túsindirý, qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alý jumystaryn udaıy júrgizip keledi. Kún saıyn qutqarýshylar men polısııa qyzmetkerleri reıdke, patrýlge shyǵady. Bul ıgi isten volonterler de bas tartyp jatqan joq.
Aıtaıyq, qutqarýshylar polısııa departamentimen, volonterlik uıymdarmen birigip azamattardyń qoǵamdyq oryndardaǵy júris-turysyn jáne sý aıdyndaryndaǵy qaýipsizdik qaǵıdalaryn túsindirý boıynsha birlesken reıdter men patrýldeý júrgizýde. Birinshi ret emes, árıne. Jyldaǵydaı bıylǵy 1 maýsymnan bastap osyndaı is-sharalar keńinen qolǵa alynypty. Sý aıdyndaryndaǵy qaýipsizdik erejelerine qatysty 408 myńǵa jýyq úgit-nasıhat ónimderi (paraqshalar, jadnamalar) taratyldy. Sonymen qatar júrgizilip jatqan reıdterge, túsindirý jumystaryna buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi tartylýda. Sýdaǵy júris-turys qaǵıdalary baıandalatyn beınerolıkter de jyl saıyn ázirlenip, respýblıkalyq telearnalarda kórsetiledi.
«Bir adamnyń bostandyǵy basqa adamnyń bostandyǵy bastalatyn jerde aıaqtalady» degen qanatty sóz bar emes pe? Sol sııaqty, adamzat balasynyń qandaı da bir quqyǵy bar bolǵan soń, mindettiń de mindetti túrde bolýy zańdy. Quqyq ta, minde te qatar júredi. Jaýapkershiliktiń júgi degen bolady. Qolyńmen istegenińdi moınyńmen kótere bilýiń qajet. Alaıda aıtyp sóz, uryp taıaq ótpeıtinderge qaıtpek kerek? Árıne, eshkim eshkimdi uryp-soǵyp jatqan joq. Tek, túspe degen sýǵa túsip, júzbe degen jerde júzgenderge, mas kúıinde maltyp, shomylý erejelerin saqtamaǵandarǵa jaza qoldanbasa bolmaıdy. Qylmystyq emes, ákimshilik jaza! Qaltasy qaǵylyp, aıyppul tólegen adam budan soń qaıtyp ereje buzýǵa bel baılamas edi. Ol da qaıǵyly oqıǵanyń aldyn alýdyń bir joly.
Osy maqsatta elimizdegi qutqarýshylar quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerimen, erikti volonterlermen tize qosyp, sýǵa shomylý maýsymy bastalǵannan beri (1 maýsym) 23 myńnan astam reıd jáne patrýldeý júrgizdi. Sonyń nátıjesinde 4537 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Olarǵa «Qoǵamdyq oryndarda bolý qaǵıdalaryn buzý» ÁQBK 440-baby jáne «Ortaq sý paıdalaný qaǵıdalaryn buzý» 364-baby boıynsha jalpy sommasy 10 mln teńgeni quraǵan aıyppul salyndy. «Qudaı saqtanǵandy ǵana saqtaıdy» ǵoı. Áıtpegende álgi 4537 demalýshy aıyppulmen qutylyp emes, ajaldyń quryǵyna iligip, tutylar ma edi degen oıda qalamyz... Salǵyrttyq san soqtyrady.
Sol quryqqa ilige jazdap, ólim aýzynan qalǵandar da bar. Jyl basynan beri elimizdiń sý aıdyndarynda qutqarýshylar 149 adamdy ajaldan arashalap qaldy. Sonyń 32-si – balalar! Al sýǵa shomylý maýsymy bastalǵannan beri 127 adam qutqarylsa, sol 127-niń arasynda 24 bala bar.
Ajaldan qutylǵandardy estip, qýanyp jatqanda jazym bolǵandardyń sanyn kórip, kóńilimiz nildeı buzylmasy bar ma? О́tken jyly 253 demalýshy kóz jumyp, sonyń arasynda 82 bala bolǵan edi. Bıylǵy 1 maýsym men 12 tamyz aralyǵynda da 211 adamnyń taǵdyryna balta shabylyp, sonyń arasynda 64 balanyń bolǵany ózekti órteıdi. О́z múmkindigin baǵamdaı almaǵany da, «ashy sýǵa» qunyǵyp, sýǵa mas kúıinde shomylǵany da, sýǵa batyp bara jatqandy qutqarmaqshy bolǵan erjúregi de, eresekterdiń nazarynan tys qalǵan balalar da ajaldan qutyla alǵan joq. Ásirese, Aqtóbe oblysynda sýǵa batyp kóz jumǵan adamdardyń sany artqany baıqalady (2020 jyly – 21 adam, 2019 jyly – 11 adam).
Amal bar ma, adamdardyń sýda qaza bolýynyń aldyn alý maqsatynda jumys atqarylýdaı-aq atqarylyp jatyr. Alaıda Tótenshe jaǵdaılar komıtetiniń qyzmetkerleri múddeli memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip júrgizgen keshendi sharalarǵa qaramastan, qaıǵyly oqıǵalar qaıtalanýdyń ústine qaıtalana túsýde. Salǵyrttyǵy san soqtyrǵan demalýshylardan basqa kimdi aıyptaıyq, mundaıda?!
Keıbir demalýshylar kináni shomylý oryndarynyń durys jabdyqtalmaýynan izdeıdi. Sońǵy málimet boıynsha elimizde sýǵa shomylýǵa ruqsat etilgen 445 oryn belgilenipti. Sondaı-aq 6 myńǵa jýyq eskertý belgisi ornatyldy. Alaıda mamandardyń aıtýynsha, óz kúshin jete baǵalamaǵan adamdar uqypsyzdyqtyń saldarynan arnaıy jabdyqtalǵan shomylý oryndarynda da sýǵa batyp jatady. Sondyqtan demalýshy sý aıdynynyń qaýipti oryndary men erekshelikterin bilýi tıis. Sebebi jabdyqtalmaǵan jaǵalaýlarda úıindiler, sý basqan bóreneler, temir kesekteri, shyny jáne basqa da zattar bolýy múmkin. Sonymen qatar qarsy kele jatqan katerge, kemeler men motorly qaıyqtarǵa jaqyn júzý de óte qaýipti. Ondaı júzý quraldary sý astyndaǵy adamdy ilip áketken jaǵdaılar men qaıǵyly oqıǵalar kóptep kezdesedi.
Dúnıe júzin dúrliktirgen vırýstyń kesirinen bıyl balalarǵa arnalǵan jazǵy lagerlerdiń jumysy tejeldi. Esesine, ózender men toǵandarda sý jaǵalap júgirgen qaraýsyz balalardyń sany artyp otyr. Álginde aıtylǵan 64 balanyń ajaly – sonyń dáleli. Sondyqtan balalardyń qaýipsizdigine atústi qaramaǵan abzal der edik.
P.S. Pandemııa shetelde demalǵysy kelgen otandastarymyzdyń pármenin báseńdetkeni aıtpasa da belgili. Sonyń kesirinen elimizdegi týrıstik agenttikterdiń de saly sýǵa ketken syńaıly. Alaıda taıaqtyń eki ushy bolatynyn umytpaǵan jón. Kesel demalýshylardyń meselin basyp turǵanymen, otandyq týrızmdi túletýdiń ońtaıly sáti týǵan sekildi. Ásirese, sý aıdyndarynyń aınalasyn túrlendirip, qutqarýshylardy jasaqtap, demalýshylarǵa jaǵymdy jaǵdaı jasaı alsaq, bálkim sýda ajal qushqandardyń sany da azaıar ma edi. Oılanarlyq jaıt...
